Addoli (Y Ddarlith Davies 1935)/Beth yw Addoli?
| ← Cynnwys | Addoli (Y Ddarlith Davies 1935) gan John Gruffydd Moelwyn Hughes (Moelwyn) |
Cyd Addoli → |
PENNOD I
BETH YW ADDOLI?
i
Yn yr amrywiaeth geiriau am addoli a welir mewn gwananol ieithoedd cawn brawf o'r anhawster a deimlid yn yr ymdrech i geisio diffinio rialiti ysbrydol yn nhermau iaith.
[1] Y gair yn Hebraeg a gyfieithir gennym ni yn addoli yw Hishtahaüah, yn golygu "syrthio i lawr," "ymostwng," "ymgreinio.' Defnyddir ef am wrogaeth deiliaid i bennaeth neu benadur, a hefyd am addolwyr Iafe, a ymostyngent â'u hwynebau ar y llawr yng nghynteddoedd y deml. "Deuwch, addolwn ac ymgrymwn, gostyngwn ar ein gliniau ger bron yr Arglwydd, ein Gwneuthurwr," Salm 95, 6. Yn Salm 99, 5, cawn yr ymadrodd "ymgrymwch o flaen ei ystôl droed Ef,' sef cyfeiriad at dduil deiliaid o ddangos parch i frenin a eisteddai ar orsedd uchel ond â'i draed yn gorffwys ar ystôl. Addoli yw gwladeiddio mewn gwrogaeth.
Ceir hefyd abad—"gwasanaethu" ac ebed—"gwas": y rhai hyn eto yn cael eu defnyddio am berthynas dyn â'i frenin a'i ymddygiad ato, yn ogystal ag am addoli Iafe. Defnyddir y gair "gwas" weithiau ynglŷn ag addolwyr yn gyffredin, a phryd arall am un neu ragor yr ymddiriedir iddynt neges neu waith arbennig, er enghraifft, "fy ngweision, y proffwydi."
Gwelwn eto y syniad o addoli mewn geiriau tarddedig o'r gwreiddair yārē, sef "ofni"—hynny yw, yn yr ystyr o barchedigaeth. "Ofn yr Arglwydd" yw gair yr Hebrewr am grefydd; ac addolwyr yw y sawl "a'u hofnant Ef."
Y mae mewn Groeg clasurol a Groeg y Testament Newydd liaws o eiriau am addoli:
ara: "gweddi," "adduned," "melltith;" ond yn y Testament Newydd ei unig ystyr yw "melltith," Rhuf. 3, 14; euchesthai, prosenchesthai: "gweddio," "dymuno," "addunedu," "ymffrostio." Yn y Testament Newydd "gweddio," Math. 6, 9. Ceir yn y Testament Newydd amryw eiriau eraill yn dynodi "gweddio," "ymbilio," "gofyn mewn gweddi," megis aiteisthai, deisthai, erotan; latreuein: "gwneud gwaith gwas cyflog," "bod yn ddarostyngedig i feistr," "bod yn gaethwas," "ufuddhau," "addoli'r duwiau â gweddïau ac offrymau." Y mae yn y gair awgrym o addoliad gwaith, fel yn y Lladin laborare est orare. Yn y Testament Newydd "gwasanaethu," "addoli." Gweler Act. 24, 14; neocoros: "ysgubwr teml," "ceidwad man neu beth cysegredig." Rhoddid ystyr anrhydeddus i'r swydd yng nghrefydd y Groegiaid. Yn Act. 19, 35, sonnir am "ddinas yr Effesiaid yn addoli y dduwies fawr Diana"—yn llythrennol "yn geidwad teml Artemis fawr;" proscunein: "gosod y llaw ar y genau i ddangos parch" (cunein—cusanu), ac ymhlith cenhedloedd y Dwyrain, "penlinio," "ymgrymu." Yn y Testament Newydd "ymgrymu," "penlinio," "addoli." "Addolodd Comelius Pedr," Act. 10, 25; "addolasant yn y mynydd hwn," Ioan 4, 20; seb: "parchu," ofni," arfer duwioldeb;" a gair cyfansawdd eu yn dda + seb—sebazesthai, sebesthai, sef "parchu," addoli;" eusebein: "dangos dyledus barch i dduw a dyn;" eusebeia: "parchedigaeth," "duwioldeb." Felly hefyd yn y Testament Newydd, e.e., 2 Tim. 3, 5, ac Act. 13, 43; thresceia: "addoliad," "ffurf-wasanaeth." Yn y Testament Newydd "gwasanaeth i Dduw;" "crefydd," Act. 26, 5.
Ceir yn y geiriau Lladin olud o awgrymiadau. Orare: "llefaru," "cyfarch," "gofyn," "ymbilio," "gweddïo;" multo deos orans—Fersil; orator: "llefarwr cyhoeddus;" oratio: "araith," "huodledd," ac mewn Lladin Eglwysig "gweddi;" ad-orare: "cyfarch rhywun â chais," ac yn fynych addoli; venerari: "parchu," "addoli;" precari: "gofyn," "gweddïo;" prex: "arch," "gweddi;" religio: "cydwybodolrwydd," "parchedig ofn," "parch i'r duwiau," "gofal am ddyletswyddau a ffurfiau crefydd" (nid rhwymo, fel y barna rhai, ydyw ystyr gyntefig y gair); cultus: "meithrin y tir," "triniaeth y meysydd ŷd, etc.;" yna "addysg," "disgyblaeth," dull o fyw," "addurn," "addoliad;" cultor: "garddwr," "addolwr;" "cultor deorum"—"addolwr y duwiau" (Horas); Denerari: "parchu," "addoli," "gweddïo;" pius (ansoddair): "cyfiawn," "rhinweddol," sef am un sydd yn gwneud ei ddyletswydd tuag at y duwiau a thuag at ddyn; y duwiol. Felly'r enw pietas: "cyfiawnder," "ffyddlondeb i ddyletswydd;" "Deos placatos pietas efficiet"—"gwna duwioldeb y duwiau yn fodlon"—Cicero.
Prif air Almaeneg am addoli ydyw Gottesdienst—gwasanaeth i Dduw; a chaiff y Sais y gair worship o worth-ship, a'r pwyslais eglur ar werth, teilyngdod ac arbenigrwydd y gwrthrych a addolir.
O ba le y daeth y gair Cymraeg "addoli"? Barna T. Gwynn Jones, Ifor Williams a J. Lloyd Jones nad o'r Lladin adoles y deilliodd, am fod y ffurf Lydaweg azeuli yn erbyn hyn yn bendant ac yn profì bod â hir ynddo ar un tro. Eu barn hwy, ill tri, ydyw mai o'r Lladin adoro y tarddodd—adoro wedi mynd dan ddylanwad ioli Geltig, sef berf sydd yn golygu "canmol," "parchu," "addoli;" a chadarnheir eu barn unfryd hwy gan Pedersen a Loth. Trydydd person unigol ioli yw iawl, a'r trydydd lluosog iolant. Ceir iawl yn eiriawl, a roes eiriol, a hefyd yng Nghymraeg Canol a roes ymioli ac ymeiriawl. Pe bai addoli, yn Geltig ei hanfod ac o wreiddyn ioli, eiddiawl ac eiddioli fyddai ei ffurf. Nid yw'n anodd gwybod sut y troes r yn adoro yn l yn y gair gan fod y cyfnewid yma yn beth digon cyffredin, er enghraifft—fesur, fesul; Chwefrol, Chwefror; ac yngenir colonel yn cyrnel. Ni cheir mo'r gair addoli yn Llyfr Taliesin, ond ceir ef mewn gwahanol ffurfiau laweroedd o weithiau yn y Llyfr Coch a'r Myfyrian Archaeology—yr enghreifftiau i gyd o waith Beirdd y Tywysogion, ac fe roddir i'r gair bob tro syniadau Eglwys Gatholig y cyfnod—plesio Duw. Hyd y gwyddom, nid yw y gair ymysg y pethau cynaraf oll a gadwyd. Yn yr englymon yn y Juvenius Codex (y nawfed ganrif) ceir y gair Celtig molina (Cymraeg, moli) ddwy waith. Bid siwr, ni phrawf hyn ddim na allai'r gair addoli fod ar lafar ymhell cyn bod mewn ysgrif, ac mae yn lled sicr mai felly yr oedd. Yn y Gododdin cyfeirir at "lanneu a phenydyaw" ochr yn ochr â hen eiriau yn sôn am "folud Nyfed" ac am ddwyn tân at aberth pan oedd y gelyn wedi trechu'r Brythoniaid. Lladin wedi ei Geltigo yw'r gair "addoli."
II
Y mae geirofyddiaeth yn ddiddorol ac awgrymog, ond ni ellir adeiladu dim ar ei thywod hi—yr iengaf o r gwyddorau. Cais meddyleg ein dysgu pa fodd y daeth dyn o hyd i'r syniad am addoli, ond y mae ei dysg yn gwbl annigonol fel esboniad ar y modd y tarddodd: nid oes cytsain yn nhystiolaeth meddylegwyr. Dengys hanes, yn arbennig hanes Eglwys Crist, pa fodd y daeth y syniad i olygu yr hyn a gynhwysir yn y gair heddiw; ac yma y gwelwn y symbolau drwy y rhai y daeth dynion i fynegi i'w gilydd eu profiad o'r dwyfol. Cyfreithlonir ni gan hanes i ddatgan heb un amheuaeth fod addoli yn cynnwys yr elfennau o ymostyngiad, parchedig ofn, ymddiried, diolch, mawl, llawenydd, erfyniad, myfyrdod, distawrwydd, canoli'r meddwl ar Dduw, ymorffwysiad, dyhead, cymundeb, eiriolaeth, gwasanaeth, aberth a hunan-aberth.
III
Drwy brofiad personol yn unig yr enillwn sicrwydd o rialiti y Gwrthrych a addolir gennym. I wybod beth yw addoliad y mae'n rhaid addoli. Gall dyn fod yn gyfarwydd ar dir hanes, rhesymeg ac athroniaeth â'r syniad o atyniad, ond yr unig ffordd i gael argyhoeddiad personol o wirionedd deddf atyniad ydyw symud ohonom gan ddylanwad ei grym. Felly gydag addoliad. Nid oes a ŵyr beth ydyw ond a addolo. Rhydd Otto bwys neilltuol ar yr elfen uwchfodol mewn crefydd. Gwrthdystia yn erbyn y duedd i resymoli bywyd. "Crefydd," ebr ef, "ydyw ymateb dyn i'r Dirgelwch Eithaf, Cyfangwbl—y Rialiti Mawr. . . . Heb y syniad o'r goruwchnaturiol ni ddichon iddi barhau." Y mae addoli felly yn hanfodol i fywyd crefydd. Heb yr ymwybod o.Dduw nid yw yn bod inni.
Er yn cydnabod bod addoli'n rhwymedigaeth, myn Adams Brown mai braint ydyw'n bennaf, nid dyletswydd, a thrwy hyn caiff afael ar egwyddor bwysig —y mae addoli'n rhywbeth rhydd, naturiol, gwirfoddol: nid dwfr pwmp mono ond bwrlwm ffynnon. Y mae cyflwyno rhodd yn un o anhepgorion y weithred o addoli; ac yn ôl Paul drwy aberth y cyflwynir yr addoliad perffaith: "yr wyf yn atolwg arnoch, frodyr, er trugareddau Duw roddi ohonoch eich cyrff yn aberth byw, santaidd, cymeradwy, yr hyn yw eich rhesymol wasanaeth chwi"—neu yn well, "eich addoliad ysbrydol." "Aberthau Duw ydynt ysbryd cystuddiedig; calon ddrylliog gystuddiedig o Dduw ni ddirmygi." Nid aberthau er hynny sydd yn cyfansoddi addoliad: actau o addoliad ydynt. Y mae addoli yn rhywbeth amgen.
"Addoli," ebe Grensted, "yw'r unig ddiffiniad ymarferol o Dduw." Drwy brofiad personol ohono yn unig y dygir dyn i'w adnabod, a thrwy'r addoli y dyfnheir yr adnabod. Yr addolwr felly yw yr unig un a fedd hawl a chymhwyster i'w ddisgrifio. "Trwy gymundeb ag Ef caiff brofiad o ddibyniad a ddatgudd iddo yr Un mwy nag ef; profiad o ryddid a'i gwna yn fod personol; profiad o gyfrifoldeb a'i gwna'n ymwybodol o ddeddf cyfiawnder, a'i fod yntau'n ddarostyngedig iddi, ac o Farnwr y gorfydd iddo sefyll ger Ei fron i roddi cyfrif; y profiad o ryfeddod wyneb yn wyneb â dirgelwch anhydraidd bod a bywyd; y profiad fod yna Un yn cydymdeimlo ag ef ac yn ateb ei holl raid."
Yn ôl yr athronydd, Duw yw y Rialiti Eithaf, Cyfangwbl i feddwl. Y Rialiti i Plato yw yr idea, i Spinoza sylwedd ydyw, i Schopenhauer yr ewyllys anymwybodol, i Herbert Spencer yr anwybyddadwy, i Bergson y bywyd creadigol, di-dor. Ond i'r dyn crefyddol, Gwrthrych i'w addoli ydyw Duw; ac o ymarfer ag addoli fe ymdawdd syniad yr athronydd am Dduw fel Rialiti a syniad y dyn crefyddol amdano fel Gwrthrych addoliadi'w'gilydd, nes bod yn un: y Duw a addolir yw y Rialiti.
Nodiadau
[golygu]- ↑ Oni theimla'r darllenydd ddiddordeb mewn geirofyddiaeth gall fynd heibio i'r tudalennau 1—6 rhag i eiriau estron ei faglu, a thripio ohono ar yr hiniog. Y mae pob gwreiddiau yn sych o raid; ond fe dâl i ymgydnabod â hwy: bydd yn gryn gymorth i ddeall y mater a drafodir yn nes ymlaen.