Addoli (Y Ddarlith Davies 1935)/Crist yn Addoli

← Addoli'r Crist

Addoli (Y Ddarlith Davies 1935) gan John Gruffydd Moelwyn Hughes (Moelwyn)

Y Ddwy Ffrwd: Rhoddi a Derbyn →

PENNOD IV CRIST YN ADDOLI

MYN rhai nad oes ystyr mewn sôn am Berson dwyfol yn addoli Person dwyfol arall, ac felly nad addolai Iesu Grist. Ond y gwir yw nad oes neb ond y Mab a ddichon addoli'r Tad yn llawn ystyr y gair. "Ni edwyn neb y Tad ond y Mab a'r hwn yr ewyllysio y Mab Ei ddatguddio iddo;" eithr nid yw dywedyd bod dyn yn cael "datguddiad" yn golygu ei fod drwy hynny yn cael yr un adnabyddiaeth o Dduw ag a fedd Crist: rhannol o raid fydd ein hadnabyddiaeth ni, a bychan, terfynedig yn ymyl Ei adnabyddiaeth gyflawn Ef. Meidrol ydym ac a fyddwn. Nid oes onid anfeidroldeb a fedr ddirnad ac amgyffred anfeidroldeb. Gan mai Duw yn unig a ddichon weled Duw yn llawn, Ef yn unig a fedr addoli yn berffaith. Ac ni allwn ni, ddynion, roddi iddo hyd yn oed ein haddoliad amherffaith ar wahan i'r dwyfol sydd ynom. Y dwyfol yn unig sydd yn addoli: un o ddoniau Duw ydyw, a gweithrediad Ei ysbryd Ef ydyw addoliad lle bynnag y'i caffer.

Y mae'r Personau dwyfol yn addoli Ei gilydd. Dyna un ystyr, onid y pennaf, i'r ymadroddion: "Hwn yw Fy annwyl Fab yn yr Hwn y'm bodlonwyd;" "Mi a'th ogoneddais ac a'th ogoneddaf drachefn;" "Efe a gymer o'r eiddof ac a'i mynega i chwi."

Yr Arglwydd Iesu Grist oedd yr unig addolwr perffaith a fu yn y byd erioed, nid yn unig oblegid Ei fod yn Fab ond oblegid fod Ei addoliad Ef y math uchaf o addoli—addoli aberthol ydoedd: yr oedd Ei fywyd a'i farw yn addoliad.

Pan addolai trwy weddïo, yr oedd Ei weddi yn rhagor na chymundeb â'i Dad ac yn fwy na chyfranogiad ohono. Mynegiad o'i gariad at Ei Dad ac at fyd colledig, a ffurf ar y cariad hwnnw oedd Ei ddeisyfiadau a'i erfyniadau oll. Gafaelai yn Ei Dad ag angerdd anfeidrol ddiollwng, a chydiai mewn dynion gyda'r un angerdd: "megis y carodd y Tad Fi, felly y cerais innau chwithau"—yr un grym oedd yng Nghariad y Tad at y Mab ag a oedd yng Nghariad y Mab at bechadur. Curai Ei galon mewn cydymdeimlad â Duw sanctaidd, a'r un pryd mewn cydymdeimlad â dyn halog. Cariad oedd Ei weddïau. Fe ddiolchai i'w Dad, ac fe'i moliannai am Ei fod yn Ei garu. Os byddwn yn caru gwrthrych yr ydym yn sicr o'i ganmol. Gofer cariad ydyw mawl—serch yn llifo drosodd; a dyna paham y molai Crist Ei Dad—Ei garu a wnâi. Rhosyn gwyn ydyw cariad ac iddo beraroglau. Enw'r persawr yw mawl. A chariad at ddynion oedd Ei weddïau drostynt—dros Pedr, dros Ei elynion, dros Ei lofruddion, ac yn arbennig yn y Weddi fawr archoffeiriadol.

Heblaw hyn, yr oedd Ei weddïau yn fynegiad o'i addoli aberthol, ac yn ffurf arno, oblegid dros eraill y gweddïai. Gydag eithriad o ryw dro neu ddau, ni cheisiai odid ddim iddo'i hun: gogoniant Ei Dad a sancteiddiad Ei bobl a âi a'i fryd yn llwyr. Rhoddai Ei Ewyllys i fyny i Ewyllys Ei Dad ar hyd y daith, nes bod yn briodol dywedyd ddarfod iddo farw laweroedd o weithiau cyn cyrraedd y Groes, a chyfiawnhau gwirionedd Ei dystiolaeth pan ddywedai—cyn marw ohono ar Galfaria—"Mi a gwblheais y gwaith a roddaist i Mi i'w wneuthur." Aberth, hunan—aberth oedd pob un o'i weddïau.

Hyfforddiesid Ef yn y synagog yn hanes Abraham yn aberthu Isac, hanes oen y Pasg, hanes Moses, Dafydd, Solomon, Samuel, Elias, Eseia, Jeremeia, Eseciel ac eraill a'u hanes yn troi o gwmpas addoli: dyna a'i gwnâi yr hyn oeddynt eu perthynas â'r tabernacl neu y deml. A derbyniodd Crist eu hesiampl. Yn y synagog y'i dysgid, eithr gwybu yn gynnar fod yn rhaid wrth deml i gyflwyno'n gyson i'r genedl a chadw ger bron ei llygad y syniad sylfaenol, llywodraethol o wasanaeth aberthol—rhag—gysgod Ei aberth iawnol Ef Ei hun. Yn ddeuddeng mlwydd oed fe'i gwelwn yn y deml—calon addoliad y genedl—yn cydymffurfio ag addoliad arbennig yr wyl, ac yn addoli hefyd drwy wrando ac ymofyn. Gwyliau o addoliad oedd y gwyliau Iddewig, a'u sail mewn hanes—gwyliau i atgoffa'n ddiolchus am waredigaethau cenedlaethol, a bendigo'r Arglwydd oblegid y bendithion a ddaethai i ran y genedl. Dyna fuont i Israel gynt, dyna oeddynt yn amser Crist ac iddo Ef Ei hun.

Fe fawrygai'r deml. Cydnabyddai safle, cyfrifoldeb ac awdurdod yr offeiriaid drwy orchymyn i'r gwahangleifion a iachesid eu dangos eu hunain iddynt; ac nid condemnio'r offeiriaid a wnâi, oblegid mai offeiriaid oeddynt, eithr yn hytrach am nad oeddynt yn ddigon o offeiriaid. Tŷ Ei Dad oedd y deml iddo, a phethau a berthynai i'w Dad oedd ei gwasanaeth a'i defodau—Tŷ Ei Dad a Thŷ gweddi i'r holl genhedloedd. Nid condemnio addoliad y deml a wnâi, ond condemnio'r addolwyr am iddynt eu colli eu hunain yn y gwerthwyr a'r prynwyr. Aethai'r deml yn ogof lladron; lladratawyd gogoniant Duw. Ysid Ef gan sêl y Tŷ; a phan edy'r deml am y tro olaf, fe gefna arni oblegid y camddefnydd a wneid ohoni. Rhagfynega ei dinistr agoshaol. A mwyach fe'i geilw "eich tŷ" —nid Fy nhŷ i na Thŷ Fy Nhad.

Cam â'r Arglwydd Iesu yw dywedyd Ei fod yn ddibris o seremonïau, defodau a thraddodiadau, oblegid fe eilw Jerwsalem yn ddinas y Brenin mawr, sonia am yr allor yn sancteiddio y rhodd, ac am y deml fel preswylfod Duw." Ni ellir," ebr Oman, "ddigorffori'r ysbrydol yn llwyr oddi wrth fater; ond y mae yn brawf o'n cynnydd ysbrydol o thry'r materol yn ein golwg i fod yn symbol ac nid yn gyfrwng." Y mae'n rhaid wrth gorff ac enaid mewn addoli. Ysbryd addoli, bid sicr, yn gyntaf, eithr hefyd yn ychwanegol a chyfamserol, act, ystum, defod, agwedd, gweithrediad. Y mae enaid gwir addoli yn cymwyso iddo'i hun gorff addas drwy yr hwn y'i mynega ei hunan.

Eto, er yn parchu a chymeradwyo lle a gwerth seremonïau, fe'u condemnia oni chynwysant feddwl a chalon. Fel y proffwydi gynt, rhydd y pwyslais ar yr elfen foesol, ysbrydol, a gwad grefyddolder y sawl a ymgyll mewn seremoni ac a rydd fwy bri ar draddodiad nag ar ddefosiwn ysbryd—ar ddefod nag ar fywyd glân.

Clywir yn hyglyw yn Ei eiriau atsain o eiriau'r proffwyd Amos: "Symud oddi wrthyf drwst dy ganiadau, canys ni wrandawaf beroriaeth dy nablau, ond rheded barn fel afon a chyfiawnder fel ffrwd gref."

Yn Ei olwg y mae ystyr a gwerth yn y pethau ysgafn —y mintys a'r cwmin—ond collant eu pwrpas a'u priod le pan dres bas ont ar diriogaethau pethau trymaf y gyfraith—barn, trugaredd, a ffydd. Gweled llwch y mintys a'r cwmin yn mynd i lygaid addolwyr seremoniol a'u dallu a barai iddo lefaru'r geiriau "Os dygi dy rodd i'r allor, ac yno dyfod i'th gof fod gan dy frawd ddim yn dy erbyn, gâd yno dy rodd ger bron yr allor a dos ymaith; yn gyntaf cymoder di â'th frawd, ac yna tyred ag offrwm dy rodd." Rhagrith ysgymun yn Ei olwg oedd ymwneuthur dim â phethau'r cysegr heb fod cytgord heddwch yn yr ysbryd, a sancteiddrwydd yn yr ymarweddiad. Ategai ddysgeidiaeth Eseia: "Na chwanegwch ddwyn offrwm ofer; arogldarth sy ffiaidd gennyf; ni allaf oddef y newydd-loerau na'r Sabothau; cyhoeddi cymanfa, anwiredd ydyw, sef uchel-wyl gyfarfod; eich lleuadau newydd a'ch gwyliau gosodedig a gasaodd fy enaid; y maent yn faich arnaf; blinais yn eu dwyn; a phan estynnoch eich dwylaw, mi a guddiaf fy llygaid rhagoch; hefyd pan weddïoch lawer ni wrandawaf; eich dwylaw sydd lawn o waed. Ymolchwch, ymlanhewch; bwriwch ymaith ddrygioni eich gweithredoedd oddi ger bron fy llygaid; peidiwch â gwneuthur drwg; dysgwch wneuthur daioni; ceisiwch farn; gwnewch uniondeb i'r gorthrymedig; gwnewch farn i'r amddifad; dadleuwch dros y weddw."

Ar ddyfodiad teyrnas nefoedd fe glywn waedd rymus proffwyd garw'r anialwch—"Edifarhewch;" ac y mae sŵn croch y wŷs honno wedi boddi seiniau geiriau anhraethol bwysicach a lefarwyd ganddo. "Wele Oen Duw yr hwn sydd yn tynnu ymaith bechod y byd." Un o fendithion y trothwy yw edifeirwch, a'r flaenaf un. Oni dderbynnir y gras hwn ni cheir yr un fendith arall, oblegid y mae hi yn cau'r fynedfa fel nad oes dramwyfa. "Edifarhewch," ebr Ioan. Fel pe dywedai: "Y mae'n rhaid ichwi newid eich meddwl a'ch cyfeiriad. Gwyrgam yw eich syniad am fywyd ac addoli; y mae eich bywyd yn gaethwas deddf a thraddodiad, a'ch addoli yn rhy beiriannol. Dallwyd chwi gan eich ymlyniad wrth seremonïau fel na welwch mo'r gwirionedd mawr o hunan—aberth sydd yn galon ac enaid i wasanaeth y deml. Rhaggysgodi Oen Duw a wna'r holl aberthau. Edrychwch arno. Y mae wedi dyfod—yr Oen o wlân gwyn yr hwn y nyddir mantell cyfiawnder—

'Y wisg sy wedi'i lliwio â gwaed.'"

Er nad oedd a fynnai Ioan ddim mwyach â'r deml ac mai protestant ydoedd a roesai ei fryd ar bregethu cyfiawnder, condemnio arwynebolrwydd a diffyg meddwl, a chollfarnu rhagrith, eto fe ganfu Grist yn Ei berthynas â'r deml ac fel y sylweddoliad a roddai ystyr a phwrpas i'w holl gysgodau. "Wele Oen Duw": Crist yr Aberth a'r Aberthwr a welai ynddo, a phechod drwy Ei lawn yn cael ei ddileu—"yr hwn sydd yn tynnu ymaith bechod y byd."

"Oni syrth y gronyn gwenith i'r ddaear a marw hwnnw a erys yn unig; eithr os bydd efe marw efe a ddwg ffrwyth lawer." Cosb hunan ydyw bod yn dragwyddol unig; gwobr hunan-aberth yw ffrwythlonder anfeidrol.

Ym munudau tristaf bywyd pan oddiweddid Ef gan siom y llefarai'r Arglwydd Iesu Ei eiriau cyfoethocaf. Ceir lliaws o enghreifftiau o hyn, a'r fwyaf nodedig ohonynt oll ydyw'r ymadrodd: "A minnau os dyrchefir Fi oddi ar y ddaear a dynnaf bawb ataf Fy hun." Teimlai nad oedd ffrwyth dyladwy i'w bregethau a'i wyrthiau, a gofidiai o'r herwydd. Ac meddai (yn ymarferol): "Methiant fûm hyd yma, ond arhoswch chwi ennyd hyd oni chaffwyf farw a chwi a welwch y gwahaniaeth. Daw llwydd yn lle aflwydd, oblegid bydd Fy addoliad aberthol ar Galfaria yn tynnu pawb ataf Fy hun." Ei aberth ar y groes oedd perffeithrwydd Ei addoli.

Addoli trwy aberth ydyw un o'r prif wirioneddau a ddysgir gan yr ail Eseia. Bywyd yr aberthwr yn y cwbl ohono oedd yr addoliad, a'r addolwr ei hun oedd yr aberth. Fe genfydd Iesu Grist Ef Ei hun mewn dau o leiaf o ymadroddion y proffwyd, ac ar y rheini y seilia'r geiriau: "gosod Ei einioes yn bridwerth dros lawer, 'a chyfrifwyd Ef gyda'r troseddwyr."

"Mi a ddeuthum," ebr Iesu Grist, "fel y dygwn dystiolaeth i'r gwirionedd"—nid i ddysgu gwirionedd eithr i ddatguddio cymeriad Ei Dad. Gresyn ein bod mor chwannog i grebachu ystyr y gair gwirionedd, a'i wneuthur i feddwl dim amgen na chywirdeb gwybod. Yn ôl Hoskyns a Davey, fe olyga gwirionedd "uniondeb pwrpas, uniondeb lleferydd ac uniondeb gweithred—nid gwirionedd seiliedig ar na syniad na defod ond ar ddatguddiad hanesyddol." "Ac ni ddylid," medd Herrmann, "alw dim mewn crefydd yn ddatguddiad ond yr hyn a'n dwg wyneb yn wyneb â Duw." Byw bywyd Duw a wnaeth yr Iesu: Ef Ei hun ydyw'r datguddiad; ac nid oes dim amlycach yn Ei hanes na'i fod yn addoli Duw ym mhopeth a wnâi ac ym mhopeth y peidiai â'i wneuthur. Addoliad aberthol oedd Ei holl fywyd—Ei actau a'i ddistawrwydd, Ei gyflawniadau a'i oddefolrwydd. Ei bersonoliaeth oedd yr eiriolaeth. Yr oedd yn fwy na gweddïwr—yn weddi. Wrth ddatguddio Ei Dad, sef byw y gwirionedd, try Ei eiriau yn weithredoedd, Ei fudandod yn dystiolaeth, ac Ef Ei hun yn eiriolaeth. Ac yn Ei aberth y mae ystyr a grym yr eiriol.

Cyfyngwn ormod lawer ar ystyr y Bregeth ar y Mynydd drwy synio amdani fel dim amgen na dysgeidiaeth foesol. Y mae ynddi, bid siwr, foeseg ddihafal sydd â'i thrumau uchel yn corachu holl ddysg y byd ar foesoldeb. Cyfuwch yw ei mynyddoedd talgrib fel nad oes llawer hyd heddiw hyd yn oed yn Eglwys Crist a welodd eu godre erioed, chwaethach esgyn dim ar eu llethrau. Dyma ichwi fynyddoedd i'w dringo: "Cerwch eich gelynion, gwnewch dda i'r rhai a'ch casânt, bendithiwch y rhai a'ch melltithiant, a gweddïwch dros y rhai a'ch drygant." Ond y mae mwy o addoliad nag o foeseg yn y Bregeth. Ofer yw ceisio ein dwyn ein hunain i iawn gyswllt â'n cydddynion heb yn gyntaf gael ein dwyn i berthynas briodol â Duw—hynny ydyw, heb inni fod yn addolwyr. Achubiaeth drwy ras yw y peth blaenaf a'r pennaf oll; a heb inni, ar lwybr addoli, ddyfod o hyd i Iachawdwriaeth, nid yw'r ymdrech i'n moesoli ein hunain a moesoli eraill, heb gael ein hachub, yn ddim amgen na spring cleaning â'r tŷ ar dân. Yr anodd, yr anhawsaf, aberth, hunan-aberth, hunan-aberth croes—dyna anfeidrol fwy na moeseg; a dyna ogoniant y Bregeth ar y mynydd: dyn yn addoli drwy ei aberthu ei hun. Ymgysegriad addolgar, gwasanaeth, caledwaith a dioddefaint a marw ydyw llwybr, unig lwybr pob gwybod gwir, pob meddiant sicr, pob goruchafiaeth deg, pob twf diwywiant, a phob gwynfyd didrai. Ac y mae'n eglur fod Iesu Grist â'i lygaid ar Ei addoliad aberthol wrth lefaru'r Gwynfydau a'r Bregeth ar y mynydd oll. Nid moeseg yn unig nac yn bennaf sydd yma, namyn cyffes ffydd Addolwr.

Addolai Crist wrth fyw a thrwy fyw; addolai wrth farw a thrwy farw. Ei fywyd oedd yr Allor, yr Aberth, a'r Aberthwr. A grym Ei anadl olaf fe ddywedai: "I'th ddwylaw Di, O Dad, y gorchmynnaf fy ysbryd," gan ddefnyddio ymadrodd a ddisgynasai dros wefusau llu o saint Ei genedl Ei hun ar hyd yr oesoedd, ond ei fod yn newid un gair (annibyniaeth Duw) drwy roddi "Tad" yn lle "Arglwydd" (Iafe) fel y ceir yn y Salm. Aeth Mab Duw ein Rhag—flaenor i mewn i'r gwir gysegr gan gael i ni dragwyddol ryddhad, yn y cymeriad o Archoffeiriad. Yr archoffeiriad ydoedd prif addolydd y genedl; ac fel Addolydd yr esgynnodd yr Arglwydd Iesu Grist i'r ddeheulaw. "Yng nghanol yr eglwys y'th folaf Di."