Addoli (Y Ddarlith Davies 1935)/Cyfriniaeth

← Profiad Personol

Addoli (Y Ddarlith Davies 1935) gan John Gruffydd Moelwyn Hughes (Moelwyn)

Cronglwyd y Nef →

PENNOD XI
CYFRINIAETH

MEWN ymdriniaeth ar addoli fe hawlia Cyfriniaeth le amlwg a'r lle mwyaf gan mai o blith Cyfrinwyr y cafodd yr Eglwys ei phrif saint a'i gweithwyr pennaf —hwynt—hwy oedd y dynion mwyaf ysbrydol a'r llafurwyr eiddgaraf. Heb sôn am Plato ac Ioan, Paul ac Awstin—y pedwar yn fwy na neb arall sy gyfrifol am ysbryd, ffurfiau, cynnwys a chyfeiriad Cyfriniaeth Gristnogol y mae oesoedd diweddarach wedi'n bendithio â lliaws o gyfrinwyr mawr. O'r drydedd ganrif ar ddegoes aur Cyfriniaeth—hyd heddiw ni ellir nodi neb a gyfoethogodd gymaint ar fywyd ysbrydol â Francis o Assisi, Dante, Da Todi, Bonaventura, Tauler, Plotinus, Suso, Eckhart, awduron y Theologia Germanica, Ignatius Loyola, Teresa, Ioan y Groes, Boehme, George Herbert, Fox, Vaughan, Morgan Llwyd, Molinos, Traherne, Crashaw, Platoniaid Caergrawnt, Blake, William Law, Coleridge, Pantycelyn, Browning, John Smith, John Henry Newman, Islwyn, Whittier, Francis Thompson. A bu pregethu cyfrin Evan Phillips, Joseph Jenkins, Peter Hughes Griffith ac eraill, o werth amhrisiadwy i'n cenedl ni.

Er y Diwygiad Protestannaidd ni roddwyd i Gyfriniaeth agos gymaint o sylw ag a roddir heddiw.

(a). Adwaith ydyw'r adfywiad hwn yn dilyn y gorbwys a roddes y ganrif ddiweddaf ar Reswm. Penfeddwodd Rheswm ar ei liaws buddugoliaethau. Dyna yw gwendid a nam "Rhesymoliaeth." Ond ni fyn yr ysbryd symleiddio gormod ar ei fyd, gan fod mwy o ffeithiau yn wybyddus iddo nag a freuddwydiodd Gwyddoniaeth. Mewn atebiad i'r wrthddadl na ellir gwybod beth yn eu hanfod yw mater ac egni, meddwl a bywyd, ac felly bod Duw a'r cread yn anwybyddadwy, fe gyfeiria'r Cyfrinydd at y profiad o Dduw. Oni ellir drwy gysylltu ffaith wrth ffaith, a gwneud ohonynt gadwyn hirfaith, ddyfod o hyd i Dduw, yna mae'n rhaid bod ffordd arall i gael gafael arno. Gwrthdystiad yw Cyfriniaeth, yn ôl Dwelly a Grensted, yn erbyn rhannu dyn, ac yn hawlio ei holl bersonoliaeth. Y mae dyn yn fwy na meddwl a rheswm, ac yn teimlo a byw anhraethol fwy nag y dichon iddo ei ddiffinio, ei egluro, na hyd yn oed ei fynegi.

(b). Rhoddir bri dyladwy heddiw ar Gyfriniaeth fel math o wrthdystiad yn erbyn y gor-bwyslais ar sefydliadau, rheolau, deddfau dynol, defodau, seremonïau, etc., mewn gair, yr allanol, y plisgyn, y ffrâm, gan anghofio'r mewnol, y cnewyllyn, y darlun.

Cawn hanes Cyfriniaeth gan Inge, Christian Mysticism, Studies of English Mystics, The Philosophy of Plotinus; a Rufus Jones, Spiritual Reformers of the 16th and 17th centuries; ei meddyleg a'i hathroniaeth gan William James, The Varieties of Religious Experience; Starbuck, The Philosophy of Religion; Coe, The Spiritual Life; Du Prel, The Philosophy of Mysticism; Rènéjac, The Bases of Mystic Knowledge; Delacroiz, Etudes d'Histoire et Psychologie du Mysticisme; Underhill, Mysticism, and Practical Mysticism; von Hügel, The Mystical Element in Religion; Morris Addison, The Theory and Practice of Mysticism, ac ymlaen.

Sieryd Cyfrinwyr yr un iaith a'r un yw eu nod a'u Gwlad. Dylem medd Plato, yn y Timaeus, wahaniaethu rhwng dwy ffurf bod, a gofyn, Beth yw hwnnw nad oes iddo ddechreuad, a beth yw hwnnw sydd o hyd yn dyfod ac nad yw. Ac yn y Paradiso gwêl Dante Rialiti fel afon o Oleuni—hynny yw, rhyw lif sydd yn bythol newid a symud; ond yn ddiweddarach, wedi ei sancteiddio, gwêl ef fel Calon Rhosyn, a'r gwaredigion yn betalau y Rhosyn hwnnw. I'r Cyfrinydd ni all y newidiol, symudol fod y gwir Rialiti:

Arwydd-luniol ydyw ar y gorau. Cais ef y tragwyddol ddinewid; eithr, yn wahanol i'r athronydd nis bodlonir gan yr Absolwt haniaethol, ond myn fyned y tu draw a thu allan i gylchoedd rhesymeg a theimlo Duw, Ei gyffwrdd yn bersonol, a dyfod i undeb ag Ef. Gwaith Thomas Acquinas a'r Sgolwyr oedd dysgu ac esbonio athrawiaeth; swyddogaeth y Cyfrinwyr oedd egluro'r bywyd Cristnogol; y blaenaf yn dangos rhesymoldeb awdurdod Eglwys a Datguddiad, a'r olaf—fel ffrwyth eu profiad personol yn egluro elfennau cymundeb enaid â Duw, hynny yw, hyd y gellid, oblegid y mae'r gyfrinach i gyd yn fwy nag y gellir byth ei datguddio. Hon yw cyfrinach y Garreg Wen: "ac ar y Garreg enw newydd wedi'i ysgrifennu, yr hwn nid edwyn neb ond yr hwn sydd yn ei dderbyn."

Angerdd ymwybod o'r angen am Dduw sydd yn rhoi bod i Gyfrinydd—yr argyhoeddiad na thorrir mo'r syched amdano gan na chyfundrefn o athrawiaethau, nac athroniaeth, na chyflawniadau gweithredol er i'r rheini fod yn actau o ddyngarwch dihunan. Nid priod ddawn y rhai dewisol yw: cyfrinydd yw pob dyn y mae ymdeimlad o hiraeth dwfn am y Duw byw yn llywio a lliwio'i fywyd. Nid gwybod am Dduw yw ei gri, ond am Ei deimlo; a chred ef fod ei hiraeth yn broffwydol am fod perthynas rhyngddo a Duw. Ni chollwyd Duw ganddo—dim ond colli'r ffordda dywaid wrthym fod yna lwybr a arwain ato; ac un o nodau penna'r Cyfrinydd yw yr egni cyson, di-dor, a'r dewrder moesol, di-wanychiad â'r rhai yr ymestyn at y delfryd pendant sy ganddo. Gwahaniaetha nifer y camau ar y Ffordd Gyfrin. Yn The Book of the Nine Rocks y maent yn naw; yn y Theologia Germanica saith ydynt, sef:

(1) yr hiraeth am Dduw; (2) deffroad yr enaid; (3) puredigaeth neu edifeirwch; (4) myfyrdod, yn cynnwys distawrwydd gweddi, canol-bwyntiad; (5) goleuni, neu ymwybod â phresenoldeb Duw, h.y., golwg ar Gopa'r Mynydd; (6) nos yr enaid, sef anobaith ac amheuaeth; (7) undeb perffaith â Duw. Yn ôl rhai Cyfrinwyr nid oes onid pum cam; myn eraill mai pedwar ydynt, sef Deffroi, Puro, Goleuo, Uno. Y mae'r sawl a wnaeth astudiaeth fanwl o fywydau Teresa, Madam Guyon, Ioan y Groes a Suso (a dewisir y pedwar hyn oblegid amlder y ffeithiau gwybyddus amdanynt) yn tystio mai tair ystâd oedd eiddynt hwy. Yn gyntaf, y profiad o lawenydd oblegid gwybod ohonynt eu bod wedi eu huno â Duw—profiad a geisiwyd er ei fwyn ei hun ac a'i mynegai ei hunan drwy deimlad angerddol. Yna ecstasi poen oherwydd teimlo bod Duw yn absennol, a'r enaid yn ymwybodol o'i anheilyngdod a'i ysgariad oddi wrth Dduw. Yna, yn ddiweddaf, nid oes na llawenydd na phoen, na dim ymwybod o'r enaid mewn undeb â Duw nac ar wahân ac yn ysgaredig oddi wrtho; ond, yn hytrach, hunan wedi ei lwyr anghofio, a dim ond Duw yn y golwg, heb mwyach drai na llanw teimlad, na chais am fedru teimlo—Duw yn wastadol ger ei fron, yn ei gyfarwyddo a'i dywys hyd yn oed ym mhethau lleiaf a distadlaf bywyd.

Deil Underhill y geill dyn ddyfod i undeb â Rialiti yn hollol yn yr un ffordd ag y mae dyn yn adnabod ei wlad, bardd yn gwybod cyfrinachau awen, a'r carwr yn adnabod ei anwylyd.

Onid yw'r breuddwydiwr yn gyfrinydd pan ddyger gan ei weledigaeth wyneb yn wyneb â'r pethau sy tu draw i fyd y synhwyrau? Tybed nad cyfrinydd yw'r athronydd pan elo y tu hwnt i feddwl a chael golwg ar wirionedd noeth—nid y syniad am wirionedd? Onid yw y dyn ymarferol, y gweithiwr cyffredin yn gyfrinydd pan sylweddolo fod ei weithrediadau yn rhan o egnïon diorffwys y Gweithiwr Mawr?

Heb weithrediad Duw yn yr enaid nid oes grefydd. Ymdeimlad o rywbeth yn gafaelyd ynom, yn gweithio arnom a thrwom ac yn ein gweddnewid-dyna ei hanfod. Fe gynnwys hyn, o raid, ein bod ninnau yn cydweithio ag ef, ond y mae'r cwbl—o'n tu ni—yn dechrau mewn goddefolrwydd, ymollyngiad ar Dduw, ac iddo ac ynddo: hynny yw, yn gyfriniol.

Y mae i Ffydd, fel sail wrthrychol, ddatguddiad hanesyddol. Deil Herrmann nad yw felly gyda Chyfriniaeth, a myn ef yr ymwrthyd hi â'r hanesyddol; ond credaf mai ar ŵyr yr â ef, Brunner, Barth a Tennant, a'u bod yn camddeall Cyfriniaeth, neu, o leiaf, na wnânt y gwahaniaeth a ddylid wneuthur rhwng Cyfriniaeth Gristnogol a Chyfriniaethau eraill. "Ffurf o dduwioldeb yw Cyfriniaeth," ebr ef, "a deimla fod yr elfen hanesyddol yn feichus" ac felly a'i teifl o'r neilltu. Ond nid cywir hyn, fel y dengys Inge, Maritain, Dawson, Bergson, Bremond, Söderblom a Von Hügel. A dengys Heiler nad cyngreddfau (intuitions) na theimlad ydyw'r elfennau llywodraethol mewn Cyfriniaeth, er eu bod yn amlwg ynddi. Yn hytrach, Ilwybrau at y Weledigaeth bersonol ydynt. Ac yn sicr nid Rheswm yw yr unig afon a lif i Dduw. Pe nas arweiniai y cyngreddfau a'r teimlad ddim pellach nag atynt hwy eu hunain buasai Cyfriniaeth yn fyfïaeth wrthun: yn lle hynny tywys at y Rialiti y maent. Yr oedd y Cyfrinwyr Cristnogol mwyaf, yn ddieithriad, yn gyfarwydd â hanes yr Arglwydd Iesu ac yn rhoddi iddo ei briod le. Nid rhywbeth a ddisgyn o'r nef fel cawod o law yw Cyfriniaeth: tyfiant ydyw o ddaear fras profiad—h.y., y mae ei gwreiddiau i lawr yn ddwfn mewn ffeithiau—ffeithiau hanes y Crist a ffeithiau profiad y Cyfrinwyr eu hunain. Nid mewn Cyfriniaeth y dechrau'r weledigaeth nefol, nac ynddi hi y tardd y datguddiadau a gafwyd ar Dduw a bywyd tragwyddol. Dynion yw'r Cyfrinwyr sydd yn hollol gynefin â hanes y Gwaredwr, yn cymuno ag Ef yn bersonol drwy gyfrwng y ffeithiau a groniclir, pob gair a lefarodd Ef, a phob peth a'r a wnaethpwyd ganddo yn cael eu cysegru i fod yn llwybrau'r dyfodiad ato. Hwy, o holl ddiwinyddion a beirdd yr Eglwys sydd yn sôn mwyaf am angau'r Groes ac yn ymwthio bellaf i mewn i ystyr a chyfrinach y ffaith. Nid "rhodfeydd y Brenin" yn unig yw Ei eiriau, Ei ddistawrwydd a'i actau: y maent yn rhodfeydd iddynt hwythau hefyd.

Gwyddant yn arbennig am "gymdeithas Ei ddioddefiadau" i'r hon yr aent i mewn yn gyntaf drwy byrth y ffeithiau hanesiol, nes deffroi o'r dyn ynddynt, a pheri iddynt wrthdystio yn erbyn y cam a wnaed â'r Cyfiawn hwnnw. O gerdded ymhellach i mewn i'r gymdeithas fe ddeffrowyd y pechadur ynddynt, oni wybuwyd ganddynt y rhaid bod pechod yn rhywbeth echryslawn cyn byth y triniesid Iesu Grist—ac Ef yr Hwn ydoedd y modd y triniwyd Ef, a chyn y goddefsai Ei Dad iddo ddioddef y fath driniaeth waradwyddus. O gerdded ymhellach—bellach i'r gymdeithas deffrodd y sant ynddynt, nes llefain ohonynt mewn ing dyhead:

"O na welwn
"Fore byth na phechwn mwy."

Gweddi sant, nid gweddi pechadur yw honyna. Ffaith, nid ffansi. Ffrwyth profiad yw, ac fel y dywaid von Hügel, "ni buasai un adnabyddiaeth o Dduw nac un profiad ohono'n bosibl, onibai ein bod yn byw mewn byd sy wedi'i drwytho mewn ffeithiau." Rialiti yn ei ddatguddio'i Hun ac yn ei guddio'i Hun—dyna oedd yr Ymgnawdoliad. Yr ydym yn colli golwg ar ryfeddod fwyaf Gwyrth y gwyrthiau oni sylweddolwn fod yr Ymgnawdoliad yn Ffenestr ac yn Orchudd. Yr oedd Ei gnawd Ef yn "llen." A chafodd y Cyfrinwyr, yn anad neb, olwg ar Rialiti gogoneddus y Gwydr a'r Blind.

Duw'n ymddangos, Duw'n ymguddio
Dyna Faban Bethlehem:
Llewyrch cyfrin hwyr gysgodion
Tywyn Haul, heb lachar drem.
Gwybod sydd uwchlaw gwybodaeth
Dyna'r unig wybod gwir:
Golau a gwyll yn gyfamserol
Llwydnos dros y Dwyfol Dir.

Er mor hanfodol bwysig yw'r datguddiad hanesyddol, oni fedd dyn rywbeth ychwanegol—sef yw hynny, profiad—nid oes ganddo ddim amgen na chrefydd ail law: ffydd yn ffydd rhai eraill sy ganddo, a dim rhagor.

Yn ôl Ritschl a William James y mae Ffydd a Chyfriniaeth yn hollol wrthwyneb i'w gilydd yn hanfodol felly. A Ritschl mor bell a chondemnio yr elfen gyfrin mewn Pietistiaeth a'r Diwygiad Methodistaidd. Ar y llaw arall, barna James mai "mewn ymwybyddiaeth gyfriniol y mae gwraidd a chanolbwnc y profiad crefyddol, personol." A thra deil Herrmann nad cyfystyr ffydd a chyfriniaeth, fe ddysga er hynny fod bywyd mewnol crefydd yn cynnwys rhywbeth dirgelaidd, cyfrin ac anhrosglwyddiadwy, ac na ddichon dyn gyflwyno drosodd i arall ddim o orau crefydd: gorfydd i'r dyn ei hunan ei feddiannu trwy brofiad. Ni wna un gwahaniaeth i ddyn pa un ai fflachio ar ei feddwl fel goleuni mellten ai ynteu tywynnu'n ddistaw—dyner a wna'r weledigaeth, oblegid yr Un yw Duw y mellt a Duw y pelydr. Pan ddelo, y mae'r weledigaeth yn erchi gydag awdurdod na ellir anufuddhau iddo. Ac nid yw ufudd-dod dyn yn ddim llai na ffrwyth uniongyrchol cyffyrddiad personol Duw.

Myn Rufus Jones fel llawer eraill o'r Crynwyr, mai Duw ydyw sylfaen enaid, a bod pob dyn—yn nwfn ei fod yn cyfranogi o un bywyd mawr, canolog; ac fe ddiffinia Gyfriniaeth fel y gelfyddyd o ddarganfod Duw yn ein calon. Myned i mewn felly ydyw mynd i fyny; a mynd i fyny yw myned i mewn. Ond wrth sôn am "ddarganfod Duw" dylid cofio na ddargenfydd dyn ond a ddatgudd Duw. "Ni a adwaenom Dduw," ebe Plotinus, "drwy ddealltwriaeth arall, gwahanol i'r un sydd yn ymresymu."

Un o ddaliadau beiddgaraf Cyfriniaeth yw bod dyn o ddyfod i undeb â Duw yn cael ei "ddwyfoli." Dyma eiriau Clement o Alecsandria: "Gwers bennaf y gwersi ydyw i ddyn ei adnabod ei hunan, canys o'i adnabod ei hunan fe adnebydd Dduw, ac wrth Ei adnabod Ef fe'i gwneir yn debyg iddo." Dywaid Athanasius "ddarfod i Grist gael Ei wneuthur yn gnawd fel y'n gwelid ni yn abl i dderbyn dwyfoldeb i'n bywyd." A dyma ddysgeidiaeth Eckhart: "Dywaid ein Duw wrth bob enaid caruaidd, 'Mi a ddeuthum yn ddyn er eich mwyn chwi; oni ddeuwch chwithau yn Dduw er fy mwyn I, yr ydych yn gwneud cam â mi'." Braidd nad ystyriwn fod ei sylw beiddgar ar erchwyn rhyfyg; ac eto, nid yw y "dwyfoli" yn ddim ond ei ffordd ef o fynegi mai drwy fod yn gydryw â Duw y gwaredir dyn. "Ni soddir mo'i bersonoliaeth yn y dwyfol, na chan y dwyfol, nes peri i ddyn golli ei hunaniaeth." "Nid yw Duw," ebe Boehme, yn "newid yr enaid o fod yn enaid. Ni pheidiodd Duw â bod

Dduw wrth ymgnawdoli; a chreadur fydd dyn byth er cael ei ddwyfoli." Ymddengys i ni nad yw'r "dwyfoli" yn ddim gwahanol i'r hyn a ddysgir yn yr ymadrodd "yn gyfranogion o'r dduwiol anian."

Gwneir cam dybryd â Chyfriniaeth gan Murisier, a'i ddilynwyr yn Lloegr, drwy ddysgu ei bod yn crebachu'r ymwybyddiaeth, mai myfyrdod ac ecstasi yw cyrch eithaf Cyfrinwyr, ac nad ydynt yn weithwyr ymarferol. Yn sicr nid crebachdod ydyw canoli, canolbwyntio ac unoli ymadferthoedd yr enaid: ni ellir meddwl o ddifrif heb hynny; ac ni chafwyd erioed weledigaeth ysbrydol a weddnewidiodd fywyd y gweledydd heb fod yr enaid wedi ei grynhoi a'i wasgu i un pwynt. Nes i'r gwir na dywedyd bod Cyfriniaeth yn crebachu fyddai dywedyd mai gwregysu lwynau'r meddwl a wna—casglu'r egnïon gwasgaredig, eu huno, eu cyfnerthu, nes bod symud a gweithio yn haws na chynt. Gwregys nerth yw Cyfriniaeth.

Nid myfyrdod nac ecstasi ychwaith yw uchelgais pennaf Cyfrinydd: moddion i gyrraedd amcan ydyw'r naill a'r llall. Undeb â Duw, calon bur, ewyllys gwbl barod i ufuddhau i eirchion Ei ewyllys Ef, bodlonrwydd llwyr i weithio a dioddef—dyna'r "union nod o flaen ei amrant." Ni wybu yr Eglwys erioed am weithiwr mor galed â Phaul, a fuasai yn y Nefoedd ac a welsai yno bethau anhraethadwy. Yn wir, y mae ymgysegriad i waith yn nod arwydd y prif Gyfrinwyr ar hyd yr oesoedd; a phrawf hanes yr Eglwys mai'r dynion mwyaf ysbrydol oedd y dynion mwyaf ymarferol hefyd. Gwnâi Plotinus waith mawr fel gwarcheidwad; sefydlai Teresa leiandai lawer a'u harolygu gyda manylder cyfrifydd; Williams Pantycelyn oedd y gweithiwr mwyaf egnïol a'r mwyaf ymarferol ymysg y Diwygwyr Methodistaidd.

Ni all gwladwriaeth fyw heb yr idealydd; a threngi a wnâi'r Eglwys heb y Cyfrinydd. Ef, bob amser, yw ei gwaredydd mewn cyfwng, a'i hysbrydolydd yn nos ei gofwy. Pwy a ddichon brisio gwerth Francis a Dante i Eglwys Rufain? Buasai gweithgarwch y Mudiad Tractaraidd yn Rhydychen wedi ymgolli yn nhywod yr anialwch onibai am bersonoliaeth fawr, gyfriniol Newman; ac onibai am Williams yn canu emynau a'u gwerthu led—led y wlad, buasai'r anghaffael anffodus rhwng Rowlands a Harris wedi dinistrio effeithiau daionus y Diwygiad. Yn hytrach na'u bod yn freuddwydwyr anymarferol, fel y tybia'r anwybodus, y mae'r Cyfrinwyr yn fyw i alwadau eu cyfnod, yn ymgymryd yn ewyllysgar ac awchus ag iau gwasanaeth, yn dwyn beichiau cyfrifoldeb. I'r sawl a'i cymero, fe dry'r iau yn brawf o agosrwydd at Rialiti, yn sel cymundeb ac yn ernes parhad o'r cymundeb. O'i ddwyn yn hir try'r baich yn asgell. Yn wir, nid yw'r hyn a eilw dynion yn gyffredin yn "feichiau," yn ddim byd llai i Gyfrinydd na blaenau'i adenydd yn dechrau dyfod i'r golwg.

Gellir dosbarthu Cyfriniaeth i dri math:

1. Cyfriniaeth Teimlad. Fel y mae'r byd materol o'n cwmpas yn ei gyflwyno'i hunan inni drwy ein synwyriadau naturiol, felly y mae byd uwch y byd ysbrydol yn dyfod i gyffyrddiad â ni ac yn ei argraffu ei hunan arnom drwy rhyw addasrwydd tyner sydd ynom i deimlo ei gyffyrddiadau. Fel y mae'r arlunydd wrth edrych ar olygfa mewn natur yn canfod ynddi rywbeth nas gwêl y bywydegydd, ac fel y mae'r cerddor yn clywed rhythmau a chynghanedd yn y cread nas clywir gan neb arall, ac na fedr hyd yn oed yr offeryn mwyaf sensitif a ddyfeisiodd gwyddoniaeth ddim cofrestru eu symudiad na'u sŵn, felly y mae ysbryd y Cyfrinydd sydd gwbl oddefol i'r byd ysbrydol, yn teimlo dylifiad Rialiti pob bodolaeth i mewn i'w galony pethau ni welodd llygad ac ni chlywodd clust. "Y synhwyriad cyfan, perffaith" y gelwir hwn, a thrwyddo caiff y sawl a'i medd brofiad o'r Cyfanrwydd Dirannau na ddaw'r arlunydd, fel arlunydd, na'r cerddor, fel cerddor, ddim i wybod onid am ryw gyrion ohono.

"Rai munudau
Rho imi brofi'r hyn sydd fry."

Munudau dethol yw y rhain—etholedigion y munudau. Ydyw, y mae Duw, weithiau yn distyllio tragwyddoldeb a'i holl gynnwys i ambell funud.

Diolch am ambell funud
I anghofio 'mhoen a'm pwn,
A sibrwd: Dyna fydd nefoedd
Tragwyddol barhad o hwn.

2. Cyfriniaeth Dyfaliad—seiliedig ar flaenoriaeth ac uchafiaeth Meddwl. "Meddyliaf, felly yr wyf yn bod." Meddwl, i Descartes, oedd yr allwedd i agoryd holl gloeon dirgelwch, a'r llaw a fedrai ddatod pob cwlwm. Ac o'i flaen bu athronwyr Groeg yn dysgu yr un athrawiaeth: gwynfydai Socrates, Plato ac Aristotle wrth geisio datguddio i'w gwrandawyr y pwerau cudd a oedd yn oblygedig mewn Meddwl. Tasg bennaf rhesymegwyr pob oes ydyw dangos y drefn bendant sydd yn ei hydreiddio; a chais athronwyr idealaidd adeiladu inni fyd newydd i breswylio ynddo—byd lle mae Meddwl wedi ei orseddu, a phawb a phopeth yn ddarostyngedig i'w lywodraeth. "Fy Nuw, meddwl Dy feddyliau Di ar dy ôl yr wyf"—hynny yw, atsain o'r Meddwl yw ein meddyliau ni. Y mae yna Feddwl Absolwt, ac nid yw'r gwirionedd sydd yn ein syniadau ni onid diferynnau ohono ef.

Pwy na theimlodd ysbrydoliaeth wedi deall fod iddo ryddid i wthio'i lestr i Fôr Meddwl, a bod sŵn pob ton a ddisgyn ar ei glyw wrth rodio'r draethell yn wahoddiad i fordwyo'r eigion mawr?

Gwthia i'r dwfn, lleda dy hwyl,
Rho ffarwel i'r draethell dawel.

3. Cyfriniaeth Foesol. Gorffwys hon ar yr ymwybod o'r gorfod moesol. diwrthdro a deimlir mor rymus gan rai dynion. Ymhob oes. chwi gewch ddynion a ddewisodd eu llwybr eu hunain gan lwyr anwybyddu neu ynteu herio traddodiadau briglwyd, a hyd yn oed arferion cysegredig, a gosod eu hewyllys eu hunain i weithredu yn erbyn yr holl fyd, am y teimlent na allent ond hynny. Dyma'r gwŷr, fel Socrates, a glywodd o'u mewn lais yn dywedyd, "Dyma'r ffordd, rhodia ynddi." Edrydd Esay hefyd am yr un llais: "A thi a glywi lais o'th ôl yn dywedyd, Dyma'r ffordd; rhodiwch ynddi, pan bwysech ar y llaw ddehau, neu pan bwysech ar y llaw aswy"—llais o'r tu ôl, o brofiad personol ac o hanes yr hil. Ac eto, y mae yn rhagor na llais o'r gorffennol yn unig, ac yn fwy hyd yn oed nag adlais crwydr o'r tragwyddol. Llais Duw, ydyw yn yr hyn a brofwyd, a thrwyddo. "Llef yr Arglwydd sydd mewn nerth; llef yr Arglwydd sydd mewn prydferthwch; llef yr Arglwydd sydd ar y dyfroedd. . . Yr Arglwydd sydd ar y dyfroedd mawrion." Lle bynnag y bo llais Duw y mae Ef Ei hun yno. Y mae Ef yn Ei lais.

Dyma'r Llais a glywir gan eneidiau dethol ar groesffyrdd Hanes, lle petrusa'r bobloedd clustfyddar. A'r sawl a glyw'r Llais sydd yn arwain y gwerinoedd i ddaioni. Clywsant, a digon yw. Lle cymerir yr agwedd hon ar feddwl fel egwyddor y gellir adeiladu arni esboniad ar fod, a bywyd a dyletswydd, chwi a gewch Gyfriniaeth Foesol yn ei grym. Yr enghraifft orau o hyn ydyw athrawiaeth Kant am Orchymyn Diamodol, Diwrthdro y Rheswm Ymarferol, a'r Ddeddf Foesol sydd yn hawlio ufudd-dod.

Fel athroniaeth, y mae i Gyfriniaeth wedd driphlyg. Y mae yn ddamcaniaeth o wybodaeth, yn ddamcaniaeth o fodolaeth, yn ddamcaniaeth o fywyd.

(i). Fel damcaniaeth o wybodaeth, yn negyddol, fe gyfeiria at derfyniadau a chyfyngiadau rhesymeg a gwyddoniaeth. Ni ddichon nac elfennu meddwl na chyfosodiad (synthesis) ein harwain ymhellach na'r rhannol, anghyflawn. Fe orwedd y Cwbl-oll, y Cyfanrwydd, yr Anfeidrol y tuhwnt, ac allan o'n cyrraedd, ac nid ydym ronyn nes ato drwy ddadansoddi ein gwybodaeth, neu ychwanegu cyfran at gyfran. Yr unig ffordd i osgoi amheuaeth ac anobaith ydyw ymddiosg o falchder gwybod dealltwriaethol, ac agoryd ein calonnau i dderbyn yr Anfeidrol i mewn. Yn gadarnhaol, yr ydym yn adnabod y Cyfanrwydd, yr Anfeidrol am mai Person ydyw sydd wedi ei ddatguddio Ei hun inni yng Nghrist (a ninnau'n bersonau), a'n dwyn i undeb ag Ef.

(ii). Fel damcaniaeth o fodolaeth, fe wad rialiti y pethau a welir drwy'r synhwyrau, am nad ydynt onid pethau dros dro yn unig. Nid oes dim yn bod mewn gwirionedd ond sydd ddiddarfod: rhithiau ydyw popeth arall. Nid ydyw'r gwrthrychau a adwaenir gennym yn ddim ond nodau yn y gynghanedd dragyfythynddynt eu hunain nid ydynt ddim; a chyhyd ag y meddyliom amdanynt hwy ni chlywn byth mo'r dôn. Gorfydd i'r nodau fynd ar goll yn y gerdd. Ac y mae'r gainc yn anorffen.

(iii). Fel damcaniaeth o fywyd, cais Cyfriniaeth ddyrchafu dynion uwchlaw deddfoldeb a thraddodiad, a'r sylw a roddir i weithredoedd (drwy y rhai ni bu cadwedig un cnawd), a'u tywys i lwyr ymollwng ar Dduw mewn ffydd—un act fawr, derfynol, unwaith ac am byth, sydd yn dwyn dynion i gwlwm annatod â'r Ewyllys ddwyfol. "Yr hyn sydd amhosibl i ddynion sydd bosibl gyda Duw"—hynny yw, sydd bosibl i ddynion. Y mae dyn "gyda Duw" yn hollalluog. Y mae'n rhaid i ffrydiau eiddil ein hewyllysiau ni redeg i mewn i gyd i lif grymus yr Ewyllys ddwyfol. Dyna'r unig adeg y byddwn yn meddu ac yn medru. Dyna'r pryd y'n gwaredir rhag ymserch ofer yn y cyfnewidiol a'r tymhorol, ac y'n rhyddheir o afaelion y nwydau a'r dymuniadau sydd yn ymborthi ar gysgodion.

"Dysg im gerdded drwy'r afonydd;
Na'm dychryner gan y llif;
Na bwy'n gildio gyda'r tonnau,
Temtasiynau fwy na rhif ;
Cadw 'ngolwg ar y bryniau
Uchel, heirdd, tu draw i'r dŵr"—

—tu draw i'r aflonydd a'r cynhyrfus, y gwibiol a'r gwamal, yr amserol a'r gweledig, yr oriog a'r rhithioltu draw i bopeth ond Duw.

"Awn drosodd i'r tu draw."

Cyfrinwyr oedd y Proffwydi i gyd. "Yr oedd llaw yr Arglwydd arnynt"—ymadrodd sydd yn golygu eu bod drwy'r cyffyrddiad yn cael eu symud a'u dyrchafu uwchlaw i'w hymwybod arferol. Yn y chweched bennod o Esay ceir enghraifft neilltuol o brofiad sydd yn bleth o Ffydd a Chyfriniaeth. Clyw'r proffwyd lais y seraff yn dywedyd "Glanhawyd dy bechod." Llifodd rhywbeth i'w ymwybyddiaeth nad oedd yno cyn hyn, oni ddyrchafwyd ac y gweddnewidiwyd ei holl fywyd am byth. Yr oedd y llais yn alwad i fywyd o wasanaeth. Gwelir yr un peth yn y bennod gyntaf o broffwydoliaeth Jeremeia. Cyfnerthwyd ymadferthoedd y proffwyd, codwyd ef i wastad uwch, a deffrowyd ynddo egnïon cwsg o glywed "gair yr Arglwydd." Teimlai y Proffwydi mai yr Arglwydd a osodai y "baich" ar eu hysgwyddau.

Ac fe draidd yr elfen gyfrin drwy liaws o'r Salmau. "Fel y brefa yr hydd am yr afonydd dyfroedd felly yr hiraetha fy enaid amdanat Ti, O Dduw. Na fwrw fi ymaith oddi ger Dy fron ac na chymer Dy ysbryd sanctaidd oddi wrthyf. Fy enaid sydd yn disgwyl yn ddistaw wrth Dduw yn unig. Yr hwn sydd yn trigo yn nirgelwch y goruchaf a erys yng nghysgod yr Hollalluog. I ba le yr af oddi wrth Dy ysbryd? aci bale y ffoaf o'th ŵydd? Wele ni huna ac ni chwsg Ceidwad Israel. Pan ddeffrowyf, gyda Thi yr ydwyf yn wastad."

Gyda Duw y mae'r enaid effro "yn wastad," am fod yr Effro tragwyddol na ddisgynnodd cysgod cwsg ar Ei emrynt erioed yn deffroi pawb a ddelo'n agos ato. Gwawr ydyw Duw a achubodd flaen y cyfddydd, ac

"Mae'r wawr yn cerdded ar Ei ôl."

Ni ellir dodi y dyfyniadau uchod o eiriau'r Salmyddion o fewn cylch yr hyn a elwir gennym yn ddeall a rheswm; ac eto, yr oeddynt yn wir iddynt hwy oblegid eu profiad o Dduw; a daethant yn wir yn hanes myrddiynau ar eu hôl.

Tröer i'r Testament Newydd a gwelir ei fod yntau yn oludog o'r un dywediadau cyfriniol: "Gwyn eu byd rhai pur o galon canys hwy a welant Dduw. Gwyn dy fyd... canys nid cig a gwaed a ddatguddiodd hyn i ti, ond fy Nhad yr hwn sydd yn y nefoedd. Nid edwyn neb y Mab ond y Tad, ac nid edwyn neb y Tad ond y Mab a'r hwn yr ewyllysio y Mab ei ddatguddio iddo. Lle bynnag y mae dau neu dri wedi ymgynnull yn Fy enw yno yr ydwyf. Yr ydym ni yn llefaru, nid doethineb y byd hwn, ond doethineb Duw mewn dirgelwch, sef y ddoethineb guddiedig. Y pethau ni welodd llygad ac ni chlywodd clust a ddatguddiodd Duw i ni drwy yr ysbryd, oblegid yr ysbryd sydd yn chwilio pob peth, ie, dyfnion bethau Duw hefyd. Fe welodd Duw yn dda ddatguddio Ei Fab i mi. Nid ymgynghorais â chig a gwaed. A nyni oll ag wyneb agored, yn edrych ar ogoniant yr Arglwydd megis drwy ddrych, a newidir i'r unrhyw ddelw, o ogoniant i ogoniant, megis gan Ysbryd yr Arglwydd. Tra na byddom yn edrych ar y pethau a welir, eithr ar y pethau ni welir, canys y pethau a welir sydd dros amser a'r pethau ni welir sydd dragwyddol."

Ac yn enwedig yn ysgrifeniadau Ioan a'r Llythyr at yr Hebreaid daw Cyfriniaeth yn amlycach fyth. Y mae gagendor rhwng y nefol a'r daearol. Felly hefyd rhwng cnawd ac ysbryd. "Yr hyn a aned o'r cnawd sydd gnawd a'r hyn a aned o'r ysbryd sydd ysbryd. Yr hwn sydd yn dyfod o'r nefoedd sydd goruwch pawb. Yr ydych chwi o'r byd hwn. Nid wyf fi o'r byd hwn." Nid y pethau nefol eu hunain yw pethau'r byd ar y gorau. Pethau a ysgydwir yw pethau'r ddaear ac yn y man a symudir. Y mae pethau nid ysgydwir ac oblegid hynny yn para byth. "Y mae gennych chwi yr eneiniad oddi wrth y sanctaidd hwnnw, a chwi a wyddoch bob peth. Nid rhaid dysgu o neb chwi. Yr ydym ni o Dduw. Y mae yr hwn sydd o Dduw yn ein gwrandaw ni. Yn gweled yr anweledig." Ac un yw y geni o newydd, y gwybod newydd a'r cariad. "O châr neb Fi, efe a geidw Fy ngair, a'm Tad a'i câr ef, a nyni a ddeuwn ato ef ac a wnawn ein trigfa gydag ef. Myfi ynddynt hwy a Thithau ynof Fi, fel y byddont wedi eu perffeithio yn un.

Eithr chwi a ddaethoch i fynydd Seion, ac i ddinas y Duw byw, y Jerwsalem nefol, ac at fyrddiwn o angylion, i gymanfa a chynulleidfa y rhai cyntaf—anedig, y rhai a ysgrifennwyd yn y nefoedd, ac at Dduw, Barnwr pawb, ac at ysbrydoedd y Cyfiawn, y rhai a berffeithiwyd, ac at Iesu, Cyfryngwr y testament newydd, a gwaed y taenelliad, yr hwn sydd yn dywedyd pethau gwell na'r eiddo Abel."

A hyn oll, sylwer, yn awr, yn y byd sydd yr awr hon, ac nid wedi yr elont i'r nefoedd. Profiad Cyfrinwyr sydd yn y geiriau. Pa ryfedd mai hwynt-hwy yw yr addolwyr perffeithiaf?