Am dro i Fadagascar/Y plant
| ← Y bobl | Am dro i Fadagascar gan Daniel Owen Jones |
Mewn pentref paganaidd → |
XI. Y PLANT.
DING! Dong! Clywch! Y mae cloch yr ysgol yn galw a'r plant yn prysuro eu camau er cyrraedd yn brydlon. Sylwch fel y gwthiant yn erbyn ei gilydd ar drothwy'r ysgol, pob un am fod o flaen y llall. Disgwyliech glywed llawer o sŵn traed, ond nid oes, oblegid y mae pob un ohonynt, y merched a'r bechgyn, yn droednoeth. Troednoeth yn mynd i'r ysgol, neu i'r cwrdd a phan yn chwarae yn y pentref a dringo'r coed o'i gylch. Weithiau y mae eu traed fel dwylo iddynt. Gallant godi rhywbeth o'r llawr â bysedd eu traed mor hawdd ag a fyddai ichwi wneud hynny â bysedd eich llaw a gyda'r fantais ychwanegol nad oes raid iddynt blygu i wneuthur hynny.
Nid oes ganddynt hetiau na chapiau ychwaith i'w hongian ym mhorth yr ysgol oblegid bod yn bennoeth yw'r arferiad. Y mae eu pennau hefyd fel dwylo i gario iddynt. Gwelwch faint o lyfrau sydd ar eu pennau, tri, pedwar, pump, weithiau ragor, ac ar ben y llyfrau eu potel inc a'i pinnau ysgrifennu a phethau o'r fath. Yn y gwthio chwyrn wrth drws yr ysgol, er hynny, y mae'n rhaid iddynt fod yn ofalus neu fe gollir yr inc ar y gwisgoedd gwynion ac ni fydd dim ganddynt ar ôl ar gyfer y gwersi!
Erbyn hyn, distawodd cloch yr ysgol, y mae'r canu a'r addoliad ar ddechrau'r dydd drosodd a phawb yn eu lleoedd yn yr ysgol. Wele'r ysgolfeistr ar y llwyfan yn galw'r 'register' a'r plant yn barod i'w gwersi—arithmetic, geography, grammar, scripture, etc. Ysgol yn y wlad yw hon ac er fod rhyw dri dosbarth, y maent yn yr un ystafell a'r meistr efallai yn athro i'r tri. Yn y dref ceir gwahanol ystafelloedd a nifer o athrawon.
Fe ofynwn i'r meistr os cawn gipolwg ar y 'register.' Dywed wrthym fod amryw o blant yn absennol oblegid i rywun ledaenu si fod y 'mpaka fo' yn yr ardal ac oherwydd hynny y mae'r rhieni yn ofni anfon eu plant i'r ysgol. Fe soniwn am y 'mpaka fo' ymhellach ymlaen. Gadewch inni'n awr i edrych ar y gwahanol enwau. Enwau'r bechgyn DING! Dong! Clywch! Y mae cloch yr ysgol yn galw a'r plant yn prysuro eu camau er cyrraedd yn brydlon. Sylwch fel y gwthiant yn erbyn ei gilydd ar drothwy'r ysgol, pob un am fod o flaen y llall. Disgwyliech glywed llawer o sŵn traed, ond nid oes, oblegid y mae pob un ohonynt, y merched a'r bechgyn, yn droednoeth. Troednoeth yn mynd i'r ysgol, neu i'r cwrdd a phan yn chwarae yn y pentref a dringo'r coed o'i gylch. Weithiau y mae eu traed fel dwylo iddynt. Gallant godi rhywbeth o'r llawr â bysedd eu traed mor hawdd ag a fyddai ichwi wneud hynny â bysedd eich llaw a gyda'r fantais ychwanegol nad oes raid iddynt blygu i wneuthur hynny.
Nid oes ganddynt hetiau na chapiau ychwaith i'w hongian ym mhorth yr ysgol oblegid bod yn bennoeth yw'r arferiad. Y mae eu pennau hefyd fel dwylo i gario iddynt. Gwelwch faint o lyfrau sydd ar eu pennau, tri, pedwar, pump, weithiau ragor, ac ar ben y llyfrau eu potel inc a'i pinnau ysgrifennu a phethau o'r fath. Yn y gwthio chwyrn wrth drws yr ysgol, er hynny, y mae'n rhaid iddynt fod yn ofalus neu fe gollir yr inc ar y gwisgoedd gwynion ac ni fydd dim ganddynt ar ôl ar gyfer y gwersi!
Erbyn hyn, distawodd cloch yr ysgol, y mae'r canu a'r addoliad ar ddechrau'r dydd drosodd a phawb yn eu lleoedd yn yr ysgol. Wele'r ysgolfeistr ar y llwyfan yn galw'r 'register' a'r plant yn barod i'w gwersi—arithmetic, geography, grammar, scripture, etc. Ysgol yn y wlad yw hon ac er fod rhyw dri dosbarth, y maent yn yr un ystafell a'r meistr efallai yn athro i'r tri. Yn y dref ceir gwahanol ystafelloedd a nifer o athrawon.
Fe ofynwn i'r meistr os cawn gipolwg ar y 'register.' Dywed wrthym fod amryw o blant yn absennol oblegid i rywun ledaenu si fod y 'mpaka fo' yn yr ardal ac oherwydd hynny y mae'r rhieni yn ofni anfon eu plant i'r ysgol. Fe soniwn am y 'mpaka fo' ymhellach ymlaen. Gadewch inni'n awr i edrych ar y gwahanol enwau. Enwau'r bechgyn
Peth arall a hoffant gyda'i reis yw gwyfynod, ac y mae'r modd y daliant hwy yn ddiddorol iawn. Casglant nifer o flodau a gosodant hwy yn gylch gweddol fawr ar y ddaear. Yna fin hwyr daw un o'r genethod i yswatio ynghanol y cylch gan ddal blodeuyn yn ei llaw a chanu yn weddol isel:
"Tyred yma, ehedwr heini ei adain,
Tyred yma, tyred yma;
Fan hyn y melys, fan draw y chwerw,
Tyred yma, tyred yma. . . .
O dipyn i beth disgyn y gwyfyn ar y cylch blodau ac ar ôl hedfan o un i un daw ar y blodeuyn sy'n ei llaw ac mewn amrantiad bydd ei llaw yn cau ar ei drwyn hir a bydd wedi ei ddal. Ar ôl hynny deil i ganu nes dal yr ail a'r trydydd a rhagor. Wedi iddi ddal hanner dwsin ohonynt, mwy neu lai, â i'w chartref yn hapus gan edrych ymlaen am eu mwynhau gyda'i reis.
Nid oes gan y plant deganau o'r siop i chwarae â hwynt fel y sydd gan blant Cymru. Ond hoffant hwythau chwarae ac y mae'n rhaid iddynt wrth rai pethau i'w bodloni a'i gwneud yn hapus. Y mae'r genethod yn hoff o chwarae cadw tŷ a phan yn chwarae felly dynwaredant eu mamau yn eu cartrefi. Hoffa'r plant hefyd chwarae priodas ac y maent yn arbennig hoff o chwarae angladd. Heb gorff i'w gladdu ni fyddai angladd yn angladd wrth gwrs. Ac fel rheol corff ceiliog y rhedyn a gleddir ganddynt a bydd ei gladdedigaeth yn union fel gwir angladd—yr orymdaith, yr amdo, yr wylo a phopeth. Ni dylai plant beri poen i unrhyw greadur wrth chwarae, ond gwnant hwy hynny weithiau. Gwnant hynny hefyd pan esyd bechgyn ddau symudliw i ymladd â'i gilydd. Gellir eu gweld weithiau yn cario symudliw ar bren bambŵ hir ac yn mynd o fan i fan gan chwilio'r llwyni am un arall i'w osod gyferbyn ag ef. Ni all y ddau, wrth reswm, basio ei gilydd ar y pren crwn a dechreuant ymladd nes troi yn ddu eu lliw. Hynny a wna'r symudliw pan mewn tymer.
Byddwch chwi, yn arbennig chwi fechgyn, yn hapus os cewch chwarae â thipyn o gicio ynddo. Y mae'r bechgyn ym Madagascar felly hefyd ond yn lle cicio pêl fel y byddwch chwi byddant hwy yn cicio ei gilydd! Er hynny, ni niwediant ei gilydd, oblegid eu bod yn droednoeth ac yn defnyddio'r sawdl yn hytrach na blaen y troed.
.jpg)
Chwarae arall hoff gan y bechgyn yw chwarae ych.' Yr ych yw'r anifail y maent yn fwyaf cyfarwydd ag ef; yn aml ceir ef yn hanner gwyllt a dyna'r math a ddangosir yn eu chwarae. Dewisant un o'i plith i fod yn ych a bydd ganddo bren, fforchog ar un pen, a deil ef o flaen ei wyneb i fod yn ddau gorn iddo. A dechreua'r chwarae. Gan ymddangos yn ffyrnig ceisia'r 'ych' eu cornio a cheisiant hwythau ddianc o'i ffordd, gan waeddi: Daliwch ef! Rhaffwch ef! Taflwch ef i'r llawr! Ar yr un pryd ceisiant daflu y rhaff a fydd ganddynt o gylch ei wddf a'i ddal.
Mewn amser trechant ef a thaflant ef i'r llawr, clymant ei draed a'i ddwylo ac â darn o bren yn ffugio cyllell tyrr un ohonynt ef yn ddarnau. A diwedd y chwarae fydd i bob un ohonynt fynd gartref â charreg yn ei law gan ffugio mai darn o'r ych' ydyw!
Ond nid dysgu a chwarae yn unig a wna'r plant. Pan na fyddant yn yr ysgol y mae ganddynt ddyletswyddau i'w cyflawni. Cynorthwya'r merched eu mamau, drwy ofalu am y baban, cyrchu dŵr, a thasgau o'r fath, ac i'r bechgyn bydd dyletswyddau fel gwylio'r had rhag y lleidr bach â'r gót goch, neu gyrchu'r ychen a'i harwain i'r ffald.
Am blant ardal yr ysgolion, yr ysgol ddyddiol a'r ysgol Sul, y soniasom. Y mae lluoedd o blant eraill ym Madagascar sy'n llai ffortunus na hwynt—plant y pentrefi paganaidd nad oes ganddynt ysgol i fynd iddi na neb i ofalu'n iawn amdanynt ychwaith. Ond mwy amdanynt hwy yn nes ymlaen.