Beddau'r Proffwydi (drama)/Act 3

← Act 2

Beddau'r Proffwydi (drama) gan William John Gruffydd (1881-1954)

Act 4 →

Y DRYDEDD ACT.

(Ystafell fwyta gyffredin y tloty yn Nhre'rcacrau. Y mae'r muriau i gyd wedi eu gwyngalchu; ar y pared pellaf, y mae dwy ffenestr hollol foel, a bariau trymion ar eu traws. Ar y llaw chwith, y mae'r drws sy'n arwain i fewn i ystafelloedd eraill y tloty, ac ar y dde, y drws sy'n arwain i'r neuadd nesaf allan. Ychydig yn nes i'r ffenestri na chanol yr ystafell, y mae bwrdd mawr heb un gorchudd arno, a'r lu ol iddo, ac o'i flaen, fainc cyn foeled a'r bwrdd. Y mae'r tân ar y llaw dde, a llyfr neu ddau ar yr astell uwch ei ben. Ar y chwith i'r bwrdd, y mae cadair neu ddwy a bwrdd llai, gyda lliain arno. Dim arall o gwbl yn yr ystafell.

Y Forwyn—Mari—yn dyfod i fewn i osod pethau yn eu lle ar gyfer pryd.

Y Meistr yn dyfod i fewn ar ei hol o'r drws arall. Dyn buan, awdurdodol. Pe buasai wedi ei eni mewn cylchoedd uwch mewn cymdeithas, buasai'n swyddog ym myddin Prydain, neu, efallai, yn cadw ysgol i blant gwŷr bonheddig. Gan nad oedd ganddo ddim uwch dylanwad o'i blaid na'i fod wedi priodi morwyn clarc y Gwarcheidwaid, mae'n debig mai meistr y tloty a fydd ar hyd ei oes. Nid yw ei swydd wedi gwella dim arno.)

MEISTR. Calyn arni hi, Mari,—y troed gore'n mlaena, rwan. Gofala di na adewi di'r un llwchyn yn unman ar dy ol yn yr ystafell yma.

MORWYN (yn araf ac yn hanner sarug). Beth ydi'r mater heddiw, mistar? Oes eisio i'r lle yma fod yn lanach heddiw na ryw ddwrnod arall?

MEISTR. Oes, debig iawn wir—does bosib gen i na wyddost ti—(mewn llais llawn o barchus ofn)—pwy sy'n dwad yma heddiw?

MORWYN. Na wn i wir, mistar. Ydi'r inspector yn dwad?

MEISTR. Hy! inspector wir. Waeth gen i am dano fo,—wyr o ddim am ddim, a wêl o ddim mwy na phe basa fo'n ddall. Na—y guardians sy'n dwad yma i edrych ydi popeth yn iawn . . . ac os gofynnan nhw gwestiwn i ti, cofia di ateb yn ofalus dim gair yn erbyn dy feistr a'th feistres, na dim gair yn erbyn trefn y tŷ yma . . . neu mi gei di fynd yn ol i fyw ar fara a dŵr, . . . a mi geiff y guardians glywed yr hen stori honno am danat ti.

MORWYN. Mi ddeuda i'r gore am bawb a phopeth, gwna wir, syr, . . . gwna wir, syr.

(Y Meistr yn mynd ac yn rhoi Beibl mawr ar y bwrdd, ac yn brysur hefo'r llyfr cyfrifon. Y Forwyn yn gorffen ei gwaith ac yn mynd allan. Cloch yn canu. Swn tracd. Drws y llaw dde'n agor, a'r dynion yn dyfod i fewn y merched wedyn o ddrws y llaw chwith, ac yn cymryd eu lle o gwmpas y bwrdd yn ddistawy cwbl mewn dillad wedi eu golchi ganwaith. Yn eu plith, Ann, a'i chefn atom, a'i llaw dan ei phen.)

MEISTR (yn taro'r bwrdd â'i law). Rwan, reit ddistaw a rheolaidd: mae arna i eisio i chi gofio fod y guardians yn dwad yma heddiw..

TWM HUWS. Pwy ddeudsoch chi, syr?

MEISTR. Y guardians—y bobol sy'n edrych ar ych hola chi.

TWM HUWS. Wel, wel: wyddwn i ddim fod neb yn edrych ar yn hola ni, yn y fan yma—dyna newydd i mi.

"Mwya fo dyn byw, mwya wêl o, a mwya glyw."

MEISTR. Sut rwyt ti'n meddwl ych bod chi i gyd yn cael bwyd ynte, os nad oes rhywun i edrych ar ych hola chi?

TWM HUWS. Wel, y Llywodraeth, debig iawn, sy'n i anfon o, fel y manna yn yr anialwch. Mr. Gladstone a Mr. Disraeli sy'n cofio am y bobol anlwcus weithia— ac yn gyrru bwyd ini yma . . . i'n cosbi ni.

MEISTR. Cosbi! Cosbi!! Cosbi!!! Beth ydi dy feddwl di, dwad?

TWM HUWS. Wel, gneud ini fyw yn erbyn yn hewyllys—dyna'n cosb ni, a'r pechod wnaethon ni oedd bod yn anlwcus. O ran hynny, dyna ydi pechod pawb, ynte Mistar? Oni bae am y trethi a'r arian sy'n yn cadw ni'n fyw, mi fuasan ni wedi marw i gyd ers blynydd oedd, ond fasan ni, bobol? . . . Ond chawn ni ddim. . . . Os treiwch chi farw, mae nhw'n ych gyrru chi i'r jêl, ac wedyn i'r workws—a dyna lle'r ydyn ni wedi marw i'r byd ag i ai'n hunain. . . . "Lle mae Twm Huws druan?" medda rhywun. . . "Yn y workws," medda pobol, fel tasa'n nhw'n son am rywun yn uffern . . . . Does na ddim ond dau yn gwbod lle'r ydyn ni'n iawn.

UN ARALL O'R TLODION. Pa ddau?

TWM HUWS. Duw . . . a'r diawl. Felly y bydda i yn i gweld hi, beth bynnag.

MEISTR. O, felly wir. Beth wnaeth i ti ddwad yma, os gwn i, Mr. Athronydd?

TWM HUWS. O—drifftio . . . a charedigrwydd pobol barchus. (Wrtho'i hun.) Mi fuo gen i wraig a thri o blant, a thŷ a gardd, a Mari a Jane Liza a Twm bach, a gwraig a thŷ a gardd . . . do, rywdro. Lle mae nhw heno? Mistar, lle mae nhw heno?

MEISTR. Ie lle mae nhw heno? da y gelli di ofyn.

TWM HUWS. Mae'r wraig a'r plant . . . mewn lle na chewch chi byth fynd yno, mistar, . . . chewch CHI byth weld Twm bach. Mi werthodd y guardians y tŷ a'r ardd a'r mochyn i dalu costa'r claddu a bil y doctor . . ..a nghadw inna yn fy salwch pan gollis i fy ngwaith. Caredigrwydd pobol, fel y deudis i, gyrrodd fi yma. Fedra pobol grefyddol garedig y pentre ddim diodda gweld hen ddyn afiach hanner call oedd wedi bod yn rhywun parchus rywdro, yn dihoeni o flaen i llygaid nhw . . . a mi ddarun y ngyrru i i'r workws . . . . Roedd i clonna nhw'n rhy garedig i feddwl i ddal o yn y pentre o flaen i golwg bob dydd. . . . A mi bwriwyd fi i'r môr o angho hwnnw sy'r tu ol i eneidia pobol barchus . . . sef y workws..

MEISTR. Siarad ti'n fwy parchus, ac yn debycach i Gristion, y ngwas i, neu mi gei di fod heb dy faco am wythnos.

TWM HUWS. O'r gora, syr . . . dim ods. Rydw i'n gorfod gneud heb lawer o betha, a mi wna heb hwnnw hefyd gydag amynedd. (Wrtho'i hun.) Mi fydda Jane Liza yn dwad âg owns o faco neis imi o'r dre ystalwm . . . a Twm bach yn i ddwyn o o'r papur. . . . Wel, wel, mae petha wedi newid, ond ydyn nhw?

(Drws o'r neuadd yn agoryd, a'r porthor yn ymddangos.)

PORTHOR. Casual, syr, wrth y drws.

MEISTR. O, Cymro ynte Sais?

PORTHOR. Cymro, syr.

MEISTR. Wyt ti wedi i holi o? Ydi o'n lân, a sobor?

PORTHOR. Wel, mae o'n eitha sobor, ond wn i ddim beth am i lân o . . . ond does fawr air i gael gynno fo . . . un anodd i drin, mi dyffeia i o, syr.

MEISTR. Hitia befo, mi trinia i o. Ydi o'n dallt be raid iddo fod neud cyn mynd odd ma?

PORTHOR. Ydi, syr.

MEISTR. Rho fo yn y Casual Ward nes ca i ddwad i weld o . . . nage, aros!—tyrd â fo yma, iddo fo gael bwyd gynta.

(Porthor yn myned allan.)

TWM HUWS (wrth un arall o'r tilodion). Fyddan nhw'n golchi rhai'n dwad yma fel hyn am noson, dwad?

UN ARALL O'R TLODION. Byddan, debig iawn—a golchfa iawn fyddan nhw'n gael hefyd. Y tro cynta y dois i yma, fel casual y dois i . . . a wedyn, mi ddrifftis fel titha.

TWM HUWS. Mi fasa rhywun yn meddwl i bod NHW, y bobol fawr,—y guardians—yn lân ofnatsan wrth i gweld nhw mor byrticlar hefo ni.

UN ARALL O'R TLODION. Dydyn nhw ddim, ar fend i—ddim chwarter cyn laned a gweithiwr. . . . Mi wn i am be rydw i'n siarad. Ond fel yna mae hi o hyd . . . petha i'w gwthio ar y bobol dlodion ydi'r rhin— wedda mawr i gid—glendid a dirwest a phetha felly.

(Y porthor yn agor y drws, ac Emrys yn dyfod i fewn. Mae ei farf wedi hanner tyfu, a'i ddillad yn garciau am dano. Nid yw'n edrych i'r dde nag i'r aswy, ond yn cerdded ymlaen a'i lygaid i lawr, a phawb ond Ann yn codi'u golwg i edrych arno.)

MEISTR (yn agor ei lyfr). Wel, beth ydi d'enw di? Emrys. Emrys Williams.

MEISTR. Ymha blwy y cest ti d'eni?

Emrys. Llanfesach.

MEISTR. Beth sy arnat ti eisio yma?

EMRYS (yn edrych i fyny'n sydyn). O . . . suite of rooms, a brecwast yn y ngwely, a galw arna i y dydd ar ol fory. Faint o bris fyddwch chi'n godi? . . . o dim ods, dim ods!

MEISTR. O! rwyt ti'n meddwl dy hunan yn ddoniol ofnatsan, ond wyt ti? Mi gei di weld faint fydd y pris eto. O ble doisti?

Emrys. O Drefeglwys . . . o'r Royal Hotel yno.

MEISTR. Felly,—y jel neu'r tloty. Lle rwyt ti'n mynd fory?

EMRYS. I'r cythraul.

MEISTR. Eh?

EMRYS. I'r cythraul . . . rydw i ar y ffordd ers talwm . . . ond heb gyrraedd eto'n llwyr, ond . . .

'Rwy'n gweld y bryniau pell
Yn araf agoshau."

Mae pen y daith yn ymyl.

MEISTR. Taw, neu mi rhoi di ar fara a dŵr—y ffwl anystyriol iti. Eistedd yn y fan yna, a bwyta, . . . a phaid ti a gadael (marcato) . . . imi . . . glywed . . . dim . . . o . . . dy sŵn di.

(Y Meistr yn mynd allan. Mari yn dyfod i fewn, ac yn rhoi bwyd o flaen Emrys.)

TWM HUWS (wrth Emrys). Rydech chi wedi dwad i le da, ar fengoch i . . . . Rhag ofn na wyddoch chi ddim . . . potes ydi hwnna. Mae nhw'n berwi'r un ceiliog bob nos i neud o ers pan ydw i yma—ers pedair blynedd . . . a phedwar ugain . . . a chant!

EMRYS (yn edrych yn graff arno, ac yn amneidio). O, mi fum i ar i salach o. Rydw i wedi bod yn bwyta skilly.^[1]

TWM Huws. Wel, wel, frawd bach! Rydech chitha yn un o'r rhai anlwcus felly. Lle buoch chi yn y jêl, mor hy a gofyn?

EMRYS. Yma—yn Nhre'rcaerau.

TWM HUWS. Dwgyd?

EMRYS. Nage.

TWM HUWS. Curo plisman?

EMRYS. Nage—breuddwydio . . . proffwydo. . . a thorri'r tresi, bwrw'r cylchau . . . . Fedra i ddim bwyta hwn . . . a ches i ddim tamaid er y bore.

TWM HUWS. Druan ohonoch chi! (Yn sibrwd yn ddistaw.) Mae gen i damaid o gig yn y mhoced . . . cymrwch o, cymrwch o.

EMRYS. Diolch, frawd bach. Rydech chi wedi methu cyrraedd pen ych siwrna, mi wela.

TWM HUWS. Pen y siwrna?

EMRYS. Ie . . . y cythraul. Dyna lle'r ydw i'n mynd. Rydw i bron wedi cyrraedd.

TWM HUWS. Rydw i yn deall . . . Beth ydi'ch amcan chi?

EMRYS. Mae arna i eisio cledu f'hunan ddigon . . . (yn codi ar ei draed) . . . i ladd dau neu dri o ddynion . . . i gyrru nhw—(yn pwyntio i'r llawr)—i lawr o mlaen. Mi fyddai'n fodlon wedyn.

TWM HUWS. Pwy sy arnoch chi eisio'i ladd, frawd?

EMRYS (yn tynnu papur o'i logell). Dyma nhw— rydw i wedi sgrifennu 'i henwa nhw rhag imi anghofio. William Prichard, London House, Llanfesach, merchant tailor; Thomas Humphreys, Llanfesach, schoolmaster; John Vaughan, yr Hafod, Llanddyfi, gentleman farmer; David Davies

UN ARALL O'R TLODION. Hist! Hist! Dyma'r guardians yn dwad.

(Y drws ar y chwith yn agor. William Prichard a Mr. Vaughan yn dyfod i fewn gyda'r Meistr.)

MEISTR. Ie, foneddigion,—dyma nhw'r teulu—y nheulu i fydda i yn i galw nhw. (Wrth y tlodion.) Hitiwch befo, boys bach . . . ewch chi'n mlaen hefo'ch bwyd.

WILLIAM PRICHARD. O! dyma nhw'r bobol sy'n codi'r trethi i fyny, ynte? Eh? Braster y wlad iddyn nhw; mi dyffeia nhw, eh?

VAUGHAN (wrth y Meistr a'r Matron, sy'n eistedd gyda'r merched). Gellwch chi fynd allan rwan, a'n gadael ni yma i holi tipin ar y bobol yma. (Y ddau yn mynd allan.) Sut na fasan nhw yn gneud rhywbeth? Tybed y byddan nhw'n cael byd da fel hyn bob amser?

Byth o'r fan yma, William Prichard, mai hi'n talu'n well i fod yn y workws nag yn byw yn onest. (Yn cerdded o gwmpas ac yn dyfod at Emrys.) Sut na fasan nhw yn golchi un fel hyn? (Yn gafael yng ngudyn ei wallt ac yn ei godi.)

(Emrys yn codi'n sydyn, ac yn cilio oddiwrthynt gan syllu'n graff.)

EMRYS. Ho! . . . Hylo! Dyma'r diwedd yn gynt nag y disgwyliais i. Rydw i wedi bod yn chwilio am danoch chi'ch dau ers tro,—oh do!—a dyma ngyrfa i ar ben. Hen frawd—(yn curo Twm Huws ar ei gefn)— mi a ymdrechais ymdrech deg . . . mi a redais. . . a dyma fi . . . (Yn eistedd i lawr a'i law ar ei wyneb.)

William Prichard (yn cilio'n ofnus y tu ol i Mr. Vaughan). Eh? Pwy ydi hwn, eh? Rydw i wedi i weld o o'r blaen yn rhywle, eh?

VAUGHAN (yn pwyntio at Emrys). Ewch â'r dyn yna allan; mae o'n wallco. Pwy ydi o?

EMRYS (yn codi'n sydyn, ac yn cerdded at y drws, ac yn ei gloi: yna'n cloi'r drws arall: wedyn yn tynnu pistol allan). Eisteddwch i lawr!

WILLIAM PRICHARD: Beth ydi'r mater, syr? Wneis i erioed ddim i chi, ŵr da.

EMRYS (yn darllen o'r papur). William Prichard, London House, Llanfesach, merchant tailor; John Vaughan yr Hafod, Llanddyfi, gentleman farmer . . . . Ie, dyma nhw . . . . Mi brynais y pistol yma dair blynedd yn ol i seuthu rhyw bedwar o bryfed oddiar wyneb y ddaear yma. Llawer gwaith y bum i y tu ol i chi ar noson dywyll yn meddwl gwneud . . . ond yn methu. Roeddwn i heb gyrraedd pen y daith, rydech chi'n gweld . . . ond yn awr—(yn codi'i lais)—mae'r ysbryd wedi disgyn arna i . . . ac yr ydw i'n mynd i glirio'r wlad yma o ddau drychfil!

WILLIAM PRICHARD. Pwy ydi o? (Yn dechreu llefain.)

EMRYS. William Prichard a John Vaughan, edrychwch yn myw fy llygaid i.

'ANN (yn rhuthro o'r gongl, ac Emrys am funud yn rhoi'i law i lawr, ac yn edrych yn syn arni). Emrys!

EMRYS. Ann!

ANN. O Emrys, beth ydech chi'n neud?

EMRYS. Sefwch yn y fan yna . . . mi ga i siarad hefo chi eto.

ANN (yn dyfod ato). Emrys!

EMRYS (yn awdurdodol). Eisteddwch i lawr, fel rydw i'n deud wrthoch chi. (Wrth y tlodion.) Ewch i'r gongol yna i gyd: wna i ddim i chi, druain bach. (Y tlodion i gyd yn mynd i'r gongl mewn dychryn). Yn awr, dyma fi. William Prichard, ydech chi'n fy nghofio i?

WILLIAM PRICHARD. Ydw, . . . syr. Mr. Emrys Williams.

EMRYS. A chitha, Mr. Vaughan?

VAUGHAN. Ydw—rydw inna yn ych adnabod chi rwan.

EMRYS. Ydech chi'n cofio beth wnaethoch chi imi?

WILLIAM PRICHARD. Dim,—dim, syr!

EMRYS (yn uchel). Atebwch fi. (Y'n codi'i law.) Beth?

WILLIAM PRICHARD. Wel, syr, ych diarddel chi o'r seiat.

EMRYS. Ie—William Prichard—y chi orffennodd y job, onide? Wel, y fi ydi'r barnwr heno, a chitha ydi'r carcharorion. Sefwch i fyny yna.

(William Prichard a John Vaughan yn sefyll i fyny.)

EMRYS (yn eistedd i lawr y tu ol i'r bwrdd). Dacw'r jury, y tlodion acw . . . . Yn awr, William Prichard, rydech chi dan y cyhuddiad o fod o wirfodd calon wedi difetha fy mywyd i—wedi fy lladd i, os mynnwch. Beth ydi'ch amddiffyniad chi. Atebwch ar unwaith.

WILLIAM PRICHARD (yn crynnu). Eh? . . . Eh? . . . Dim ond dyledswydd.

EMRYS (yn codi'r pistol). Y gwir . . . neu

WILLIAM PRICHARD. Arhoswch, syr. I gyfadde'r gwir i chi, syr—cenfigen oedd gen i atoch chi, os oes arnoch chi eisio'r gwir.

EMRYS (yn synnu). Eh? Beth ddywedsoch chi?

WILLIAM PRICHARD. Cenfigen.

EMRYS. Pam? Beth oedd yr achos?

WILLIAM PRICHARD. Wel, syr . . . (yn mwmian) . . .

EMRYS. Siaradwch yn uwch.

WILLIAM PRICHARD. Mi wyddoch ych bod chi wedi curo John ymhob peth, ag yr oeddwn i wedi crafu a chynhilo pob dima i wneud gŵr bonheddig o John, ac yr oeddwn i wedi methu.

EMRYS (yn rhoi'r pistol i lawr). Oh! rydw i'ngweld. Lle mae John?

WILLIAM PRICHARD. Mae o wedi priodi.

EMRYS. Lle MAE o? Beth mae o'n wneud?

WILLIAM PRICHARD (yn torri i wylo). Dim syr,—dim ond gwario pob dima yn y Red Lion. Mae gynno fo bedwar o blant, a finna'n gorfod i cadw nhw i gyd—mae'r dafarn yn mynd â phob dima mae o'n ennill. Rydw i wedi gwario'r cwbwl hefo fo, ac wedi f'ysigo am byth. Mi fum i'n gobeithio.

EMRYS. O mi fuoch chitha'n gobeithio, felly. (Yn ysgrifennu rhywbeth ar bapur.) Rhaid imi gofio hyn. Gobeithio beth?

WILLIAM PRICHARD. Y basa John yn gredud imi ac i'r wlad ond mae o'n sotyn diobaith.

EMRYS. Diobaith . . . .

TWM HUWS. Beddau'r blys!

EMRYS. Cibroth—Hatafah—beddau'r blys. Mae'r wlad yma'n llawn o feddau, William Prichard,—beddau'r proffwydi.

WILLIAM PRICHARD. A chyfyd o byth, syr, byth.

EMRYS. Yn awr—ar eich llw—codwch ych llaw—ar ych llw o flaen Duw—nid Duw'r set fawr, ond y Duw hwnnw sy'n edrych ar ol y rhain. (Yn pwyntio at y tlodion.) Cenfigen ynte dyledswydd a'ch cymhellodd chi i fy niarddel i?

WILLIAM PRICHARD. Rydw i'n syrthio ar fy mai o flaen Duw—cenfigen, a dim arall.

(Emrys a'i ddwylo ar ei wyneb, a'i ben ar y bwrdd. Curo mawr wrth y drws. Emrys yn neidio i fyny, ac yn troi'r pistol at John Vaughan.)

EMRYS. Ewch at y drws: agorwch: a dywedwch wrthyn nhw am fynd i ffwrdd a'n gadael ni'n llonydd. Dywedwch gelwydd i'w twyllo yn ych dull digymar ych hun. Cofiwch . . . mae angeu yn ych ymyl.

(John Vaughan yn agor y drws yn gilagored.)

VAUGHAN. Hym! Gadewch ini am funud yma, Mr. Parry, . . . mi fuasen ni . . . hy . . .

EMRYS. Yn hoffi cael llonydd.

VAUGHAN. Yn hoffi cael llonydd.

EMRYS. Am ryw chwarter awr.

VAUGHAN. Am ryw charter awr.

EMRYS. I holi tipin ar y bobol yma.

VAUGHAN. I holi tipin ar y bobol yma.

EMRYS. Ag i weinyddu barn. (Gyda phwyslais.)

VAUGHAN. Ag i weinyddu barn.

MEISTR. Oh! popeth yn iawn, Mr. Vaughan, Methu deall yr oedden ni pam roedd y drws wedi'i gloi.

EMRYS. Caewch y drws. (John Vaughan yn ei gau.) Clowch o. (John Vaughan yn ei gloi.) Safwch wrth y bar, ych dau. (Wrth y tlodion.) Foneddigion a boneddigesau, y mae'r cyhuddedig, William Prichard, yn pledio cenfigen yn esgus. Oes yma rywun i ddweyd gair o'i blaid, neu i'w erbyn?

(Ann yn dyfod ymlaen.)

EMRYS. Ych enw?

ANN.Ann

EMRYS. Gwaith?

ANN. Dim—yn y tloty.

EMRYS. Dywedwch ar f'ol i. "Rwy'n mynd i ddweyd y gwir, yr holl wir, a dim ond y gwir."

ANN. Rwy'n mynd i ddweyd y gwir, yr holl wir, a dim ond y gwir. . . . Roeddwn i'n nabod i dad o.. bu farw'n hen ŵr. Dyna oedd mainspring i fywyd yntau—cenfigen. 'Roedd o'n ddyn caredig at bawb, ond at bobol oedd yn uwch neu'n well nag o. . . . Chafodd William Prichard ddysgu dim arall erioed. Y nefoedd fawr, Emrys, dydech chi ddim yn deall? Chwythodd yr un chwa o'r awelon iachus ar enaid William Prichard erioed, i yrru'r cymyla i ffwrdd. Doedd o'r un o'r etholedigion . . . un o'r rhai hynny sy'n eistedd yng nglyn cysgod Angeu, heb weld y goleu mawr. Ddaeth yr efengyl erioed i wlad o

EMRYS. Ann, ewch i'ch lle . . . diolch i chi. Doeddwn i mo'ch nabod chi o'r blaen, mi wela; rydech chi wedi cael mwy o ysgol na mi. William Prichard, ewch acw . . . at y tlodion ereill!

(William Pritchard yn myned i'r gongl at y tlodion.)

EMRYS. Yn awr, John Vaughan, beth oedd ych rhan chi yn y ngwarth i?

VAUGHAN. Doedd gen i ran yn y byd!

EMRYS. O'r gore. (Yn codi'r pistol.) Un . . . dau—

VAUGHAN. Arhoswch, Mr. Williams. Mi ddeuda i.

EMRYS. Ie—mae'n well i chi.

VAUGHAN. Y sgweier wnaeth imi fynd at y blaenoriaid yn Siloh, i'ch cael chi o'r seiat . . . .

EMRYS. Ie, ond doedd arnoch ddim eisio hynny'ch hun?

VAUGHAN. Nag oedd, ar fy ngwir.

EMRYS. Oh! snobbery, taeogrwydd, gwaseidd- dra at y sgweier oedd yn ych cymell chi felly?

VAUGHAN. Nage, nid hynny chwaith . . . . Roedd y sgweier wedi rhoi pedwar cant o bunnau'n fenthig i mi.

EMRYS. Oho!—pedwar cant . . . i beth?

VAUGHAN. I dalu'r diffig yn y nghyfrifon i fel trysorydd y Clwb . . . yr oeddwn i wedi gwario arian nad oedd yn perthyn imi.

EMRYS. Ann! sefwch yma. (Ann yn dyfod ymlaen.) Ydi hyn yn wir?

ANN. Ydi. Mi glywis y mam yn dweud lawer gwaith. Yr oedd y sgweier wedi gwneud Mr. Vaughan yn gi bach iddo, i wneud popeth,—i redeg ag i gario, gyfarth ag i frathu. Chafodd dynoliaeth John Vaughan ddim cyfle i dyfu—roedd hi wedi i chrybachu o'i ienctid.

EMRYS. Ho! felly wir . . . Wel, John Vaughan, steddwch ar lawr wrth draed yr hen ŵr acw. (John Vaughan yn eistedd.) Rydw i'n deall yn awr am y tro cynta, druan ohonoch chi'ch dau. Rydech chi wedi colli llyw ych llong, ag yr ydech chi ar drugaredd yr un gwynt a'm chwythodd inna ar y creigia. Doedd gynnoch chi ddim help, debig,—ysbryd gwenwyn o uffern yn gyrru un, canlyniadau hen bechod yn gyrru'r llall. Codwch ych dau, a dowch allan yma. (Y ddau yn dyfod ymlaen.) Rydw i'n madda i chi . . . O, na nid am y mod i'n faddeugar, chwaith . . . ond rydw i'n deall ac yn tosturio wrthoch chi'ch dau. ond mae arna i ofn nag oes dim workws i rai fel chi. . . . Ewch mewn heddwch, ond rydw i'n gofyn ichi addo un peth cyn mynd . . .

(Y drws yn cael ei wthio i fewn. Y Meistr a'r Porthor yn rhuthro i'r ystafell.)

MEISTR. Daliwch o!

EMRYS (yn dal y pistol atynt). Dim cam yn nes! Ewch allan ych dau gyda'r tlodion yma, ac ewch â'r tlodion ereill, John Vaughan a William Prichard, hefo chi. Rydw i'n gofyn un peth fel addewid gynnoch chi cyn ych gollwng chi . . . peidio gyrru'r plisman na neb arall ar f'ol am chwarter awr . . . mae arna i eisio hynny o amser i ail—wneud y byd . . . a mi fyddai'n barod wedyn.

WILLIAM PRICHARD. Rydw i'n addo, machgen i . . . mae'r gwenwyn oedd gen i atoch chi wedi darfod ers tro.

JOHN VAUGHAN. A finnau hefyd . . . mi geith y sgweier y ngyrru i i'r man fynno.

EMRYS (wrth y Meistr). Wel?

MEISTR. Dydw i ddim yn deall y chware yma . . . ond gan fod y guardians yn fodlon, rhaid i minnau fod hefyd debig.

EMRYS. Ewch!

(Pawb yn mynd allan yr araf. Twm Huws yn aros ar ol eiliad, ac wrth basio yn troi ato.)

TWM HUWS. Mi gollis wraig a phlant, a thŷ a gardd, a dyma fi yn y workws, . . . ond chollis i mo f'enaid, y machgen i. Pa leshad i ddyn os deall ef bopeth . . . a cholli i enaid ei hun?

EMRYS. Beth ydi'ch meddwl chi, frawd?

TWM HUWS. Cymrwch ofal . . . byddwch yn gapten ar ych llong, beth bynnag . . . pa un bynnag ai yn y porthladd ai yn nannedd y storm y bo . . . ydech chi'n deall?

EMRYS. Ydw—rydw i yn deall . . . ond dydi'r llong ddim yn werth i chadw . . . mae'r llygod mawr wedi gadael hi i gyd.

(Emrys yn cerdded o gwmpas, yn gafael yn y pistol, ac yn ei roi wrth ei ben: yn ei daflu i lawr, ac yn ei godi drachefn. Drws yn agor. Ann yn rhuthro i fewn, ac yn taro'r pistol i lawr.)

ANN. Emrys! Eisteddwch i lawr,—a deudwch ych hanes . . . deudwch y breuddwyd, ag hwyrach y medra i i esbonio fo i chi . . . . Os mynnwch chi farw yn y diwedd, mi fydda i farw hefo chi.

EMRYS. Ann, dydw i ddim yn ych deall chi'n iawn . . . mi ddylwn fod wedi treio nghynt, ac hwyrach y buasai hi'n well arna i. Beth sydd arnoch chi eisio hefo mi?

ANN. Codi a byw!

EMRYS. Codi a byw! Codi a byw! Wyddoch chi fy hanes i yn ystod y pedair blynedd dwytha? Wel, mi ddeuda i wrthoch chi. Mi eis i'r jêl yn ddiniwed, fel y gwyddoch chi—ac wedi dwad allan, mi gollis fy mharch. Mi bwriwyd fi o'r seiat, a dydw i ddim yn ddigon o ffwl nag ydw i gwbod be di hynny. Doeddwn i ddim yn mynd i aros ar drugaredd fy nhad a mam, a'u tynnu nhw i'r llaid a'r f'ol, . . . a mi benderfynis fynd i Canada i fod o olwg Cymru a Chymraeg, a chapel a sgweier am byth. Doedd gen i ddim arian . . . ag er mwyn talu'r passage, mi ddygis ddeg— punt o dŷ yn sir Gaer—tŷ sgweier fel yn sgweier ni,— a doedd hynny yn ddim ar y nghydwybod i . . . mi wyddwn y mod i'n gwneud gwasanaeth i'r wlad drwy'i dwyn nhw. Ond mi daliwyd fi ym Montreal, ag mi ddois yn ol yma am ddeunaw mis o lafur caled yng ngharchar Caer. Wel, dyma fi, Ann, cyfaill lladron a phuteiniaid, jail-bird, dyn wedi byw yn y baw! Ann, rydech chi'n ddigon call i wybod nag oes dim esboniad arall ar y mater . . . dyma'r unig ffordd. (Yn codi'r pistol i fyny.)

ANN. le, dyma'r unig ffordd . . . (yn cipio'r pistol) . . . ond y fi'n gynta.

EMRYS. Ann, Ann! rhowch o i lawr. Pam y rhaid i chi wneud?

ANN. Yr un pam a chitha . . . mae ngyrfa inna ar ben. Mi ddoi hefoch chi . . . . Clowch y drws.

EMRYS. Na, na, Ann annwyl . . . gadewch i mi glywed rhywbeth mwy gynnoch chi. Pam rydech chi'n poeni cymint o fy achos i?

ANN. Wel, waeth imi ddweud bellach . . . rydech chi'n ddall iawn. Faint o bobol, meddwch chi, sy'n dal i ymddiried ynoch chi?

EMRYS. A dyna hi! Faint? . . . Debig gen i fod fy nhad a mam yn dal i ngharu i o hyd . . . druain ohonyn nhw . . . ond ymddiried? Nag oes neb.

ANN. Oes.

EMRYS. Nag oes.

ANN. Oes, un.

EMRYS. Pwy ydi o?

ANN. Y fi—dae waeth am hynny. Ond dydw i fawr credud i neb. Mae rhyw ginc yna i; rhyw dro yn y natur i. Mi roes marw mam a'ch anffawd chitha rywbeth yn y nghalon i, sydd wedi ngyrru i yma ac acw ar draws y cefnfor, . . . ond mae un peth wedi aros.

EMRYS. Beth ydi hwnnw?

ANN. Wel, rydw i'n ddigon digwilidd i ddeud . . . y nghariad i atoch chi, Emrys. Dydi hwnnw ddim llai na'r diwrnod pan ddaethoch chi adre o'r coleg, hefoch cenhadaeth fawr i werin Cymru . . . na, mae o'n fwy!

EMRYS (yn gafael yn ei llaw). Druan ohonoch chi, Ann! Dydech chi ddim yn gwbod beth fum i yn i wneud . . . . Gai ddeud wrthoch chi?

ANN. Na does dim eisio, a waeth gen i chwaith.

EMRYS (yn hanner ffansiol). Faint fuasech chi'n ymddiried yna i, Ann?

ANN. Y mywyd i gyd. —yn i roi o i chi rwan. Rydw i (yn gafael yn y pistol)

(Emrys yn cerdded o gwmpas.)

EMRYS. Ann, rydw i wedi meddwl llawer am danoch chi erioed welis i neb fel y chi eto yn y byd yma. Rydech chi'n wahanol i bawb. Pam?

ANN. Wedi diodde mwy na'r rhan fwya yr ydw i—ac wedi cyrraedd yr ochr arall . . . ac yn deall.

EMRYS. Y neall i?

ANN. Ie—i gyd.

EMRYS. Wel, wel,

ANN. Mae'r amser yn mynd . . . does fawr yn y byd yma ond y chi, eto.

ANN. Y fi?

EMRYS. Ie, chi. Wel, beth fydda ora i wneud? (Yn gafael yn y pistol.)

ANN. Treio un fordaith ar yr hen gefnfor eto.

EMRYS. Sut y medrwn i?

ANN. Gyda'n gilydd—mi ddoi i hefoch chi, os ca i.

EMRYS. Glywsoch chi fi'n deud i'r lle rydw i'n mynd?

ANN. Do i'r cythraul. Mi ddoi hefoch chi.

EMRYS. Dyna hi eto—rydech chi—a finna hefyd— yn methu. Rydw i'n failure ymhob peth. Rydw i wedi methu mynd i'r nefoedd ers tro . . . mi gwelsoch fi'n methu mynd i'r cythraul gynna . . . pan faddeuais i William Prichard a Mr. Vaughan. Fedrai neud dim. . . Mae Duw a'r cythraul wedi ngwrthod i.

ANN. Ddaru chi erioed feddwl mai wedi bod yn cerdded y gors gyntaf—Cors Anobaith yn nhaith y pererin yr ydech chi yn ystod y pedair blynedd yma? . . . dysgu'r ffordd?

EMRYS. Naddo, wir..

ANN. Gaiff Cristiana a Christion ddringo o'r gors hefo'i gilydd y tro yma?

EMRYS (yn chwerthin). Ha, ha! rydech chi wedi dysgu donioldeb yn rhywle. Beth ydi'r cam nesa meddwch chi?

ANN. Hwn! (Yn taflu'r pistol drwy'r ffenestr.)

EMRYS. Beth wedyn?

ANN. Rywbeth fynnoch—ond adawai i monoch chi byth eto. Mi ddoi hefo'ch chi'n forwyn i lanhau'ch sgidia chi, os na chymrwch fi yn wraig . . . a chymrwch chi mohonai, mi wn, wedi clywed f'hanes i, a sut y dois i i'r workws yma.

EMRYS. Ydi o'n ddrwg?

ANN. Ydi.

EMRYS. Drwg iawn?

ANN. Ydi, drwg iawn.

EMRYS. Bendigedig!—gore'n y byd . . . ond Ann? (Yn rhoi'i law ar ei hysgwydd.)

ANN. Wel?

EMRYS. Mi gewch i ddeud o wrtha i . . . ar ol ini adael y gors . . . pan fydd y pererinion yn eistedd dan y palmwydd. Hyd hynny, peidiwcb a son . . . .. Wel, wir, dyma garu go od, goelia i?

ANN. Rhyfedd iawn . . . Emrys bach, ond dydi hi ddim i'r rhyfeddodau ddaw eto. (Emrys yn nesu ati.) Na! ddim eto . . . wrth ddrws y jêl pan ddowch chi allan. Mae nhw'n siwr o'ch gyrru chi yno am hyn. Mi fyddai yno'n disgwyl.

(Curo wrth y drws. Roberts y plisman yn dod i mewn.)

ROBERTS. Wel, wel. Job ffiaidd ydi job plisman,

Mr. Williams. Mae arna'i ofn bod rhaid imi fynd â chi eto.

EMRYS. Rhaid, sergeant; mi ddoi'n ufudd. Rydw i wedi madda i chi.

ROBERTS. Wel wir: mae gan Dduw ffordd ryfedd i godi proffwydi, Mr. Williams. Ambell dro, mae o'n i codi nhw o'u beddau. Mae o wedi gwneud hynny cyn heddiw.

EMRYS. Wel, wel, pwy wyr? Nos da . . . Ann-wylyd—rhyfeddod yr holl fyd!

LLEN.

Nodiadau

1. Cawl tenau o flawd ceirch wedi ei gymysgu â dŵr. Yn cael ei weini mewn carchardai a llongau cosb yn y 19G