Blacmel/Praw Nerfau

← Nid Hir y Ceidw

Blacmel gan John Pierce

Cysgod Angau →

PENNOD VI
PRAW NERFAU

NID y ddau leidr defaid oedd yr unig rai yn y gymdogaeth allan ar berwyl drwg y noson ystormus honno: a phetai Roberts ddim ond yn gwybod mewn cymaint o helynt yr oedd ei brif elyn, fe arbedasai gryn lawer o boen iddo'i hun.

Yr oedd Ifans Bryn Mawr, rhwng betio a byw'n uchel, wedi mynd i ddyled fawr, ac wedi cadw hanner rhai rhenti—heb eu trosglwyddo i Syr William—a dweud wrth y meistr tir fod yr amaethwyr wedi cael colledion mawr, a'r naill beth a'r llall. A chan mai dyna'r tro cyntaf i ddim felly ddigwydd yn hanes y ffermwyr hynny, a bod Ifans wedi talu'r cyfran o'r hanner rhenti bob yn dipyn, gan ddweud y gorffennai'r tenantiaid dalu ddiwrnod y rhent, yr oedd y twyll heb ei ddarganfod.

Modd bynnag, yr oedd y rhent yn ymyl, ac er bod Ifans wedi benthyca yn helaeth, yr oedd eto yn fyr o tua chanpunt i wneud i fyny'r diffyg yn y rhenti, yn unig.

Gwyddai y byddai tenantiaid y fro, lawer ohonynt â'u rhenti yn barod yn eu tai ers dyddiau erbyn diwrnod y talu, ac yr oedd Ifans wedi penderfynu torri i dŷ gŵr o amaethwr, diarhebol am ei gynildeb, ac a drigai fel y digwyddai pethau fod, yng Nghae'r Pant, sef y lle y ganwyd ac y magwyd Ifans ei hun. Yn wir, yr oedd tua deuddeg oed pan symudodd ei dad oddiyno i fyw i Fryn y Felin. Gwnaethai ei gynlluniau yn barod ers tro, ac nid oedd ond yn disgwyl am amser cyfaddas i'w cario allan; a thua dau y diwrnod ystormus yma, yr oedd Ifans yn cyrchu tua Chae'r Pant drwy ganol y ddrycin fawr. Pan ddaeth Elis Hopcyn i'r drws, yr oedd yn amlwg ei fod wedi rhyfeddu ei weled ar y fath ddiwrnod.

"Wel wir, Mr. Ifans, 'waeth imi gyfaddef ddim," meddai, "fy mod i wedi meddwl eich bod chi am adael i'r rhent yma eto basio, heb ddyfod i weld cymaint o waith ripario sydd ar yr hen dŷ yma; ac yn siwr i chi 'doeddwn i ddim yn eich disgwyl ar ddiwrnod mor ofnadwy â

"Yr oeddwn i am weled y lle ar ei waethaf," ebe Ifans. "Wel, wir, 'fuasai raid i chi ddim, mi welech ddigon ar ddiwrnod llai ystormus; mae o fel gogr heddiw."

"Felly 'rydw' i'n gweld," meddai'r steward, "ond mi awn ni drwyddo fo i gyd; gan fy mod i wedi dwad."

"Mi'i gwelwch o dipyn yn wahanol i'r hyn oedd o, pan oeddech chi yma yn byw, ond cofiwch na ripariwyd dim arno er pan aethoch chi oddiyma; mi awn ni ynteu, os ydych chi'n barod."

"Wel," meddai Ifans ymhen rhyw chwarter awr wedyn, yn y tŷ llaeth yng nghefn y tŷ, "dyna ni wedi gweled pob man, a mi rof y manylion i gyd o flaen y pen stiward, ac yr wyf yn addo . . . Diain 'innau! Ym'hle gadewais i fy ambarel dywedwch? Yr oedd hi gen' i pan ddeuthum i'r tŷ. . . O! 'rydw' i yn cofio—wedi ei gadael hi'n y llofft ffrynt yr ydw' i, ar ôl bod yn procio y seilin i weld pa mor ddrwg oedd o."

"O! mi af i'w nôl," meddai Elis Hopcyn, "fydda'i yr un dau funud." Ac ymaith ag ef.

"Wel, 'rwan," ebe Ifans wrtho'i hun, gan symud yn gyflym at y ffenestr, "gobeithio'r Nefoedd fod cliced hon yn gweithio—yr oedd un ffenestr y gegin bach beth bynnag, ond mae'r ffenestr yma'n fwy, ac yn is. Ydyw, y mae hi hefyd, wel dyma dipyn o lwc." A gwthiodd y gliced yn ôl, fel na byddai eisiau gwneud dim i'w hagor, ond codi'r darn isaf, neu ostwng yr uchaf. "Go dda, wir, mae'i chortyn a'i phwysau hi yn gweithio yn iawn hefyd, a dim ond codi'r darn isaf fydd eisiau, a mi fedra' i wthio trwodd yn hwylus, ond mi adawaf i ffenestr y gegin bach fel y mae hi, gan fy mod i wedi tynnu ei chliced yn barod hefyd rhag ofn y bydd yn dda imi with honno; a mi... Ust! Dyma Hopcyn yn dyfod."

A phan gyrhaeddodd yr amaethwr y tŷ llaeth, yr oedd Ifans yn lled-eistedd ar fwrdd llechen, ac yn ysgrifennu yn brysur mewn llyfr nodiadau bychan.

"Mi fydd Martha yn poeni ei bod oddicartre, a chwithau wedi galw," ebe Hopcyn, "petai hi yma, 'chawsech chwi ddim mynd oddiyma heb gwpanaid o de."

"O! peidiwch â phoeni dim am hynny, Elis Hopcyn," ebe Ifans.

"Te parti sydd tua'r capel y prynhawn yma, a gyda'r nos heno, ac yno y mae meistres—neu 'fuasai'r un o'i thraed hi wedi mynd o'r tŷ 'ma ar y fath ddiwrnod. Ac y mae gennym ni gyfarfod ar ôl y te heno, a'r drwg ydyw, y bydd yn rhaid i minnau fynd i hwnnw, ac i nôl Martha, petai hi'n bwrw hen wragedd a ffyn."

Ni chymerth Ifans arno ei fod wedi cyfrif ar y te a'r cyfarfod, i fynd â Hopcyn a'r wraig oddicartre, a bod geiriau Hopcyn wedi rhoi boddhad mawr iddo, a'r cwbl a ddywedodd oedd, "Wel, wel, os deil hi fel hyn, mi fyddwch yn wlyb at eich crwyn, a mi fyddaf innau hefyd cyn y byddaf yn y stesion." "Bobl annwyl! 'Dydych chi ddim yn gorfod mynd i ffwrdd heddiw, Mr. Ifans?"

"Ydw' wir," meddai Ifans, "fel mae gwaetha'r modd—prynhawn da 'rwan."

Wedi cyrraedd stesion y Dre, cododd Ifans diced i Gaer, ac wedi mynd i'r tren, tynnodd lythyr o'i boced oddiwrth y prif-stiward,-"dyma fydd fy esgus i mai yn y tren yr agorais i hwn, ac mai ei gynnwys a barodd imi newid fy nghynlluniau.'

Disgynnodd o'r tren yn y stesion nesaf—a diolch i'r storm fawr, a'r llwybrau anhygyrch a ddilynodd, ychydig iawn, iawn, o bobl a welodd ar ei ffordd yn ôl i gymdogaeth Cae'r Pant.

"Mi garwn i fod yno tua hanner awr wedi wyth," meddai wrtho'i hun, pan oedd o fewn rhyw filltir i'r ffermdy. "Dyna'r adeg orau; mi rydd hynny ddigon a amser imi, a 'fydd y cyfarfod ddim yn dechrau yn fuan iawn, gan y bydd rhai yn hwyr yn cael te . . .'

"Wel," meddai yn y man, "fedra' i ddim cadw i'r caeau ymhellach, bydd yn rhaid imi orffen y daith hyd y lôn, 'does dim gwaith pum munud eto, ac y mae'r gwrychyn yn ddigon tenau imi fynd trwodd yn y fan yma." A neidiodd i ben y clawdd, ac wed'yn i lawr, a disgyn ar ei draed a'i ddwylo i'r ffôs yn ochr y ffordd.

"Ar fengoch i!" meddai, dan gychwyn codi, "mi'r oedd y clawdd yn uw—. Brenin Mawr! Be" ebychodd Ifans, gan ymunioni yn sydyn ac ymwasgu mewn braw at y clawdd, oblegid o'i flaen, ychydig i'r dde, ac o fewn llai na chwellath iddo, clywai gyffro mawr, a gwelai fod rhywun mewn cerbyd yn ymdrechu yn galed i rwystro ceffyl wedi rhusio, rhag troi'n ei ôl; ymgodai a chrychneidiai'r ceffyl yn ei ddychryn, a chyn i Roberts sylweddoli beth a ddigwyddasai, dyma'r ceffyl a'r cerbyd heibio iddo fel mellten.

"Gwarchod ni!" ebe Ifans, "dyna ddihangfa; petaswn i wedi neidio trosodd rhyw lathen neu ddwy yn nes ymlaen, beth fuasai'r blwmin ceffyl wedi wneud—os dychrynodd o gymaint, a minnau wedi disgyn yn y fan yma?"

"Car yr hen Fwtsiar Mawr oedd o, ac ef oedd yn gyrru hefyd. Beth andros wnaeth iddo fo stopio'n y fan yma tybed? Mae'r hen Barri yna hyd y ffyrdd yma fel hunllef bob awr o'r nos, 'does dim digon o arian i'r cenau cybyddlyd gael. Yr oeddwn i'n meddwl bod fy lwc wedi dechrau yn rhy dda i ddal. Ddarfu iddo f'adnabod i tybed? Wel, mae'n rhaid imi fynd ymlaen efo'r busnes, beth bynnag, f'adnabod i neu beidio, ac nid oes gen' i ond gobeithio bod yr hen Hopcyn a'i Fartha wedi aros y cyfarfod; dyn a ŵyr, 'does arna' i ddim eisiau bod hyd y fan yma yn disgwyl am oriau iddynt fyned i'w gwlâu, a chysgu."

"Ydyw'r cig wrth law? O! ydyw, dyma fo, mi gaea hwn geg yr hen gi yna, os gwna rhywbeth; golwg hanner llwgu sydd ar y creadur, mae Hopcyn a'r wraig yn rhy gynnil i roi digon o fwyd iddo fo, ond o ran hynny, efallai na chlyw o mohono' i, mae cymaint o sŵn gan y ddrycin. Mae'n well imi roi'r masg yma am fy wyneb cyn mynd dim pellach, rhag ofn."

Cyrhaeddodd ffenestr y tŷ llaeth heb gyffroi'r ci, ac ym mhen ychydig iawn o amser, yr oedd wedi ei hagor ac ymwthio trwyddi. Safodd am ennyd ar lawr y tŷ llaeth, a gwrando yn astud.

"Mae cymaint o dwrw gwynt yma," meddai wrtho'i hun, "fel na chlywn i neb yn dyfod, nes byddai'n rhy ddiweddar, ond mae un cysur, 'chlyw neb mohonof innau ychwaith, ond ni wna hynny ddim gwahaniaeth—os tŷ gwag sydd yma."

Wedi cau'r ffenestr, teimlodd ei ffordd yn ofalus at ddrws y gegin gefn, yna trwyddo i'r lobi, a thua'r gegin orau; canfu fod y drws o'r lobi i'r gegin yn agored; ac nid oedd dim pelydryn o olau yn unman.

"Dyna fi'n sicr 'rŵan," meddai, "nad oes yma neb gartre, ac nad ydyw'r hen Hopcyn ddim wedi cadw tân yn unman ychwaith, a hithau yn noson mor wlyb-rhy gynnil eto, ond onibai am ei gynildeb, 'fuasai dim diben i mi ddwad yma ar y neges sy gen' i, hy!"

Erbyn hyn yr oedd Ifans yn prowla yn nhrorau'r biwrô a'r cwpwrdd llyfrau, oblegid yr oedd wedi cael cyfle ragor nag unwaith yn ei gysylltiad â Hopcyn, fel stiward, i gasglu lle y cadwai beth o'i arian.

"Ie, fel yr oeddwn i'n meddwl, dyma'i guddfan o," meddai, gan estyn bocs bychan o'r cwpwrdd a thywallt ei gynnwys i fag a ddaethai gydag ef, ac a grogasai wrth wregys am ei ganol, "ond ymh'le mae'r bag du, tybed? Yn hwnnw y byddai Hopcyn yn cadw'r bylc. Wel, siawns gen' i nad ydyw hi'n ddigon diogel imi olau matsen, petai ddim ond am eiliad."

Ac yn ei fflach, gwelodd y bag, ond cyn gynted byth ag y cododd ef, siomwyd Ifans yn ei bwysau.

"Mae'n rhaid," meddai, "fod Hopcyn wedi newid ei gudd-fan, mae ganddo ragor na hyn o lawer, ac mi awn ar fy llw mai yn y llofft o dan. Go dam!"

Y peth a barodd iddo ddweud "Go dam" oedd ei waith yn y tywyllwch yn taro llestr bach, a'i droi, nes bod ei gynnwys yn tincian ar y llawr teils. "Diolch," meddai, "na ddisgynnodd o ddim ar lawr a thorri." Goleuodd Ifans fatsen, a gwelodd nifer o sofrenni hyd lawr, a chododd hynny a welai, a'u rhoi yn ei boced. Goleuodd fatsen wedyn i wneud yn sicr nad oedd ychwaneg yn y cwpwrdd mewn rhyw lestr arall.

"Wel, am y llofft 'rwan," meddai, "ac mi 'rydw' i yn gwybod fy ffordd yn y tywyllwch heno cystal â phan oeddwn i'n byw yma—drwy drugaredd. Bychan a feddyliais y buaswn i'n dyfod yma ar fusnes fel hyn, byth."

Yr oedd partisiwn coed rhwng y grisiau a'r gegin, a drws yn cau arno, ac ni chafodd Ifans drafferth o gwbl i'w agor er ei fod yn gwichian tipyn. "Cynildeb yr hen Hopcyn eto," meddai Ifans, "rhy gynnil i brynu tipyn o oel." Cychwynnodd i fyny'r grisiau, ond pan oedd ei draed ar yr ail ris ac yntau yn estyn ei fraich o'i flaen i deimlo ei ffordd, cyffyrddodd yng nghoes rhywun.

Nid oes angen dweud i Ifans ddychryn trwyddo, ac ni bu ond y dim iddo yn y sioc, syrthio yn wysg ei gefn, ac wrth iddo geisio ei achub ei hun, cydiodd yn y goes. Ond ar hynny, ac yntau yn ei wendid, dyma berchennog y goes yn disgyn arno, nes bod y ddau yn rowlio bendramwnwgl ar lawr y gegin wrth droed y grisiau. Er bod Ifans yn hanner hurt gan y codwm, ni ollyngodd ei afael, ac yn reddfol, ceisiodd gael ei wrthwynebydd odano, a'i dagu, ond sylweddolodd ar unwaith fod rhywbeth yn llipa—ddiymadferth, ryfedd, ynddo. "Mae'n rhaid," meddyliai, "fod y godwm wedi ei gnocio all—."

Ond y foment honno, dyma fellten a tharan efo'i gilydd—heb eiliad rhyngddynt, nes bod twrw fel petai'r holl dŷ yn dymchwel yn garnedd, ond er yr holl dwrf, y peth a welodd Ifans yng ngolau'r fellten a'i parlysodd.

Ni ryfeddodd ddim mai Elis Hopcyn oedd y gŵr a orweddai odano, ond saethodd y fath ias o arswyd drwyddo, pan welodd, o fewn ychydig fodfeddi i'w wyneb ei hun, wyneb Elis, â'i ddau lygad di-fynegiant yn llydan agored, a'i dafod allan, a chortyn tyn am ei wddf.

"Y Nefoedd Fawr!" ochneidiodd Ifans, gan neidio i fyny fel petai rhywun wedi ei gyffwrdd â haearn poeth, a symud tua'r drws dan ddweud wrtho'i hun: "Wedi ei grogi ei hun wrth un o ffyn canllaw pen y grisiau, a phan gythrais i iddo i'm harbed fy hun rhag syrthio, mae'n rhaid bod y cortyn wedi datod neu dorri. Wel, mi fyddaf—Ust! Mae rhywun yn nrws y cefn."

A gellid clywed rhywun yn dyfod i mewn. "Mae'n rhaid nad oedd dim clo, a minnau heb wybod," sibrydodd Ifans, gan gilio y tu ôl i'r drws a arweiniai o'r gegin, gan ryw led obeithio y medrai lithro allan cyn i Mrs. Hopcyn fedru goleuo'r lamp: oblegid cyn gynted ag y daeth Mrs. Hopcyn i'r tŷ, clywai Ifans hi'n dyfod hyd y lobi, dan ofyn yn uchel: "Elis! ymh'le'r ydych chwi? Sut na fuasech chwi wedi dyfod i'r capel? Beth ydych yn ei wneud heb olau?"

Erbyn hyn yr oedd hi yn nrws y gegin, a gobaith Ifans y medrai ddianc heb iddi ei weld, wedi mynd yn wan iawn, oblegid cariai Mrs. Hopcyn lantern, ac yn ei golau gwan, gwelodd ei gŵr yn gorwedd wrth draed y grisiau, a rhoes waedd dros y lle.

Ceisiodd Ifans fanteisio ar ei gyfle, a llithro o'r tu ôl Mrs. Hopcyn drwy'r drws i'r lobi, ond yn ei frys, gwnaeth dipyn o dwrw.

Clybu hithau, a throes fel fflach, ond cyn iddi fedru ei weled, cydiodd Ifans ynddi, a gollyngodd Mrs. Hopcyn y lantern, a diffoddodd y gannwyll yn y godwm. Gollyngodd Ifans hi gan feddwl dianc, ond er dirfawr sioc iddo, daliai Mrs. Hopcyn ei gafael fel gelen, dan weiddi: "Mwrdwr! Mwrdwr!"

"Tewch ddynes!" ysgyrnygodd Irans, gan ail afael ynddi, "neu mi'ch tagaf chwi.

Ond ar hynny teimlodd hi yn gollwng ei gafael, ac yn llithro i lawr; gollyngodd yntau ei afael ynddi hithau, a suddodd Mrs. Hopcyn yn swp diymadferth wrth ei draed. Gwelodd Ifans ei bod mewn llewyg. "Diolch i'r Arglwydd," ochneidiodd, gan brysuro drwy'r drws ac i'r lobi, a thua chefn y tŷ. "Mae'n drugaredd," meddai, "y medraf fynd allan drwy'r drws, a diolch am gael llonydd gan yr hen gi yna."