Blagur Awen Ben Bowen/Ben y prydydd
| ← Yr englynion cyntaf | Blagur Awen Ben Bowen gan David Bowen (Myfyr Hefin) |
Ymddiddanion → |
V. BEN Y PRYDYDD.
GOFYNWYD yn ddiweddar i un go wreiddiol am nodi y gwahaniaeth rhwng prydydd a bardd. Wel," ebai, "fe wna prydydd bennill neu englyn digrif cyn y caui dy lygaid; ond y mae bardd am oriau i'w feddwl ac oriau i'w ysgrifennu." Beth bynnag am gywirdeb y desgrifiad, yr ydym yn yr adran nesaf am geisio dangos. i chwi fod cryn dipyn o'r prydydd yn "Ben Bowen y Bardd."
Un difyr yw bardd ym mhob oes, tery ei dant mor ddidaro a'r aderyn ar fore o haf. Pryd arall dylifa doniolwch ac ysmaldod dros ei fin, a cheidw ei gyfeillion yn llawen iawn. Er amled cystuddiau Ben Bowen, bendithid ef ag oriau diddan ryfeddol, a chaent groeso ganddo bob amser bron, yn enwedig wedi i'w iechyd dorri lawr. Wedi oriau o ymgodymu â phroblemau cred, neu wedi oriau o boenau dirdynol gan afiechyd, y caffai ei feddwl falm o esmwythâd drwyddynt. Yn yr egwyl rhwng y tonnau hyn y cyfansoddodd lawer o linellau difyr; a chlywsom aml i ddywediad hapus ganddo. Mwynheai ystori dda, ac yr oedd mor hoff a neb of adrodd ystori ei hun. Tybiasom y buasai llawer o'r dywediadau a'r llinellau hyn yn dderbyniol gan ein cyd-wladwyr. Dangosant agwedd ar ei gymeriad, yr hwn yn ddiau a esgeuluswyd i raddau yn ei Gofiant a'i Farddoniaeth. Tybiasom yr adeg honno mai ein dyledswydd fel golygydd oedd cyflwyno'n brawd i'r wlad yn y modd puraf posibl.
Nadolig 1897, cynhaliodd Myfyrwyr Academy Pontypridd eu soiree flynyddol. Yr oedd Ben Bowen erbyn hyn yn un o'r myfyrwyr ei hun. Rhaid oedd i'r bardd-ddisgybl felly gyfansoddi englynion cyfaddas i'r amgylchiad,—
Ymhoewn yma mwyach—rhyw soiree
Amserol gawn bellach;
Magu hoen heb amgenach
Yn saib a hedd wna'r Boss bach.
Hedd ddwg antur ddigeintach—ac wedi
Cawodydd o rwgnach;
Heb wall cyd—ganu bellach
Wna'r boys byw gyda'r Boss Bach.
Lladin sy'n mynd yn llwydach—a'r iaith Roeg
Geir a'i thraed yn llipach;
Ond yma mae'r hwyl yn dwymach
A'i hiasau byw'n drysu'r Boss Bach.
Wel, yn wir, cawn galon iach—a mirain
Taw ni marw," bellach;
Dorra wagnod i rwgnach,
Is eu bedd: ynte'r Boss Bach?
Heb wall ymunwn bellach—a bloeddiwn
Heb ludded na grwgnach;
Awn ac heriwn bob corach,
Oes y Byd fo i'r Boss Bach.
Y "Boss Bach" y galwai y myfyrwyr ar awr chwareus eu hathraw, Mr. Dunmore Edwards, M.A.
Haf 1897 aeth Ben a ninnau at Myfyrfab ein cefnder i dreulio ein gwyliau; ac ar un o'r dyddiau hynny y ceisiasom ganddo ysgrifennu ychydig o eiriau gartref. Heb un gwrthwynebiad cydiodd Ben mewn post-card ac ysgrifennodd yr englynion canlynol gartref at ein tad,—
O nhad bach, mae Dai a Ben—yma'n awr
Mewn hwyl, yn eu helfen
Yn mwynhau gwir gwmni hen
Gawr hoewaf—Mangre Awen.
Yma'n y Fron, mae un o fri—yn byw,
A Ben yn ei gwmni;
A Dai wedyn mor deidi
A chwrcyn, man hyn, am wn i.
Rhyw ysgolor esgeulus—a boy
Heb ei ail; mor hapus
A'r gog wyf; corgi o'i go'
Yw nas carco'r siawns carcus.
Hedd ddwg hynt yn ddigeintach—feddaf fi,
Hedd i fardd a chorach;
I wella fy nghyfeillach
Bywya i Ben bu Dai bach.
Rhed awr o hedd wedi'r hwyl,
Bachan iawn, bachan anwyl.
Ein chwaer Ann gofiai yr englynion uchod. Cyfeiria "bachan iawn, bachan anwyl" at un o arferion diniwed Ben ar yr aelwyd gyda'n tad. Pan barlyswyd ein tad ni alluogwyd ef i siarad nemawr o eir- iau wedi hynny; ond byddai Ben yn aml fel pe yn tynnu geiriau o'i enau. Yr oedd gyda'n tad yn hollol fel mam gyda'i phlentyn. Holai ef weithiau, pa un o'r plant oedd y pet, ac yna, fel rheol, gwelid y tad parlysedig yn tynnu ei law dadol dros ei ben. Wedi ei gael i wneud hynny, elai gam ym mhellach. Rhaid oedd cael ein tad i ddweyd "y machan anwyl i"; ac fel rheol llwyddai gan ein tad i ddweyd hynny. Mewn digrifwch diniwed felly yr hoffai Ben dreulio ei oriau hamddenol ar yr aelwyd. Erys y cyfnod hwnnw yn wynfydedig ym meddyliau bob un o'r teulu fyth. Ar adegau o'r fath y buasai Ben hefyd yn dweyd mai
Bachan nêt yw Dai bach ni;
Ond Ben yw'r good boy inni.
Yn y cyfnod nodedig hwn y brigodd yr haenau tyneraf welsom yn natur garedig ein brawd i'r golwg. Nid anghofiwn ef yn mynd a dod a'n tad o'r capel; dro arall yn ei gludo mewn cludfa bychan pan, oedd yn analluog i gerdded cam; wedi i'n tad wella ychydig wedyn, yn mynd ag ef a'i ysgwydd o dan ei gesail chwith, a braich nhad am ei wddf yntau wedyn, a dyna lle'r oeddent yn mynd yng nghlwm efo'i gilydd; a'i ymgais drachefn gydag ef ar lawr y llofft y bore cyn dod ag ef i lawr dros y grisiau er mwyn ystwytho ei gymalau pan y buasai yn dweyd,—
O nhad bach yn awr neidiwn.
I Barade y bore hwn.
Ond o bopeth, yr hyn aeth ddyfnaf at ein calon oedd ei weled yr wythnos olaf y bu ein tad anwyl fyw, pan yr oedd wedi ei barlysu i bopeth—methu siarad, methu gweled, methu syflyd llaw na throed, dim ond fod yr anadl yn tramwyo ynddo; a phan oeddem fel plant o amgylch ei wely marw yn methu dweyd yr un gair wrtho, y mynnai Ben gadw ei fraich oddi tano er mwyn iddo gael teimlo" meddai ef, "fod rhywun yn ei ymyl ar awr mor gyfyng," er ei fod yn credu fod y Duw a wasanaethodd yn nes na phlentyn iddo, ac yn nes na'i fraich dyner ef. Yr oedd cariad Ben yn angerddol at ein tad.
Gwenau byw mewn gwyneb iach—a llygaid
Lliwgar, be sy'n bertach?
Arnaf chwardd: O! Pwy'n harddach
Na Jane fwyn yn wejan fach?
Dro arall, dangosodd merch ieuanc o'r enw Mary Jane iddo anrheg dderbyniodd oddiwrth ei chariad. Ysgrifennodd yntau ar yr anrheg,
Mary Jane will marry Jim,
ynghyd a'r englyn canlynol i James y carwr ieuanc,—
Ymro Jim mae Mary Jane—yma'n awr.
Mewn mwynhad gorlawen;
A gwelaf fod teg heulwen
Y rhodd o hyd ar ddwy wên.
Aeth merch ieuanc tra adnabyddus i Ben Bowen ar ei gwyliau Haf 1903, ac ar gefn amlen llythyr ysgrifennodd ati,—
Be happy, and not fel bwpach,—dere'n ol
Dirion un, yn llonnach;
Garrie, ple mae'th ragorach
I greu gwynfyd drwy'r byd bach.
Ar ddiwedd llythyr at ferch ieuanc arall yr ysgrifennodd,—
Tybed ceir atebiad cu—i lythyr
Wlithwyd a swyn caru?
Ai annoeth fydd, eneth fwyn,
Ail wanwyn o foliannu?
Cwrddodd, dro arall, â geneth ieuanc hardd, ac yn hytrach na dilyn llwybr y carwr, dilynodd lwybr y bardd, gan englynu fel y canlyn,—
O mor anwyl! mae rhinwedd—yn dy fron
Geidw fri diddiwedd;
A myfi am haf o hedd
A'th fynnaf, eneth fwynedd.
Adeg streic fawr y glowyr yn 1898, aeth nifer o lowyr o'r Ystrad i ffwrdd i Devonshire i ganu, a chasglu ychydig o geiniogau at eu cynhaliaeth hwy a'u teuluoedd, fel yr arferai y glowyr wneud yr adeg honno. Aflonydd iawn oedd meddwl Ben am rai o honynt. Gwyddai fod rhai o honynt yn swil iawn, ac heb fod yn feddiannol ar leisiau rhy soniarus hefyd. Mewn llythyr at un o honynt ysgrifennodd Ben ei freuddwyd cynghaneddol,—
Am wib acw'r cor meibion—a gawn
Am ganu alawon.
A seiniau dwys yn y don
Deifl y diafol o Defon.
Bardd ydwyf yn breuddwydio—torrir streic
Trwy'r streets gennych heno;
Wna cân y streic "wnes y tro—foys? yn wir
Yr Ystrad ddenir i'r 'strydoedd yno.
Cyfeirio wna yn "cân y streic" at y darn Seisnig welir yn ei Farddoniaeth, tudalen 285. Pan ddychwelodd y côr tynasant eu lluniau. Gwahoddwyd Ben i dynnu ei lun ganddynt. Ystyriai hynny yn anrhydedd mawr, o gael ei lun yn gymysg a nifer of lowyr.
Danfonodd y Parch. Gwynhefin Thomas, Pencoed, ddarn o farddoniaeth iddo i'w adolygu. Dychwelodd Ben ef ar fyrr gan ddyweyd,—
Ar ol llawnaf ddarlleniad,
Wynhefin hoff! mae'n fwynhad.
Yr oedd, fel yr hen feirdd, hefyd yn hoff o englyn ag ergyd da iddo, boed hwnnw ddwys neu ddifyr. Yn ystod Gaeaf 1903 cynhaliwyd Eisteddfod Gadeiriol ym Methania, Treorci. Gwahoddwyd Ben yno i gymeryd rhan yn y cadeirio. Mr. Joseph Howells (Milwyn), Pentre, oedd y cadeirfardd, ac meddai Ben,―
Llifeirio llinell firain—ddwg gadair
Ddi-gwdyn i "Adsain;"
O'wech, mae pump yn ochain;
A 1 Joe! Champion, myn Jain.
Tra yn treulio y prynhawn ar aelwyd groesawgar Dr. Hughes, Ton, a hwnnw yn ei garedigrwydd arferol yn danfon blychaid o cigarettes i un o brif feirdd Cymru, cyn ei yrru i ffwrdd mynnodd Ben ysgrifennu yr englyn canlynol arno,—
Cigarettes i wr segur, sydd—oddi mewn,
I ddymuno'n ddedwydd
Baradwys hud i brydydd.
A rhoi'r fawl i'r Doctor fydd.
Yr oedd swyn iddo mewn efrydydd, ac ym mhopeth efrydydd. Anrhegwyd ei gyfaill Rhydderch â desc ysgrifennu hardd ar ei fynediad i'r ysgol. Can gynted ag y gwelodd Ben hi dywedodd,—
Anhawdd yw i awen dderch—beidio gweld
Byd gwyn yma'n annerch;
Un hwylus iawn o law serch
Yw, a roddwyd i Rydderch.
Hoff iawn oedd hefyd o ysgrifennu llinell neu ddwy ar ddiwedd ei lythyrau at ei gyfeillion. Ebai ar ddiwedd un o'i lythyrau at Dyfnallt,—
Ond o bawb o ffryndiau Ben,
Y cuaf yw Jack Owen.
Dro arall, tra'n cyfeirio at ei gystudd,―
Fe wyr Ior beth sydd orau,
A rhyw ddydd fe ga'm rhyddhau.
Yn un o'i lythyrau atom ninnau ysgrifennodd,
'Rwy'n caru swyn dy awen gun,
Ond llawer mwy tydi dy hun.
Ebai ar dro arall,—
Seigiau'th funudau segur
A ddaw i Ben yn wledd bur.
Cynghorai ni'n ddoeth iawn drachefn un tro tra oddi-cartref,—
Cei bob pleser, frawd, a thangnef
Wrth fyw cartref oddi—cartref.
Awst, 1898, cyd-dreuliem ein gwyliau haf ar lannau Twrch gyda'n cyfaill Myfyr Twrch. Yr wyl oreu er hynny i Ben oedd treulio ychydig o oriau distaw mewn llyfr. Ond fel rheol rhywbeth syml ei nodwedd ddarllenir yr adeg honno. Ond erthygl ar yr Ymgnawdoliad yn un o lyfrau y Parch. Owen Evans, Llundain, ddarllenai Ben. Wedi ei darllen gwelsom ef yn ysgrifennu englyn uniongred iawn,—
O! Gaddug sy'n ddadguddiad—oni ddeil
Ynddo'i hun esboniad;
Moroedd o Iawn am ryddhad—Dyn a Duw,
Ac un yw Diluw yr Ymgnawdoliad.
Yr un pryd bron yr ysgrifennodd am y Duw—ddyn, mai
Ym mhyrth ei ddyndod
Y profai ei Dduwdod.
Ar un o'r dyddiau aethom i lawr i Bant Teg i weled y Prif-fardd Ben Davies a'i gadeiriau. Cerddai Ben yn y canol rhwng Myfyr Twrch a ninnau,—"Wel, wel," ebai yn sydyn, "dyma fi yng nghanol myfyrdod mewn gwirionedd yn awr."
Rai blynyddoedd yn ol ysgrifennodd y Parch. Aaron Morgan, Blaenffos, a Gwili, nifer o benhillion i Seren Cymru. Y blaenaf ar "Gwaedda," a'r olaf ar "Gên Asen," un am feddwl a'r llall am hyawdledd mewn pregeth. Credai Ben Bowen, er mai bardd—lowr oedd ar y pryd, mai cyfuno'r ddau yn un oedd yn angenrheidiol, ac ysgrifennodd y penhillion canlynol o dan y pennawd "Cynghanedd," a danfonodd hwynt i Seren Cymru mewn atebiad iddynt,―
Swyno fy nghlustiau o frigau y coed
A wnai yr aderyn â'i alaw;
Swyno fy nghalon mor fyw ag erioed
'Run pryd wnai y blodyn distaw.
Haf fu'n addurno y pren mor wyrdd
Cân bulpud i'r tlws aderyn;
Haf gyda'i swynion yn weision fyrdd
Fu'n gweu sídan—fantell y blodyn.
Dysgodd i minnau fod yn y byd
Ddwy ochor i ddalen Bywyd;
Nid yn y "gwaedda" mae'r pwys i gyd
Ond "pa beth a waeddaf" hefyd.
Ac onid cynghanedd, fy mhrydferth fardd,
"Gen asen" yn nwylo Samson,
A'r llwyddiant gwynfydig a hardd,
Ddwg "udgorn" a ffydd Gideon.
Ah! "ni lefarodd dyn erioed
Fel hwn" ydyw'r ddolef o'r dyrfa;
Ond "Iesu a dawodd" sydd yn y llys,
"Llef uchel" sydd ar Galfaria.
Darluniai wr ieuanc un tro yn
Morio o hyd mewn mawr wyll,
Enaid icuanc! mae'n dywyll.
Dynered yr ysgrifennodd at gyfaill pan farw'n tad,—
Llaw angau, nid ei galon, sydd yn arw,
Mae angau'n ddinas noddfa i ddyn yn marw.
Hawdd yw i ni gredu iddo dderbyn llawer o oleuni o wlad y goleuni ar farw. Clywsom bregethwr ieuanc dro yn ol yn ei alw yn Fardd Angau. Nid cedd y bedd i Islwyn ond trothwy'r eilfyd, ac nid oedd flamau'r diwedd iddo yntau
Ond gwreichion y goelcerth sydd
Yn fflam ar fannau'r dyfodol
Ac yn galw ymlaen yn dragwyddol.
Mae cerrig beddau cadfousydd a fu
Yn Ebenezer ein cynnydd ni;
Ac mae'r iaith sydd ar aelwyd heuliau
Ar wefus siaradus blodau.
Ar daflen o MSS. Affrica y cawsom yr uchod.
O! fel y carwn fwynhau
Rhewynt ac eira fy ngwlad;
Mae heulwen Affrig yn fy nghryfhau;
Ond Cymru rydd imi foddhad.
Yng Nghymru yr oedd ei galon cyhyd ag y bu yno. Yr oedd gormod o Gymru yn ei galon i'r Affrig gael nemor o le ynddi.
Dydd Mawrth, Ionawr 28ain, 1902, ysgrifennodd o Kimberley y nodiad canlynol, a chydgordia hyn a'r oll a ysgrif— ennodd, ac a'i farwolaeth foddlongar,—"Dywedodd Dr. Symonds wrth Mr. Moss neithiwr fod fy lung dde yn waeth nag y carai efe ddweyd wrthyf ei bod. Rhaid gwneud y goreu o un, a phe ai honno, mi blygwn yn dawel i law Duw a marw."
Gwyddai yn dda, fel y desgrifiodd Eifionnydd ef un tro,—
"A'i lung yng ngafael angau."
Lawned o fywyd oedd ei galon er hynny.