Blagur Awen Ben Bowen/Mebyd ac enwad

Blagur Awen Ben Bowen

gan David Bowen (Myfyr Hefin)

II. MEBYD AC ENWAD.

HYD y gwyddom, ni ddigwyddodd i'r un seren neilltuol ymddangos ar ddydd ei enedigaeth; ond fe fu engyl o lawenydd yn canu yng nghalonnau y teula.. Wrth odre Moel Cadwgan yn Nhreorci y ganwyd ef, Hydref 19eg, 1878. Nid hir y bu cyn dechreu'i ddringo. Hoff oedd o'r myn- ydd erioed. Treuliai oriau ar ei lethrau pan yn blentyn, a'i awydd olaf oedd cael pabell ar ei fynwes, er ceisio gwella'i glwyf.

"O! 'rwy'n caru pwyso 'mhen
Yma o hyd ar ei obenydd,
Rhwng chwareuon rhydd y nen.
Beth fel trymgwsg y mynyddoedd
Sydd yn gallu deffro dyn?
Miwsig Gwynfa yw'r distawrwydd
Adnewydda'r galon flin."

Ar arffed ei fam y dechreuodd ddysgu. Hyhi gafodd ei holi gyntaf ganddo, a gallasai hithau, yn herwydd lliosogrwydd ei holiadau orchymyn, fel Golyddan ieuanc gynt,—"Peidiwch holi heddyw." Er hynny, breintiwyd ef â mam oedd yn fedrus ar y ddawn o ateb cwestiynau. Bu felly yn alluog i'w hyfforddi a'i dywys i borfeydd gwelltog diwylliant a chred. Yr oedd ei fam yn un Biwritanaidd iawn,—yn credu mai ar yr aelwyd, ac yn y capel, y gellid rhoddi yr hyfforddiant ddiogelaf i'r plentyn. Profodd gyrfa bywyd Ben Bowen fod ei chredo yn iach. Yr oedd yn bregethwr ganddi oddiar pan y dechreuodd barablu, ac hoff oedd ddangos ei ben hir a'i dalcen uchel i bwy bynnag a ddeuai i'r ty, a chan dynnu ei bysedd tyner trwy ei wallt euraidd, dywedai, Dyma ddyn mawr ddaw hwn."

Er ei bod yn hoff o farddoniaeth, ni freuddwydiodd wrth ei alw yn Ben Bowen fod ei enw yn fwy barddonol nag ugeiniau o ffugenwau. Cyhoeddwyd, a chynganeddwyd ei enw yn "Ben Bowen y bardd ar yr aelwyd, ac ar y chwareule o flaen capel Hermon, Treorci, cyn adeiladu yr ystryd honno sy'n gwynebu y capel, a chan lowyr lu yng Nglofa Ty'n y Bedw, cyn i Brynfab erioed wneyd sylw o hono, er i Brynfab dalu sylw cynnar iawn iddo. Ond ni wyddent hwy eu bod yn cynghaneddu yr enw wrth ei alw yn Ben Bowen y bardd" fel Brynfab wrth gwrs.

Fe'n cyfiawnheir yn ddiameu gan bawb am yr ymdrech sydd ynom am ddiogelu cymaint ag sy'n bosibl o'i hanes, ac o'i gynyrchion, pe tae yn unig ar gyfrif mai "telyn a dorwyd yn gynnar" ydoedd yntau, a'i "miwsig wedi swyno'n cenedl droion." Hefyd, am mai gweithiwr ieuanc oedd, a dorwyd i lawr a'i blans ar ei hanner." Tynnodd blans manwl allan yn ei fore bore. Gorffennodd Schiller un o'i fwriadau ef cyn cyrraedd o hono ei bymthegfed mlwydd oed. Dyna'i oedran, mae'n debyg, yn gorffen ei arwrgerdd i Moses. Tynnodd Ben hefyd gynllun drama Gymreig allan, ond ni ysgrifennodd air o honi ar lenn. Clywsom fraslinelliad o honi. Yr oedd wedi gosod ei nod ar y gadair a'r goron genhedlaethol, ac am eu meddiannu cyn dechreu cario ei gynlluniau allan.

Tynnodd gynlluniau allan i weithio yn ei enwad ei hun. Pe yn iach, buasai wedi hen ysgrifennu a thraddodi darlith ar Vavasor Powell, ac wedi hen ddechreu traethu ar ragoriaethau Cynddelw. Gofidiodd am nad oedd ei awdl ar "Ddistawrwydd" yn daran yng nghlustiau y genedl Gymreig, a'i weithiau llenyddol i gyd wedi hen ddyfod allan drwy oleuni dydd y wasg, ac yng ngafael y bobl. Ystyriai Cynddelw yn un o'r dynion mwyaf gododd y genedl, ac heb os yn un o feddylwyr mwyaf y Bedyddwyr. Ar un o dudalennau MSS. ei bryddest ar Bantycelyn ceir nodiad ddengys mai hyn oedd ei bender— fyniad mewn cyfnod diweddarach, nodiad ddaw a gofid i ninnau o feddwl am dano yn marw a'i "blans" ar ei hanner, fel y dywedodd ar ol hyn.

"Testynau."
"Pan ddaw yr adeg bydd i mi wneud papurau ar y canlynol,—

(1) Cymru y Bardd.
(2) Pwy yw bardd Cymru?
(3) Neges Cymru.
(4) Beirdd Enwad anghofus.
(1) Dewi Wyn o Eifion, Cynddelw, Ioan Emlyn.
(2) Ceiriog, Myfyr Emlyn, Ceulanydd.

Dosbarth (1) ddengys yr angerddol yn mynd yn aberth i'r pulpud ond nid heb y fendith.
Dosbarth (2) ddengys y telynegol yn mynd yn aberth i'r Eisteddfod ond nid heb y fendith."

Ychydig feddylid, tuag adeg ei fedyddiad ym Moriah, Pentre, y buasai efe byth yn tyfu yn Fedyddiwr mor eangfrydig, ac yn un fuasai yn peri cymaint o gynnwrf ar gwestiwn y cymundeb. Credodd efe yr adeg honno, er nad oedd ond pedair ar ddeg oed, nad oedd y drydedd bennod o Fathew, fel y gwelir hi gennym ni yn y cyfieithiad presennol, yn ddigon cadarn ar y pwnc o Fedydd. Mynnodd ddysgu y bennod honno yn ol cyfieithiad John Williams yn yr "Oraclau Bywiol," lle y cyfieithir bedydd yn drochi, neu dansuddiad, a'i hadrodd un nos Sul ar ddechreu'r odfa o flaen y bedydd. Os y daeth cyfnewidiad dros feddwl y Bedyddiwr ffyddlon, ni chyfnewidiodd ei serch a'i gariad o gwbl at ei enwad fel ag i beri yr holl gamesbonio hwnnw gynt,—

"O! fy enwad, 'rwy'n dy garu,
Ac yn methu, methu cefnu;
Ac os wyf yn cyfeiliorni,
Oni ddylet faddeu imi?"

Ni feddyliodd efe erioed am geisio difodi dim oedd yn perthyn i'w enwad. Am ei wella, a'i eangu, yr oedd efe, i'w alluogi i gymeryd maes eangach o dan ei draed ym mrwydrau'r genedl. Dyna pam y bu efe farw'n Fedyddiwr, ie, "er mwyn eangu cylch meddyliol y Bedyddwyr," a hynny yn unig, a dyna'i gyfaddefiad yn un o'i lythyrau.

Dechreuodd lenydda yn fore. Ar gyfer dosbarth Beiblaidd gynhelid ym Moriah, Pentre, dan lywyddiaeth Mr. Griffith Jones (Abertridwr yn awr), y dechreuodd ysgrifennu. Dosbarth Beiblaidd i blant ydoedd, a chafodd amryw o lyfrau a rhai darluniau, megis Spurgeon, &c., gan yr athraw caredig hwn yn rhoddion am ei weithgarwch a'i ffyddlondeb. Daethom o hyd i rai o'r ysgrifau mewn ysgriflyfr yn ddiweddar. Ceir yn hwnnw ysgrif ferr ar Jacob, un arall ar Abraham, ac arall ar "Gwyrthiau Crist," a phregeth fechan ar "Y rhai nid oedd y byd deilwng o honynt." O gwmpas y tair ar ddeg, neu'r pedair ar ddeg oed o bellaf, oedd pan y cyfansoddai hwynt. Hawdd canfod y meddyliwr o tanynt; er yn anaeddfed iawn, wrth gwrs.

Dau ofyniad welodd yn yr adnod, sef (1) Pwy a ddeallir ydyw y rhai nad oedd y byd deilwng o honynt; a (2) Beth oedd y rheswm nad oedd y byd deilwng o honynt? Yna â ymlaen i draethu ar arwyr pennod fawr y ffydd—"Westminster Abbey Ysbrydoliaeth," chwedl Rhosynog; ac yn yr ail le profa nad oedd y byd deilwng o honynt am mai dynion sanctaidd Duw oeddynt, ac am na roddodd y byd y parch dyladwy iddynt, ac yna daw ag adnod yn ddiweddglo i'w ymresymiadau, "Mi a'ch dewisais chwi allan o'r byd, am hynny y mae y byd yn eich cashau chwi."

Arferai yr hen frodyr William Jones, Dafydd James, William Young, John Lewis, &c., arweinyddion cyfarfod gweddi y bobl ieuainc ym Moriah, Pentre, yr adeg honno, roddi adnod i bob un o'r bechgyn tua pythefnos ymlaen llaw er mwyn iddynt gael amser digonol i ddarparu. Ac un o'r testynau hynny oedd hon. Fel rheol, ni chelai neb gymeryd rhan ynddynt cyn ei fedyddio; ond cofus gennym am Ben yn cael ei alw un nos Sadwrn gan yr hen frawd parchus Dafydd James; a'r nos Sadwrn hwnnw y daethom ni i sylweddoli fod rhywbeth yn Ben. Mae swn ei weddi ieuanc, goeth, yn glynu yn ein clustiau o hyd. Gwyn fyd na fuasem yn cofio darnau o'i weddiau. Yr oedd yn weddiwr mawr, ac yn credu yng ngallu gweddi, ac yn dal cymdeithas cyson â'i Dduw. I ni, deuai llawer o'i wir fawredd i'r golwg yn ei weddiau. Yr un pryd, credai mewn gweithio ei hunan yn ogystal a gweddio. Gwelai ef weddi ffyddiog mewn gweithio fel mewn gweddio, a chymaint o ffydd mewn disgwyl ag mewn gofyn. Ond tarawodd y tant yn gynnar,

"O 'rwyf yn caru'r Iesu,
Gwnaf bopeth fel gwnaeth ef;
Rhaid gweithio a rhaid caru
I wneud y byd y nef."

Nodiadau