Blagur Awen Ben Bowen/Rhagymadrodd

Blagur Awen Ben Bowen

gan David Bowen (Myfyr Hefin)

BEN BOWEN.

NODAU O DELYN A DORWYD YN GYNNAR.

I. RHAGYMADRODD.

MGAIS yw hon o'n heiddo i gasglu briwfwyd cofiant a barddoniaeth Ben Bowen. Mae nifer helaeth o ffeithiau ac o ddigwyddiadau yn sicr o fod yn help i alluogi'r ysgrifennydd, pwy bynnag fyddo, i ysgrifennu cofiant teilwng. Hebddynt y mae cofiant yn amhosibl. O'r ochr arall buont yn fagl i aml un droion, nes y cuddiasant lwybr yr hanes â phentyrau o ffeithiau sychion. Cydnabyddwn mai yng ngoleuni ffeithiau a digwyddiadau yr esbonir cymeriad orau; a chredwn y bydd y ffeithiau a'r digwyddiadau ddygir ger eich bron am Ben Bowen yn rhyw gymaint o help i chwi a ninnau ei ddeall yn well. Nid ydym am ddweyd fod llawer o gymylau o'i amgylch fel ag i beri unrhyw aneglurder ynddo. I ni, yn naturiol, yr oedd heulwen ar ei wyneb yn barhaus, a thorriad dydd o hyfrydwch yn swn ei lais bob amser, a phob ymgom yn codi ynom awydd am ymgom wedyn.

Nid ydym am ddweyd ein bod yn deall yr hyn oll a ddywedodd, ac a ysgrifennodd. Er ieuenged ydoedd, rhaid ym— deithio gam neu ddwy ymhellach i'r dyfodol, yn ol barn y mwyafrif, cyn y deallir ef oll yn oll. Gwyn fyd na chofiasem hanner ei ddywediadau. Ystyrrir ef erbyn hyn fel yr "Addewid fwyaf gafodd Cymru erioed," a'i awen fel Awen braffaf Cymru Fydd." Dro yn ol y dywedai Owen M. Edwards, "Ca Ben Bowen le mewn cân fel ca Tom Ellis mewn hanes." Rhyfedd cyn gynted y dechreua ei broffwydoliaeth ddod i ben. Ar raglen Eisteddfod Cymry Johannesburg, Mehefin (1905) cyhoeddwyd darlun o Ben a Tom Ellis ar yr un tudalen—wyneb yn wyneb, fel dau genius ieuanc Cymru.

Ysgrifennai Elfed i'r Daily Chronicle am Fedi 23ain, 1905, fel y canlyn am dano,―

"No voice has so thrilled the heart of Wales as this, and now that he has passed into silence it thrills yet more exquisitely. He is in permanent possession of his place in Welsh literature, not only or chiefly for what he has done, but for the promise of doing which has in it such eternal hope,—such unfading strengen. When Wales rests a little in the midst of its religious revival it will find here the song that was more a song of the first dawn than the singer knew. Maturer poetry there has been produced in Wales during the last ten years, but nothing that has in it more of the very soul of poetry. We are sure all the time that we are in the garden of the muses."

Cyhoeddodd Celt Llundain ef fel y. "Meddyliwr mwyaf godwyd yn enwad y Bedyddwyr." Cydnabyddodd yr Athro Witton Davies ef fel y dyn mawr rhyfeddol hwnnw." Ac un o feddylwyr mwyaf heddyw ddywedodd am ei "Bant y Celyn" mai dyma'r cyfansoddiad rhyfeddaf gynhyrchodd yr athrylith Gymreig yn yr ugeinfed ganrif." Y Parch. Dr. Owen James, America, ddywedodd,—

"Efallai nad gormodiaeth fyddai dweyd fod y person disgleiriaf ei gyneddfau, a mwyaf ei bosibliadau yn yr holl fyd rhwng y flwyddyn 1879 a'r flwyddyn 1903 yn byw yn Nhreorci, Cwm Rhondda.

Cylchgrawn Myfyrwyr y Bala a ddywedai,―

"Bardd uwchraddol ydoedd. Un o'r ychydig hynny nad ymddangosant yn aml yn ffurfafen gwlad. Perthyn iddo feddwl anturiaethus, arddengys dreiddgarwch a beiddgarwch. Gormod o'r tywydd braf sydd a'i awelon yn rhy lariaidd i greu'r crychni lleiaf ar wyneb y llyn sydd yn ein barddoniaeth, a rhy ychydig o'r ystormydd sy'n peri i'r donn godi yn ei chwman, a throi yn fawl i'r Ior wrth ymlafnio tua'r traeth. Y cyfuniad yma hwyrach o feddylgarwch eithriadol a esyd Ben Bowen i sefyll yn rheng flaenaf y beirdd a welodd ein gwlad. Mae'n amlwg fod ei sylwadaeth a'i graffder yn nodedig, a cheir o dan yr oll bersonoliaeth gref. Tery dant o gymdeithas agos a natur. Ceir hyn yn amlwg yn rhai o'i awdlau. Teimlwn, rai prydiau, fel pe baem yng nghymdeithas yr hen feirdd. Cawn darawiad yn awr ac eilwaith, fel geir yn Dafydd ap Gwilym a Thudur Aled. Er dyddiau Dafydd ap Edmwnt, mawr yw'r stwr sydd wedi bod ym mysg beirdd eisteddfodol o barth i'r hen fesurau, Gadawyd nifer o honynt i farw yn y gred mai yng ngafael mudandod y dylent fod byth. Yn hyn, drachefn, dechreuodd Ben Bowen gerdded llwybr newydd. Rhoddodd adgyfodiad gwell i aml un o fesurau Dafydd ab Edmwnt, a thafod hyglyw i ambell i hen fesur y credai rhai na pherthynai tafod iddynt."

Meddai Syr Marsiant Williams, yn y Nationalist am Fedi, 1908,—

"In fact neither Ceiriog nor Islwyn was a perfect master of style from a grammarian's point of view. . . . . But, but they were the greatest Welsh poets of their generations, and no one has risen to challenge their supremacy. Had Ben Bowen lived! But there, why should I prophesy? This is the hour for sorrow, for poor Ben Bowen died in the blossom of his youth full of promise, O what a fall was there my countrymen.'"

Ac meddai Mr. Tom Jones, un o ysgolfeistri y Rhondda, yn y Rhondda Leader,—

"His poetry is unique because of its ever newness and freshness, ever breathing and uttering the sublimest truths which are the heritage of his race and the earnest of the dawn he so fondly loved. Its whole being rose from that innate life of his, directed and environed by that majestic, divine intuition, so characteristic of all prophetic poets. Herein he bears a fellowship with Wordsworth, Keats and Browning. He was the creator of a new school of poetry in Wales: he ushered in the new light of liberty and freedom: he was ever reaching for the dawn. He was a child of the future and the heir of the past. Sings he not thus,—

"'Rwyf yn blentyn y dyfodol
Sy'n etifedd y gorffennol."

Nodiadau