Blagur Awen Ben Bowen/Y Gwladgarwr

Blagur Awen Ben Bowen

gan David Bowen (Myfyr Hefin)

III.CERDDI GWLADGAR.

Y GWLADGARWR.
(Testyn Cadair Cross Inn, Ceredigion. Cynnyg cyntaf Ben Bowen am gadair)

WLADGARWR hoff! Ah destyn gwynfydedig;
Ei ysbryd imi fo'n ysbrydiaeth gref;
Egnion pur ei fywyd cysegredig
A'm llanwo'i draethu 'i fythol urddas ef;
Mae ardderchawgrwydd yn gwefreiddio enw
Yr hyn sy'n deffro holl alluoedd serch;
Rhagorion dyn, a rhiniau'r Nef dryloew
Sy'n gymhlethedig yn ei fawredd derch.

Claer seraff ar y ddaear ydyw ef
Yn arllwys ar ei wlad dangnefedd nef;
Mae'n un o fil ar allor ei serchiadau,
Dan wenu treng ya wrol dros ei hawliau;
Mae'n gwlawio ei ddedwyddwch arni hi,
Dry anial trallod yn baradwys cu;
Efe yw ardderchocaf arwr cariad
Ym mhlith dynolryw, a mawreddog geidwad

Anrhydedd claer ei wlad. Allweddi llwyddiant.
I agor drysau aur haf-balas mwyniant
I'r wlad fynd iddo'n llawen, sy'n grogedig
Wrth wregys hwn. Aiddgarwch byth-chwilfrydig
Ym mhethau 'i genedl hen, a'i holl ragorion
Trybelid enaid, fedd. Serchiadau 'i galon
Yw urddas gloew, daear, llên ei wlad,
A'i chrefydd bur,—ei sanctaidd goron fad.
O! fel y mae yn dyfal chwilio beunydd
Am le i'w hanrhydeddu hi; dihysbydd
Yw dyfnder ei weithgarwch; mae i eiddigedd
Yn tanio dros ei hawliau, a'í hanrhydedd;
Mae ef yn un o'r dwyfol ddynion sydd
Yn ffrynd mewn eisiau, ie'n gariad pur.
Gwn y goddefir imi yma roi
Rhyw ddarlun bychan o'i ddylanwad derch
Sydd yn fy ngwefru â thrydaniaeth fyw.

Pan fo'r cymylau yn ymledu dros
Yr wybren faith, gan leddfu hwyl pob bro,
A gwlawio dagrau 'u llid, a'r dydd mewn braw
Yn cau ei sanctaidd lygad, O! y fath
Olygfa fyw yw gweld yr haul o draw
Yn araf hollti'r cymyl, y rhai sydd
Ar flaen yr aur bicellau'n trengu, a
Diflannu'n llwyr, nes byddo'r nef yn glir;
Pryd hyn, o dan belydrau'r haul, fe dry
Ymweliad y cymylau yn leshad,
A newydd fywyd ar dwf anian fydd,
Felly mae ef, yn haul yn nef y wlad,
Yn difa cymyl siom ac ing yn llwyr,
A throi eu hymweliadau'n fendith pur
Nes byddo'r wlad mewn mwyniant ar ei hol
Yn cnydio ffrwythau o dangnefedd fyth.

Fel mae olwynion lu mewn peiriant grymus,
A'r oll, er budd, mewn cyd-weithrediad hapus
Yn gweithio i'r un amcan, mae amrywiol
Agweddau y gwladgarwr pur a gwrol,
O dan lywodraeth cariad mewn mwynhad
Yn cyd-weithredu i ddychafu'r wlad.

Ai'r milwr yw? I faes y rhyfel erch
I ymladd dros ei wlad yn wrol â;
Ar gartref paradwysaidd try ei gefn,
A cheraint sydd mewn dagrau ar ei ol
A edy ef, ac haul ei obaith am
Eu gweled mwyach wedi machlud dan
Gymylau pryder. Ond ymlaen yr â
Yn hyf a llawen, a'i wladgarol waed
Yn berwi dros iawnderau prid ei wlad;
Yng ngrym ei gariad ati y mae ef
Yn caru rhyfel. Diystyrru wna
Holl lid ei elyn; ei ymweliad sy'n
Ofnadwy storm; trwy'r holl beryglon tyrr
Orchfygol rawd, â gwrdd wroldeb llew;
Ac ni wanhâ ei ddewrder hyd nes bo
Y defnyn olaf o'i wladgarol waed
Yn gwrido'r llawr, ac ar y ddaear oer
Ei gorff a edy'n golofn draetha'i bur
Wladgarwch aiddgar, a'i ffyddlondeb llwyr.

Ai'r gweithiwr yw? Efe yw'r ager sy'n
Ysgogi peiriant masnach yn ei wlad;"
Dirif drysorau, nwyddau o bob math
O'i daear gwyd i'w dwyn i sylw'r byd;
Mae'n trin y ddaear, a gwasgaru'r had
A meithrin ei holl ddolydd, a thrwy hyn
Yn llanw ystorfeydd digonedd i
Ddiwallu eisiau 'i wlad â gwledd barhaus.

Ai'r craff ddyteisiwr yw? Prif swyddog Celf?
Newydd-deb bythol ddwg i sylw'r wlad
Sy'n esgor ar fuddioldeb iddi hi;
Claer seren ddydd diwylliad ydyw ef,
Dyfeisiwr holl beiriannau'r ddaear yw;
Gwna i'r agerdd-long wawdio llid y môr
A herio'r storm i'w rhwystro ar ei thaith;
Fe wna i'r mynydd ban ymostwng dan
Draed y gerbydres chwim; yr hon a red
I agor heol i drafnidiaeth gwlad,
A rhoddi clwm am ei holl barthau hi.
Yng ngwarr y fellten fforchog cydia'n hyf,
A gwna hi yn law-forwyn bur i'w wlad,
I gario ei negesau i bob man,
Gan wawdio meithder ffordd: trydaniaeth ddwg
I greu dydd clir o'r nos, gan herio'r gwyll
I frwydr a'i goleu; a'i orchestion oll
Sydd er dyrchafu 'i wlad i binacl bri.

Ai athraw addysg ydyw? Mae'n cyfrannu
Goludoedd amhrisiadwy o bob dysg
I'w genedl hen, ac am ei hanrhydeddu;
Angerddol awydd yn ei fynwes lysg;
Ei feddwl sy'n drysordy glân o emau
Y rhai ym mlychau aur cynghorion rydd
I'w chyfoethogi hi, a gloewi'i hurddau
A nos ei hanwybodaeth dry yn ddydd.

Mae'n hauwr doeth. Mor ddiwyd yn gwasgaru
Had addysg teilwng dros yr oll o dir
Meddwl ei wlad, o'r hwn urddasol dyfu
Wna cnydiau heirddion o wybodaeth bur;
Mewn llawer mangre diffaith, hardd flagura
Blodeunos nef drwy ei ddiwydrwydd ef;
Aur dlysau bri ar fron ei wlad osoda
Ac fe'i corona â'i athrylith gref.

Ai ef yw'r gwleidyddwr egniol ei natur?
Mae bythol dangnefedd yn llifo o'i lafur;
Yr hwn sy'n mwyneiddio rhandiroedd tylodi
A throi ocheneidiau ei fam-wlad yn ganu;
Mae'n creu ac yn cynnal cyfreithiau'n ddiatal
Fo'n arllwys bendithion o hedd ar bob ardal;
Y rhai fo yn gloewi awyrgylch daioni
Ac ymlid o honi gymylau drygioni;
Dihysbydd dalentau gwladgarol a fedd
A rhanna i'w genedl bêr winoedd o hedd;
Llafurio mae beunydd i godi ei wlad
O ddyfnder dinodedd i fri a mawrhad,
Dros lwybrau aur cariad i froydd dedwyddwch
I ganu ar fryniau digonedd a heddwch."

Onid ef yw'r llenor diflin
Sydd yn llawn gwladgarol dân;
Ymherawdwr yr ysgrifbin
Drwyddo rydd oleuni glân
I oleuo holl gilfachau
Dwfn ddirgelwch pynciau dydd;
Drwy ei holl ysgrifeniadau
Nef-drysorau'n llifo sydd.

Mae chwilfrydedd seraff ganddo
Yn hynafiaeth gudd ei wlad;
'R anhawsterau ga wrth chwilio
Coffrau 'i hanes, sy'n fwynhad
I'dd ei enaid; ei ymdrechion
Sydd dan go.on urddas têr;
Ffrwythau aeddfed ei fyfyrion
Ddeil i'w wlad yn wleddoedd per.

O nwyf wladgarol mae'r athronydd dwfn
Mor lawn ag yw'r tanbeidiaf dẫn o wres;
Angerddol awydd greodd Duw'n ei fron
I ddeall cyfrinachau'r cread oll;

I gysegr sancteiddiolaf natur dyn
Ymdreiddia'n hyf,—yn llewyrch rheswm cryf
Ei holl elfennau cyfansoddol wêl—
Y drwg a'r da yn brwydro yn barhaus
Am oruchafiaeth ar ei enaid mawr
Er bod yn deyrn i'w lywodraethu ef.
I'w hynt chwilfrydig trwy'r ddaearen â,
A gwna i'r creigiau draethu iddo'u hoed;
Mynn ddeall trai a llanw'r môr, a'i uthr
Garwriaeth yntau gyda'r cwmwl hen;
Cyd-deithio â llu'r nefoedd ar eu merth
Gylchrodau eang, i gyfrinion cudd
Eu bywyd a'u dylanwad treiddio wna;
A'u heffaith wêl ym mlagur natur fawr,
Ac o'i dinysbydd goffrau hi, fe ddwg
Feddygiaeth loria'n llwyr anghenfil cryf
O haint arteithiol, sydd yn llechu hwnt
Yng nghaddug ogofeydd marwolaeth erch;
'Rhwn ar ei hyf ruthriadau'n llarpio sydd
Gysuron a gobeithion per ei wlad.

Y cerddor hefyd sy'n wladgarwr pur;
A phan fo nos o ddwfn a llethol gur
Yn lledu dros ei wlad, efe rydd gân
O gydymdeimlad, megis eos glân,
Nes ei nefoli a'i throi'n ddydd boddhad,
Ac ocheneidiau trallod yn fwynhad;
Y delyn bêr yw ei briodferch ef,
Yr hon sydd yn diferu odlau'r nef;
Ei lon gerddoriaeth dery arni hi
Fo'n gwneud i'w genedl hen anghofio'i chri;
Efe yw ymherawdr glân y seiniau
Fo'n gwefru ysbrydoliaeth drwy eneidiau;
Ym mawl y Crewr mae yn ymwynfydu,
Ac ef yw tad y cymanfaoedd canu
Sydd heddyw'n gwefru ac yn ysbrydoli
Dihafal grefyddolder Cymru drwyddi;

Ardderchog fab athrylith ydyw ef,
Yn dysgu idd ei wlad ganiadau'r nef,
A theilwng frawd i'r bardd; y teyrn parhaol
Ar orsedd serch ei wlad, a'i wisg frenhinol
Yw arucheledd glân a nef brydferthwch;
Goleuni yw ei lygaid,—gwyll dirgelwch
Natur oleua; y mae'n medru gweled
Ei holl ogoniant,—teimlo'i swyn,—cyd-fyned
A'i deddfau uniawn hefyd; anfarwoldeb
Sydd yn blaguro yn ei waith; gwroldeb
Ei grebwyll beiddgar sydd mor hyf a'r fellten,
Ac yn gyflymach. Y mae daear addien
Ei wlad i hwn yn nefoedd o orfoledd,
Ac yn gorlenwi 'i fron â phur edmygedd;
Hi yw ei ysbrydoliaeth, mae ei delw
Yn argraffedig yn ei awen loew
Fel mae y nef yn gwenu yn y llynnau;
Mynyddoedd o farddoniaeth sy'n ei weithiau
Mewn mentyll o brydferthwch gwir fendigaid,
Ac ynddynt wythi o oludoedd enaid.
Ar faes y rhyfel yn y pell orffennol,
I danio'r milwr ar ei rawd ddifrodol
I ymladd dros iawnderau 'i wlad, ei galon
Wladgarol ymhyfrydai gynt; ond weithion
Mae'n ymddygyfor gan ryw angerddoldeb
Purach ac uwch, i natur a'i thlysineb,
Per folawd rydd i ganol tragwyddoldeb,
Gan syllu 'ngwydd trybelid anfeidroldeb,
Anturia hefyd ar adenydd crebwyll;
Mewn urddas ter, a hunanfeddiant hybwyll,
Dychwelyd wna o'i wibdaith bell a dwyfol,
Gan arllwy: ar ei genedl fri anfarwol.

Yr Efengylydd sanctaidd, y mae ef
Yn deyrn wladgarwr, dwg adnoddau'r nef

A'i holl ogoniant i ddyrchafu 'i wlad,
Ac yn lle'i gwarth fe ddyd sancteiddrwydd mâd;
Mae'n tywallt gemau'r nefoedd arni hi
Fo yn disgleirio coron aur ei bri;
Goleuni dwyfol sydd yn llanw'i lwybrau
A chenedl rodia wrth ei lewyrchiadau;
Trwy aeaf pechod traidd yn wanwyn serchog,
Ac ar ei ol fe edy haf toreithiog
O riniau'r nef. Mae'n difa ofnau prudd,
Ac ar eneidiau'n creu tragwyddol ddydd;
Eneiniog broffwyd Duw yw ef i'r wlad,
Yn traethu arfaeth ei drugaredd rad
Ar gyfer enaid: nef awdurdod fedd,
A gwyd ysbrydol feirw'n fyw o fedd
Pechodau; nerthoead dwyfol sy'n ei lwydd,
Cythreuliaid hefyd welwant yn ei wydd.
O fwnglawdd aur dihysbydd y Gwirionedd
Dwg amhrisiadwy drysor o ddwyfoledd
I'w rannu'n llawen idd ei anwyl wlaa,
Yr hwn drwy ei werthfawredd prid, a mad
A hawlia iddi balas anfarwoldeb
Ar fron y nef, yng nghanol pob tlysineb,
A golygfeydd tragwyddol urddas Duw,
O gyrraedd haint a chroesa o bob rhyw.
****
Yr un fo'n gweithio'n ddiflin dros ei wlad
Mewn ingoedd erddi ganai mewn mwynhad,
A thros ei bri a'i hawliau deimlai marw
Dirdynol dan bob poen yn fraint,—Ah! hwnnw
Yw'r glew wladgarwr, ac mae'i urddas tanbaid
Yn hawlio holl edmygedd llwyraf enaid.
1895.

Nodiadau