Blagur Awen Ben Bowen/Ymddiddanion

← Ben y prydydd

Blagur Awen Ben Bowen gan David Bowen (Myfyr Hefin)

Hysbyseb →

VI. YMDDIDDANION.

DEUWN, yn yr adran hon, yn nes at Ben eto, i fyd yr ymddiddanion personol. Yn yr ymddiddanion hyn y cawsom ni lawer o fudd, a llawer o ddifyrwch diniwed, ac o foddhad chwaethus. Tybiasom y buasai llawer o'r dywediadau hynny erys yn ein cof yn dderbyniol gan ei edmygwyr.

Cychwynwn gyda rhyw bedwar o'i ddywediadau dderbyniasom oddiwrth ei gyfaill, y Parch. David Rhydderch, B.A., Llanddyfri, Capel Seion, Pontyberem, yn awr.

1. Yr oedd cyd-fyfyriwr yn canmol gallu athraw mewn rhifyddeg; ond cymerai Ben mai pysgota a rhifo cynnwys y rhwyd oedd hoffwaith yr athraw yn ystod y tymor hwnnw ar y Sabothau. Ac meddai Ben,—"Diau ei fod yn gampwr mewn rhifyddiaeth; ond nid yw yn dysgu'r gamp o rifo ei ddyddiau fel ag i ddwyn ei galon i ddoethineb."

2. Honnai bachgen unwaith mewn cwmni y medrai ef ddysgu iaith estronol drwy'r gramadeg heb ymgymysgu â'r brodorion. Gwyddai mwyafrif y cwmni fod hyn yn hollol groes i farn aeddfed yr athrawon. Gorffennodd y bachgen ddadleu pan y dywedodd Ben wrtho,"—Fedrwch chwi fyth ddysgu'r iaith yn berffaith drwy ramadeg yn unig, byddai yr un mor hawdd dysgu nofio wrth yfed dŵr. Ymdeflwch i blith y brodorion a chewch fwy o amser wedi hynny at bethau eraill."

3. Pelydrai ystyr newydd drwy ambell frawddeg dan lygad Ben—y cyfan yn ffrwyth camgymeriad. Darllenai lyfryn bychan ar Lenyddiaeth Gymreig, a daeth ar draws cyfeiriad at Islwyn, nodiad oedd am ei ddieithrwch a'i ddisgleirdeb. Ond, yn lle darllen,—"Awen yn disgleirio bryd arall," darllenai Ben," Awen yn disgleirio byd arall." Pe darllenid ambell lyfr drwy lygaid byw Ben, ymsythai llawer awdur yng nghanol gogoniant benthyg.

4. Ymbiliai â ffrynd dros gyfaill mewn cyfyngder. Gwyddai nas medrai'r ffrynd wrthod y cais a bod yn onest. Pan welai amheuaeth yng ngwedd y gŵr, dywedodd, "Please give your anwser Yes or No. Remember there is music in a No if it rings forth from an honest heart." Gwyddai mai y galon ddichellgar gyfrifa am ruddfan y byd.

Cynghorai lliaws Ben Bowen tuag adeg "Ystorm y Cymundeb Rhydd" i dewi a son, er mwyn ei enw da, ac er mwyn cadw ei glod i fyny, pryd yr atebodd,—"Ddaeth neb erioed yn dew ar glod, a chadwed pob crechyn ei gloch yn ei boced o'm rhan i. Gwirionedd fel cyfrwng dadguddiad yw fy motto i. Aed corachod a'u clod a'u baldordd i'r man y mynont. Yr wyf erbyn hyn yn clywed hissiau penboethiaid yn y pellder, ac nid oes arnaf fwy o ofn corach o gritic nag sydd o ofn Chamberlain ar Lloyd George."

Yr oedd am deimlo anadl rhyddid ymhob cylch, y cylch barddonol fel y cylch crefyddol. Dengys ei awdl ar "Ymadawiad Arthur" beth oedd ei syniad am y mesurau, ynghyd a'i bryddest ar "Oleuni y Byd," am yr hon y dywedodd,—"Rhedodd allan fel ffrwd o'r graig, ac nid oes lliw waterworks pibau Mesurau Eisteddfodol ar yr un llinell ynddi."

Ond er yr holl ryddid gymerodd, yr oedd yn ofalus iawn o bethau eraill, yn enwedig yn ei ddewisiad o eiriau. Ac onid yw y cyngor canlynol roddodd i fardd-lowr yn engraifft deg o'i syniad am farddoni,— Craffa ar ystyr geiriau. Bydd yn sicr o dy feddwl dy hun. Mynn weld fod y gair iawn yn y lle iawn. Nid llanw dram yw barddoni, ond sorto diamonds a'u trwsio.

Pan oedd yn aros yng Nghaerdydd ysgrifennodd un lythyr lled frwnt ato, atebodd Ben ef gyda throad y post,—"Syr, carwn i chwi gofio mai glo ac nid rubbish sydd yn cael ei dipio yng Nghaerdydd."

Tra yn siarad am ddynion gwyneb— agored a phlaen un dydd y dywedodd,— Fydd neb byth yn rhy blaen, bydd llawer yn fynych yn rhy flunt." A dynion gwyneb-agored a ffri yr hoffai efe gymdeithasu bob amser. Dod i gyffyrddiad ag un gariai lond ei lygaid o ddagrau, ac a gadwai bob ceiniog yn ei boced ac na wnelai gymwynas a neb, barodd iddo ddweyd,—"Ofer cario dagrau ar ruddiau heb gyrn ar ddwylo."

Amddiffyn efrydydd ieuanc anaddfed a'i cymhellodd i ddweyd,,—"Mae diffyg yn brawf o bosibilrwydd gwell."

Mewn cyfeillach grefyddol un tro y dywedodd hefyd,—"Mae mwy yn gofyn i Dduw am fendith nag sydd yn gofyn am waith." Ar dro arall," Mae Duw yn rhoi er mwyn ein cael ni i geisio yr hyn y mae yn gadw." Gwir hefyd y dywedodd, "Rhaid cael dyn i lyncu ysbryd awdur. Parrot sydd yn dysgu ei syniadau."

Bwriadai gyfansoddi pryddest ar Uffern a dechreuodd arni hefyd. Pe tae wedi mynd ymlaen credwn y buasai wedi cyfansoddi pryddest alluog. Bwriadai gael pedair golygfa arni (a) Fore'r creu, (b) Fore temtiad, (c) Fore heddyw, (d) Fore Farn. Credai er hynny nad oedd wedi cael gweledigaeth eglur ar le mor dywyll, a chofiwn iddo ddweyd wrthym un tro nad elai ymlaen a hi. Gofynnais iddo paham. "Wel," ebai, "wrth edrych ar Uffern yng ngoleuni 'Meibl i yr wyf yn rhwym o ganu cospedigaeth dragwyddol, ac wrth edrych arni yng ngoleuni 'Nuw i yr wyf yn rhwym o ganu y Larger Hope." Ond y mae un o'r penhillion ganodd efe wedi setlo meddwl llawer ar y mater,—

"Fwyn Ioan, pwysaist di dy ben yn dlws.
Ar ddwyfron fy Ngwaredwr anwyl i;
A phe bai gwaredigol ddrws,
Apostol Cariad, oni dd'wede ti?"

Cofus gennym am nifer o frodyr mewn eglwys un tro na welsid fyth mo honynt mewn cwrdd gweddi neu gyfeillach grefyddol os na fuasai cwrdd eglwys ar y diwedd, a phe gofynnech i un o honynt hwy gymeryd rhan yn y cyfarfod ni chaech ragor nag ysgydwad pen. Ond cyn gynted ag y dechreuai y cwrdd eglwys, un o honynt hwy fuasai y cyntaf yn cynnyg cadeirydd, ac yn cynnyg ac yn eilio y penderfyniadau yn ol llaw. Wedi un o'r cyfarfodydd hyn, cofiwn i un o'r brodyr droi at Ben i ofyn iddo os yr ystyriai hynny yn iawn. "Nag yw," ebai ar unwaith, hawl brawd i godi mewn cwrdd eglwys yw ei fod yn plygu mewn cwrdd gweddi." Tybed nad oedd yn iawn, a thybed na fuasai gwell graen ar ein heglwysi pe tae brodyr ffyddlon y cyfarfodydd gweddi yn brif siaradwyr y cwrdd eglwys?

Rai blynyddau yn ol, cyhoeddwyd Oriel o Weinidogion y Bedyddwyr ar gynllun hollol newydd yn ol tyb y cynllunydd, ac yr oedd llawer o siarad ac ysgrifennu am yr oriel wedi bod ymlaen llaw. Gwnelid yr Oriel i fyny a choeden fawr, a gosodid canghennau o honi i gynrychioli gwahanol dalentau'r pulpud, sef barddoniaeth, athroniaeth, diwinyddiaeth, hyawdledd, &c., a gosodid darluniau y gweinidogion i hongian ar y canghennau. Pan ddaeth yr Oriel o dan lygad Ben dywedodd ar unwaith, "Wel, wel, dyma hi! Darwiniaeth yr ugeinfed ganrif! Gwneid mwnci's o weinidogion yr Efengyl!"

Tra yn gorwedd ar ei wely yn ystod ei gystudd olaf digwyddodd i ddyn tal, teneu, heb fod ei "floneg yn ei flino" fyned i fewn i dŷ Mr. Jenkin Phillips, Maesgwyn. Drwy fod ffenestr ei ystafell yn gyfeiriedig i'r fan honno, yr oeddid yn gallu gweld y sawl elai i fewn ac allan oddi yno, ac yr oedd ei chwaer Mary yn treulio oriau yn y fan honno, ac yn dweyd wrtho am bob un adnabyddus iddo elai heibio, &c.; ond cyn gynted ag yr aeth y dyn tal, teneu hwn i fewn i lawnt y Maesgwyn, dechreuodd y cwn gyfarth. "Halo," ebai yntau yn sydyn, "beth sydd ar gwn Maesgwyn?" Ac ebai'i chwaer, —O! hwn a hwn sydd yn mynd i fewn yno." "O! wel," ebai yntau, "mae'r hen gwn yn gwybod o'r gore mai twrr o esgyrn sydd yn nesu atynt.

Pwy ddarlunia ei deimladau Mawrth 20fed, 1900 (dydd ben—blwydd ei dad pe yn fyw) tra yn darllen "A Book of Strange Things," a'r bennod ar "Lonely God." Aeth yntau i deimlo ei fod yn unig iawn mewn byd fel hwn heb dad. Daeth y teimlad hwn drosto cyn hyn pan y dywedodd,—

"A dwed fy mhobpeth, dweyd a gwneud,
Mai byd yw hwn fydd mwy heb dad."

Brudded yr ysgrifennodd ar glawr y llyfr,―

Mae'n ddydd pen blwydd fy nhad,
"Duw unig" glywaf fi;
Mae'r byd heb dad, ac O! bruddhad,
"Unig" fy hun yw nghri.

Ond er yr holl ddywedodd, dilys gennym gredu yr erys ambell ddarn o'i bregethau can hired a dim bron. Credai mewn pregethu, ac hoff oedd o'r gwaith. Cennad o ddifrif oedd yn y pulpud. Ni ymgeisiai o gwbl at godi crechwen drwy'r gynulleidfa, er y buasai tonnau o foddineb yn llifo dros wenau y gynulleidfa tra y byddai yn pregethu; ond fel y dywedodd un yn ddiweddar, "pertrwydd ymadrodd, a disgleirdeb a phrydferthwch ei feddwl, oedd yn creu y tonnau hynny." Cofus gennym i frawd ofyn iddo un tro, paham na ddeuai a thipyn o'r humour oedd ynddo i'w bregethau. "O," ebai, "mae lle i wit, ond dim ond i honno fod yn ei lle y mae o'r gorau; ond lle i ddifrifwch ac nid i ddigrifwch yw y pulpud."

Cofiwn am dano yn myned oddicartref i supplyo am y tro cyntaf erioed, ac i eglwys fechan y Bedyddwyr yn Corntown ger Pen y Bont ar Ogwr yr oedd yn myned. Hebryngasom ef dros fynydd Cwmparc cyn belled a gorsaf y rheilffordd yng Nghwmogwy. Er fod ei galon ar dân gan awydd sanctaidd am wasanaethu ei Feistr yn y pulpud, crynai ei wefus er hynny. Pan ddychwelodd yn ol yr oedd gwedd arall ar ei wyneb—nid am iddo gael croeso brwd gan yr eglwys fechan,— nid am iddo dderbyn tâl da am y supply,—os y cofiwn yn iawn wyth swllt neu ddeg oedd hwnnw,—nid am iddo gael addewid am supply arall, y mae hynny yn ysbrydiaeth i'r myfyriwr; ond am iddo gael bod yn gyfrwng yn llaw Ysbryd Duw i argyhoeddi dwy ferch ieuanc i ymuno â byddin yr Oen, yr hyn na welwyd yn yr eglwys honno ers blwyddi, ac fe roddodd hyn ynni adnewyddol ynddo gyda'r gwaith o bregethu Crist.

Safai yn syth yn y pulpud bob amser. Anfynych y tramwyai ar hyd—ddo fel creadur aflonydd, er yn credu yn gymaint a neb mewn ysgogiadiaeth, fel yr oedd yn naturiol disgwyl i un wedi ei godi i fyny o'r crud yn swn adroddiadaeth. Ysgydwai ei law ddehau yn fynych—yr oedd ei lais yn glir, a swniai bob gair a llythyren yn groew. Ac fel yr ysgrifennai Mr. D. Davies, Cwmaman, Aberdâr, atom—"Dim ond un cyfleustra gefais i'w weled a'i glywed, ac y mae yn dda gennyf fy mod wedi ei weled fel y dywedais wrthych yn Aberdâr. Ond anghofiaf byth y dylanwad a gafodd arnaf yn dechreu y gwasanaeth yng Nghymanfa Jerusalem, Ton, Pentre. Y darlleniad mwyaf bendigedig o'r Beibl glywais erioed, a'r weddi fwyaf bwrpasol a glywais ac a deimlais erioed. Ac hefyd yr olwg nefolaidd arno yn y pulpud. O! gymeriad beautiful ddywedai i."

Byrr fu ei oes fel pregethwr. Rhwystrwyd ef gan afiechyd i gario ei gynlluniau allan. Pregethodd unwaith i'r Cymry yn Cape Town, a chadwodd wasanaeth claddu rhai troion. Ysgrifennodd rai pregethau yn Kimberley; ond ni ddaeth a'r un o honynt gartref. Credwn er hynny iddo wneud ei fywyd ar ei hyd yn bulpud, a thraddododd bregethau lu i ni beth bynnag. Trodd ei wely cystudd yn gyrchfan engyl, ac yn gysegr sanctaidd. Gwnaeth gyfaill o angau, a chafodd aml i gyfrinach ganddo. Cyn cefnu arnom wedyn, gofalodd droi gwely angau yn bulpud, a thraddododd bregeth rymus drwy'i farwolaeth foddlongar, a thrwy gystudd caled ond amyneddgar,—

"Os yw cur yn fy llesghau:—os yw'r nos
Oer yn hir: mae'r golau
Yn ymyl Ior yn amlhau,
Iesu wyr beth sy' orau."

Yna, pwysai ei ben yn foddlongar ar ei obenydd. Cyn pen nemawr o oriau ar ol hyn yr ehedodd ei enaid fel darn o bregeth ddisglair i'r wlad lle na fydd neb yn glaf, "na olion y mynych toriad gwaed yn unman;" ond ar yr hwn sydd yng nghanol yr orseddfainc, fel "Oen newydd ei ladd."

Huned fy anwyl frawd, hyd nes y cawn gwrdd ar ragorach aelwyd—dan gysgodion tynerach Tad, a lle na fydd raid ymadael mwy.

MYFYR HEFIN.