Blagur Awen Ben Bowen/Yr englynion cyntaf

Blagur Awen Ben Bowen

gan David Bowen (Myfyr Hefin)

IV. YR ENGLYNION CYNTAF.

UN o'r englynion cyntaf gyfansoddodd Ben Bowen erioed oedd englyn i'r Haul. Gwelwn erbyn hyn fod paladr yr englyn bron air am air gan Talhaearn; ond gallwn eich sicrhau na welodd efe hanner gair o gywydd Talhaearn i'r "Haul" yr adeg honno, neu ni fuasai wedi caniatau i'w Haul godi ar ffurfafen denau y papur newydd. Fel y canlyn y lluniodd efe ei haul,—

Yr haul sydd yn rheoli—holl anian
A'i lluniau diwyrni;
Bywyd a nawdd ar ein byd ni
Yw dylanwad ei oleuni.

Ebai Talhaearn,—

"Bywyd a nawdd ein byd ni
Yw dylanwad d' oleuni."

Gwelwch fod ychydig o wahaniaeth rhyngddynt. Yr oedd hefyd yn un o'r englynion adroddodd wrth Ceulanydd pan ddygodd ein tad ef ato, er mwyn cael barn Ceulanydd arno fel bardd.

Tua'r un adeg, a chyn i'w haul fachlud, y cyfansoddodd englyn i'r "Lleuad,"—

Brenhines eres eirian—a nwyfus
Nofia ar y wybrfan;
Yn glyd rhydd oleuni glân
Nes hollol droi'r nos allan.

Daeth yn nes i dre wedyn a chyfansoddodd englyn i "Gartref,"—

Cartref, ail le'r Nef wen yw—daearol
Dŷ eurwych dynolryw;
A hynodol fan ydyw,"
Nefoedd fach nwyfaidd i fyw.

Un o hanfodion cartref erbyn hyn yw cath. Naturiol i un mor hoff o gartref felly gyfarfod ag un o honynt hwy ar yr aelwyd. Yr oedd ei gath ef dipyn bach yn wahanol i'r gath honno welodd prydydd arall o'i flaen, yr hon orweddai bob amser o flaen y tân, pan y dywedodd,—

"Dyma gath heb ei bath yn bod
Yn pobi'i llyged yn lle dal llygod."

Ond yr oedd cath Ben Bowen yn

Heinyf greadur hynod—a neidia
Yn nwydwyllt ar lygod;
A'i moesau wrth ymosod
Heddyw'n glau dry iddi'n glod.

Dyna'r tro cyntaf iddo yntau dreio dal gwobr mewn eisteddfod.

Aeth wedyn o ganol ei gartref i ganol rhyw anialwch. Cwrddodd yno, fel pererin Bunyan, â Llew, ac yn lle treio ei ladd aeth i gyfansoddi englyn iddo. Gwelodd ef yn

Hen gawr gwyllt ffyrnig ei ryw—yw y Llew,
Mor llawen gwna ddistryw;
Safnrithiog gawr enwog yw
Dewr greadur hagr ydyw.

Tra yn anialwch ei ymdrechion clywodd swn Rhaeadr Dewi Wyn "yn synu pen— syfrdanu dyn." Yn hytrach na boddloni ar y swn treiodd yntau gyfansoddi englyn synfawr ei hun i'r Rhaeadr, a dywed cleciadau y cydseiniaid iddo lwyddo'n hynod o dda,―

Y Rhaeadr a'i ruad rhywyllt—aruthrol
Waith rhuol athrywyllt;
Mae'n ddylif o genllif gwyllt
Hyf fawrdrwst o ferw hydrwyllt.

Dyry yr engreifftiau uchod ddarlun o'r sut y treuliai Ben Bowen wanwyn ei fywyd. O gwmpas y tair ar ddeg a'r pedair ar ddeg oed oedd pan yn cyfansoddi rhai o'r englynion uchod.

Wedi tyfu drwy'r cyfnod hwnnw, cododd ei olygon yn uwch i fyny i fyd Ffeithiau a Chred. Aeth i feddwl, ac i fyw o ddifrif. Darllenai yn ddibaid, a chyfansoddai yn achlysurol, nid yn ddyddiol fel y gwnelai gynt. Treuliai wythnosau weithiau heb gyfansoddi llinell o farddoniaeth, a phan elai ati wedyn treuliai ddyddiau didor yng nghwmni Ceridwen. Ni chredai mewn rhuthro ar destyn ar unwaith. Pan y cyffyrddid ef fel rheol â swyn testyn, gadawai i'r testyn suddo yn ddwfn i'w galon; mewn gair, hyd nes yr elai yn rhan o hono. Dywedai wrthym yn fynych, Paid a rhuthro at destyn, aros am ychydig o ddyddiau er mwyn i ti gael gweld sut y byddi yn teimlo ato wedyn. Yna, os y teimli ei swynion yn goglais dy serch, gad iddo suddo i dy galon, fel y gallo fynd yn rhan o honot, yna fe elli ganu o galon iddo wedyn."

Nodiadau