Bugail y Bryn/IX

← VIII

Bugail y Bryn gan Elizabeth Mary Jones (Moelona)

X →

IX.

E ddaeth yr Haf tesog.
—JOHN HOWEL.

BUAN daeth yn gynhaeaf gwair. Cerddai Morgan Ifans, Maesyryn, drwy ei gae am y degfed bore, gan edrych yn bryderus ar y cymylau, a symud ambell dwmpath llaith o wair a'i ffon.

Beth am deni heddi. Dafi Alun? Ddal i. i chi'n feddwl?" ebe ef, pan ddaeth i glyw'r hen ŵr, gardd yr hwn ffiniai a'i gae.

Ryfeddwn i'm na ddeil i heddi. Ma'r gwynt mâs yn ddiogel. Ddaw e miwn?"

"Ddaw miwn ond mind ato'n weddol bore, a chal trwp da o bobol. Diw e'm yn gwella nawr hefid wedi glaw a hoil, glaw a hoil, am dist pethownos.

Nid oedd gan Morgan Ifans amser na blas i ymgomio ymhellach, a cherddodd tuag adref. Trodd drachefn wedi mynd ychydig bellter, a gwaeddodd,—

"Hei, ŵr! Mi halwch y losgron i helpi tipin nawr whap? a gwedwch wrthi am alw ar Sali wrth baso."

"Anna"ebe'r ffermwr yn wyllt wedi dod i'r tŷ, "rhowch lien gwinn mâs yn Parc y Bariwns, i bobol y Llain a'r Nant gal gwbod bod ni'n mind ar gwaer miwn. Ma gwaith trin arno, ac fe fydd ise twisged o bobol heddi. Rhaid i ni ddachre nawr 'ninion wedi brecwast."

"Ann," ebe Anna Ifans yn lleddf, ma'r shiden wen olchwd dŵe, yn y basged ar ben stâr. Ta'n hi ar fola'r dderin a'r în ergid claw yn Parc y Bariwns. Geith ladd doi fan ni,—sichi a rhoi rhibidd. Mi ferwa inne daer padelled o iwd heddi to, er mod i bron a chredi fod hinni'n tinni'r glaw, wa'th gida mod i'n benni finicha, ma'r cimile'n crinhoi."

Nawr te, odi brecwast yn barod?" gofynnai Morgan Ifans.

"Mai e ar ford, a ma'r tegil dist a berwi," ebe Leisa, gan droi'n frysiog i'r rwmford, rhag i'w thad ei gweld yn curlio'i gwallt ar fore mor brysur.

Ble ma Ann? Pam na ddaw i gloi a rhagor o friwyd ar tân?"

Yn fuan wedi brecwast dechreuodd gwaith y dydd o ddifri. O un i un, oddiyma ac oddidraw, daeth rhes hir of bobl i Barc y Big, a symudent yn brysur drwy'r cae gan droi'r ystodau gwair a'r rhacaeau. Ar ddyfodiad pob un, croesawid ef neu hi a bloedd groch o " More!" oddiwrth y rhai oedd eisoes yno. Gwaith di-ymdrech a phleserus oedd y troi," a mwynheid' ef a'r ymgomio melus gan bawb, o'r hen wraig blygai'n naturiol at y rhaca i'r ferch ieuanc wisgi yn y dillad goleu, glân, a'r het wellt fawr. I'r ieuanc o'r ddau ryw yr oedd y pleser fynychaf yn gor-bwyso'r lludded ar ddydd bwrw'r gwair i mewn. Cerddai Morgan Ifans yn ol ac ymlaen drwy'r cae, a'i bwys ar ei ffon, gan edrych o hyd i gyfeiriad y gwynt. Dilynid ef, mewn llawn afiaith, gan Rover y ci. Yn y tŷ, berwai Anna Ifans yr uwd sucan iraidd, caled a llyfn, oriau cyn amser cinio.

Wedi gorffen troi, eisteddodd y cwmni, erbyn hyn tua deugain neu fwy mewn nifer, yn ymyl y clawdd yn y cyhudd. Rhedodd Leisa ac Ann i'r tŷ i gyrchu'r ginio. Cafodd pob un ei ffiol a'i lwy bren, ac aeth Ann heibio a'r ddwy ystên, gan roi yr un cwestiwn yn siriol i bob un Enwyn ne lefrith?" Dilynodd rhywun arall â'r uwd, gan adael i bob un gymeryd ei ddogn i'w ffiol. Yna, tra'r gwŷr i gyd yn sefyll a'u hetiau yn eu dwylaw, a'r gwragedd oll yn plygu eu pennau, clywyd llais Morgan Ifans, "Dafi Pŵel, ddachreuwch chi?"

A'i law ar ei lygaid, ufuddhaodd Dafi,—" Bendithia ni, O, Arglwydd, yn y mwynhad o'r trigaredde hin. Disg ni ar bŵis Dy ddaioni i ogoneddi Di enw, drwy Iesu Grist. Amen."

Yn ymyl y lliain gwyn, a'i gwallt erbyn hyn wedi ei drefnu'n brydferth o dan yr het wellt fawr, a'i llygaid bychain duon yn fyw i ganfod angenrheidiau pob un o'r cwmni, penliniai Leisa, gan dorri'r tafelli hirion o fara menyn yn gyflym a deheuig.

Felly, gan led—orwedd yn y gwair per aroglus, tra'r haul yn gwenu, yr awel fwyn yn murmur, yr ehedydd yn arllwys ei gân o'r uchelder, a'r myrdd ieir bach yr haf yn gwibio o gylch i ddangos eu gwisgoedd newyddion amryliw, mwynhawyd y danteithion syml a'r ymgomio melys.

Yn y prynhawn, wedi'r awr o seibiant, dechreuwyd y gwaith o ddifrif. Rhannwyd y gweithwyr. Danfonwyd tua dwsin o'r gwŷr i'r ydlan i ofalu am y rhic. Dechreuodd y gweddill gasglu'r gwair ynghyd. Dewiswyd chwech neu wyth o'r merched cryfaf i "bitshio," hynny yw, i godi'r gwair i'r ceirt. Aeth gŵr y Llain adref i hol ei gambo a'r ddau geffyl, a daeth Fred â menn gyffelyb.

Yr oedd rhai o wŷr mwyaf hirben yr ardal yn yr ydlan y prynhawn hwnnw, ac yno, cafodd llawer pwnc ei drin a llawer stori ei hadrodd. Fel yr esgynnai'r rhic, uchaf i gyd y codai'r lleisiau, a mwy rhydd a byw y llifai'r arabedd. "Pwi wedwch chi iw'r ddoi co si'n cered trw Barc y Berth?" gofynnai John y Bwlch.

Rhoddodd pob un o wŷr y Rhic ei bwys ar ei bigfforch a'i law dros ei lygaid, gan dremio i gyfeiriad Barc y Berth. "Y Bigel, mi na lw, iw hwnco a'r hat wellt," ebe Jâms y Go. "Dy dad iw hwnco si gidag e, Jack gofynnai i fab Maesyryn.

"Shwt galle nhad fod co ac yn y parc gwaer?" ebe John yn swrth.

"Dafi Alun, iw e te, tawn i heb ffoi," ebe Jâms.

"Beth, ie ginta. Ma'r gweinidog dist biw a bod da Dafi Alun. Fise'n well i ni i gyd beido mind i'r cwrdd, neithe fowr o honom ninne wedin," ebe Anna Ifans, oedd newydd ddod allan i'r ydlan ag ystenaid o ddwr a blawd i'r cwmni.

"Dei, os iw e mor sich yn i sharad ag iw yn y pilpid, well gen i fod heb i gwmni e," gwaeddai Dafi Pŵel o'i gambo.

"Bachgen neis iw e, ond os wes rhaid i ni fiw fel mai e'n gweid, chewn ni nefodd bith, na chewn, bith," ebe Anna Ifans yn lleddf.

"Falle ma treio efengili tipin i Dafi Alun, mai e. Ma digon o ise," ebe Sam 'Ralltfawr.

"Ise cidymdeimlad si arno achan. Am hinni mai e'n son o hid," ebe John y Bwlch.

"Le ma'r groten? Losgròn bert jw i fid! Dos dim ise gofin pam ma'r boi'n mind na. Fentra rwbeth i fod e wedi bod no'n cal tê heddi," ebe John Sâr.

"Ma Gwen wrth y gwaer trw'r prynhawn. Mi gwela i ddi nawr," ebe John Maesyryn.

O, ma di liged dithe arni, eh, John bach?" ebe Dafi Pŵel.

"Owen Elis, bachgen Catrin," ebe Jâms y Go, megis wrtho'i hun. "Widdoch chi pwi basodd drw'r pentre co dwe, howir? Rachel Parri, fio'n forwn da'r hen Sion Bŵen yn y Mwyndir. Mai newi ddod nol o bant i fiw ffor hin, a ma felse tipin bach o golled arni. D'rawodd miwn i'r efel—

"Ise cidymdeimlad we arni hithe falle," ebe John y Bwlch.

"Dei annwl," ebe'r gof, heb gymeryd sylw, "chliwson ni'm shwt gimisgeth o gleber a dwli ariod. We Dai Nansi miwn da fi, a mi geison sport. Cin hir dima hi'n gofin yn sharp reit,—

"Odich chi'n nabod' Owen Elis?"

"Y gweinhidog?" myntwn i. "Owen Elis, Bigel y Bryn? Beth, odw," myntwn i.

"O ie," mynte'r hen wraig dan hanner llefen.

"Dw i ddim yn i nabod e, ond mi finna i gal i weld e. Staf fi'm ffrind ffor hin nawr! Dos neb yn y nabod i nawr! Owen Elis, mab Catrin, Bigel y Bryn! ie, Owen Elis, mab Catrin, Bigel y Bryn!"

Gwrandawai'r cwmni'n aiddgar.

"Pam na holech chi ragor arni? Falle bod i 'n nabod i bobol e," ebe John Maesyryn.

"Fe holwd wr, ond cheid dim mâs, achan. Dim ond yr un ffrâs na," ebe'r gof.

Daeth Fred ai lwyth o wair i'r golwg ym mwlch yr ydlan. "Ti ar ol, bachgen! Ti ar ol!" ebe ef wrth Dafi Pŵel yn llawen. Cleciodd hwnnw ei chwip yn ddiymdroi, a gyrodd ei ddau geffyl ar garlam drwy'r ffordd fach. Dadlwythwyd cambo Fred, a bu gwŷr yr ydlan yn rhy brysur i drin ymhellach bwnc Rachel Parri, a'i chysylltiad â Bugail y Bryn.

X.

I ba beth y byddaf brudd,
A throi llawenydd heibio?
HEN BENILLION.

PAN oedd y llwyth olaf o wair wedi ei godi, a glesni newydd y cae yn gwylaidd wenu ar haul y gorllewin, aeth Ann Mesyryn i gael ymgom a'i ffrynd Gwen.

Ych y fi, ych y finne, Ych y cwn, ych y cathe!" ebe hi. "O dîr, w i wedi blino!

Fidd raid i fi godi'n fore fori to a mind ar ol y da i'r ffair."

"I chi'n mind i Ffair Haf?" gofynnai Gwen. "Na neis!"'

"Fidd hi'm yn neis iawn i gered pim milltir ar ol haid o dda! Ma Leisa bron dwli ise mind i'r ffair, ond eithe hi ddim am lawer ar ol da. Ochodin, Fred a finne si'n mind, a nhad ar gefen y gaseg wrth gwrs. Rhaid i John fod gatre o achos y rhic.

Os gwerthwn ni'r hen dda yn y bore, fidda i'n rhidd wedin am y prinhawn. Dewch lawr, es! Na spri gewn ni!"

"O, mi leicswn ddod," ebe Gwen, gan feddwl yn brysur. "Ond shwt gna i? Ma raid i fi gorddi. Ma ise mind i'r dre arna i hefid. Ma'r cwrdde mhen tair wthnos, a finne heb gal y'n hat."

"Gadwch y corddi am ddiwarnod, es! Wddis yn y bid pwi fidd co," ebe Ann.

"Odi Jo'n mind?" gofynnai Gwen.

"Wn i ddim. Diw e'm yn gwbod mod i'n mind. Gobeithio bidd e no, sech ni.

"O, ie. Beth nawn i wedin?"

"Tish! Allech ddod da ni'n doi, es. A falle bidd rhiwin arall co," ebe Ann, gan wenu.

"O, hisht!" ebe Gwen.

"Fidd Fred co no, a chewch chi'm bod yn ddiflas lle bidd e."

Ochneidiodd Gwen. "Weda i i chi beth na i. Mi