Bugail y Bryn/VII

← VI

Bugail y Bryn gan Elizabeth Mary Jones (Moelona)

VIII →

VII.

Nis gwyr dyn ei ddamwain.
—HEN DDIHAREB.

SAFAI Isaber ar lawr yn bur isel yn y cwm. Dim ond lled yr ardd ac un cae a'r ddol oedd rhyngddo a'r afon Gwynli. Arweiniai lôn gul heibio Penffynnon,—tŷ Nani a Sali, ac i fyny'n hir a serth am fwy na hanner milltir, nes dod allan i'r ffordd fawr sydd rhwng Abergwynli a Thre'r ynys. O'r fan hon ceid llawn olwg ar y dyffryn hardd islaw. Gwelid simneiau gwynion y ffermdai yn ymddangos. drwy'r coed talgryf a'u cysgodai, ac ar ymylon rhai o'r caeau gwyrddlas codai bythod' tô gwellt eu pennau'n siriol. Fan draw, gwelid y pentref bach, ac yn ei ganol y capel gwyngalchog a'r fynwent lonydd. O'r tu ol, ymgodai'r tir yn raddol nes cyrraedd y rhosydd eang a'u swyn dihysbydd. I'r cyfeiriad arall, ymledai'r dyffryn nes graddol ymgolli yn nyffryn brasach yr Afon Fawr. Ar y gorwel pell gwelid y mynyddau'n ymgodi'n fawreddog, ac weithiau, ar hwyrnos dawel a chlir, clywid ysgrech oer y tren, a gwelid ei fwg gwyn fel colofn o niwl ar eu godre.

Un noson hyfryd ym mis Mai, wedi godro a gorffen gwaith ei dydd, aeth Gwen at ei thadcu, yr hwn eisteddai, yn ol ei arfer, yn ysmocio ei bibellaid ar foncyff pren yn yr ardd, a dywedodd,—Daci, wi'n mind a'r diferin llâth ma i Penffynnon. Fidda i nol 'ninion."

Ond yr oedd Nani wedi noswylio. Daeth ei llais at Gwen d'r diddosrwydd 'tu ol i lenni glân yr hen wely mawr,—

"Mind i'r gweli gida'r fiwch, a chodi gida'r hedidd."

Yr oedd Sali'n brysur yn golchi'r llestri ar ol y swper o gawl dwr, a themtiwyd Gwen i gymeryd gwib, fel y gwnai weithiau fin hwyr yn yr haf, wrthi ei hun i ben pellaf y lôn. Arhosodd yn ymyl hen lidiart lwyd cyn dod i'r ffordd fawr, gan bwyso'i phen arni a myfyrio. Fynychaf, tawel ei meddwl fyddai Gwen. Cai dyfroedd cyfoethog bywyd lifo'n llyfn dros ei henaid. Heno, yr oedd ei meddwl yn anniddig ac yn llawn cwestiynau heb ateb iddynt yn ei phrofiad hi. Edrychai ar y dyffryn o'i blaen, a sylweddolai fod cylch ei hadnabyddiaeth i gyd bron rhwng y capel bychan ar yr aswy a bwthyn ei thadcu ar y dde. Brinned oedd ei chyfle am gymdeithas! Ei thadcu, Nani a Sali, merched Maesyryn, ac ychydig ereill na wyddai fwy am fywyd na hithau oedd uni rai cyfarwydd ei byd. Deuai Mr. Puw, y rheithor, weithiau i gael ymgom a'i thadcu, ond yng nghwmni hwnnw. teimlai'n reddfol mai distaw y disgwylid hi fod. Aethai tair wythnos heibio oddiar ymweliad Owen Elis. Wedi dod mor agos atynt y tro hwnnw; wedi arllwys ei brofiadau fel y gwnaethai, disgwyliasai Gwen ei weld yn dod drachefn; ond yr unig olwg a gawsai arno wedi hynny oedd o'i sedd yn y capel.

Gwelsai ef y Sul yn ysgwyd llaw a'i thadcu, a phan ddaethai hi i'w gyfer wrth fynd allan, ni wnaethi Mr. Elis ond edrych arni'n syn, a rhoi rhyw hanner—gwên freuddwydiol iddi. Teimlai Gwen yn sicr na chofiai pwy oedd hi. Yr oedd y wên honno o flaen ei llygaid o hyd, ac ymgymysgai fel yn awr, a blinderau bychain ereill ei bywyd. Darllenai i'w thadeu'n gyson y papur newydd a gaent bob dydd o dŷ'r ffeiriad,' ac nid oedd hynny heb ei effaith arni. Yr oedd cymaint o bethau diddorol yn y byd na wyddai hi ddim. am danynt,—cymaint o broblemau ag arni eisieu eu d'adrys. Edrychai ar y mynyddau obry fel rhyw gewri yn gwylio drws y byl mawr tudraw ac yn ei gau yn ei herbyn, a rywfodd, ni ddug yr hwyrnos tawel hwnnw yr hedd arferol i'w bron.

Wedi troi drachefn tuag adref, gan gerdded yn fyfyrgar i lawr drwy'r lôn, brawychwyd calon Gwen pan welodd, ychydig latheni oddiwrthi, yn pori'r cloddiau'n hamddenol, bedwar o ebolion mawrion Ffynnonlas. Crynai Gwen gan ofn. Ni chymerai lawer am eu pasio, a rhedodd yn ol am ei heinioes i fwlch gerllaw, fel, os rhuthrent yn ffyrnig arni, y cai ffoi am ddiogelwch dros y glwyd. Gan ei swn hi yn rhedeg, brawychwyd yr ebolion. Dechreuasant redeg a gweryru, nes gwneud i galon Gwen guro'n waeth. Beth i'w wneud ni wyddai. Wedi aros am ychydig i orffen crynu, aeth allan o'r bwlch i ganol y lôn, a gwaeddodd "How! How! Whisht! Whisht! Cododd garreg, a thaflodd hi â holl nerth ei braich tuag atynt, ond disgynnodd honno'n ddiniwed ar ganol y cae gerllaw, ac ni wnaeth yr ebolion ond codi eu pennau ac edrych arni gan gnoi eu porfa flasus, fel pe yn gofyn," Beth yw dy helger di?" Caeau ŷd' oedd o bob tu i'r lôn, a phe y mentrai Gwen drwyddynt, nid oedd yn sicr y cai fwlch i ddod allan ar y gwaelod. A beth pe bai'r ebolion yn ei gweld, ac yn rhuthro dros y clawdd ar ei hol? Cofiai lawer son am bobl wedi eu niweidio. gan geffylau. Yr oedd golwg ffyrnig ofnadwy ar yr hen geffy! mwyaf. Yr oedd Gwen bron crio, ac yn dechreu meddwl y byddai raid iddi fynd yn ol i fferm yr Alltfawr i ofyn am gwmni rhywun, pan y clywodd swn traed o'r cyfeiriad hwnnw, ac y gwelodd Fred y Sais, gwas Maesyryn, yn dod i lawr drwy'r lôn gan chwibanu a'i ddwylaw yn ei boced. Yn ddiau, ni fu un ferch erioed yn falchach i weld bachgen nag oedd Gwen bryd hwnnw i weld y Sais.

"Nos da, Fred," ebe hi. "Ma ofan arna i baso'r hen geffile ma, a wi'n ffeili'n deg a chal da nw simid. Hen ebolion Ffynnonlas î'n nw. A halwch chi nw lawr o'ch blân?" Arhosodd Fred yn syn, a thynnodd ei gap, yn union fel y gwnaethai Mr. Elis wrth y bont,—yr unig ddau a wnaethai— hynny erioed ym myd Gwen. Certainly," ebe ef. "Are you-y-ti ofan hwy?" A chyda hanner yr ymdrechion a roisai Gwen i'r un pwrpas, gwnaeth i'r pedwar ebol dramwy'n heini tua chyfeiriad Ffynnonlas. Yna, daeth yn ol, a dywedodd,—

"Fi mind heibo ti chi, os chi ofan."

Dangosodd Gwen fod yn dda ganddi gael ei gwmni drwy fynd yn ddibetrus i gyd gerdded ag ef. Nid oedd erioed o'r blaen wedi cyfnewid gair ag ef, nac wedi ei weld yn agos. Yr oedd yn fachgen tâl, golygus, a thra hoew ei gerddediad. Yr oedd wedi gwenu cymaint yn ei fywyd nes gwneud rhychiau dyfnion i lawr dros ei ddwy rudd ac ar hyd ei dalcen, ac yr oedd y rhychiau hynny a lliw ei wyneb yn atgofio Gwen o groen y darn cig moch hongiai dan y simne gartre. Ond yr oedd rhywbeth yn fyw a llawen iawn yn ei wedd, ac yr oedd direidí a natur dda yn pefrio o'i lygaid.

Dyma hefyd y tro cyntaf i Gwen siarad ag un nad oedd yn Gymro, ac er fod Fred wedi treulio blwyddyn ym Minyrafon fferm ar dueddau Sir Gaer—cyn dyfod y calangaeaf cynt i Faesyryn, pur anhebig i iaith y rhan honno nac unrhyw ran arall o Gymru oedd ei Gymraeg. Yr oedd hyn yn beth newydd i Gwen, ac yn hynod ddiddorol, ac yr oedd cwmni Fred fel yn rhyw gil—agor drws y byd pell, cyfrin, yr hiraethasai am dano. Er mai "hen Sais" oedd,—creadur a'i bosibliadau i gyfeiriad drygioni yn ddiderfyn ym marn pobl y wlad,—daeth Gwen ar unwaith i siarad yn rhydd ag ef, a chwarddai yn galonnog ar ei ymdrechion i wneud ei hun yn ddealladwy iddi.

Gwnaeth dull rhydd Gwen i'r Sais ddyfod yn ddigon eofn i ddweyd',—

"Ti sharad Sisneg nawr, finne wherthin."

Cafodd ei gyfle pan atebodd Gwen gyda'r cynaniad a ddysgasai yn yr ysgol yn Sir Gaer,—

"Ei olwes read to mei grandfather. Ei can read and enderstand English, but ei don't leik to toke it. The words wont come with me."

Gwenodd Fred a dywedodd,—

"The words would come easily enough if you practised. You ought to talk to someone very often, someone who knows how to speak English correctly."

"Here iss ower hows," ebe Gwen, "and grandfather iss waiting forr me."

"Le buest ti, lodes?" ebe Dafydd Alun, gan edrych yn syn ar Fred a hithau.

"Fies am wâc fach hid ben y lôn. Gorffod i fi aros am spel wrth fwlch parc yr Alltfawr,—we hen ebolion Ffynnon— las ar y lôn, a we ofan arna i i paso nw. Ddoith Fred ma heibo wedin, a mi ges gwmni lawr."

"Hm!" "ebe Dafydd Alun, "we ise arna i i ti ddarllen araith Chamberlain i fi. Ddoith crwt y ffeirad a'r papir gynne, a fan hyn w i wedi bod yn dy ddisgwl di."

Darllenith Fred e. Newch chi, Fred?" ebe Gwen, gan gymeryd y papur o law ei thadcu a'i gynnyg i'r Sais.

Certainly, I'll read it," ebe ef.

"Com in then, to have light," ebe Dafydd Alun.

"I'll manage in this light, thankyou, Mr. Alun," ebe ef, a darllenodd yr araith o'i dechreu i'w diwedd',—nid fel y disgwylid i was fferm wneud, ond yn glir a chroew, a gyda phwyslais a thôn fel ysgolor.

"Lodes, pryd doi di i ddarllen fel na?" ebe'r hen ŵr. "Thanks, Fred, thanks, you read very well."

Am ddyddiau ar ol hynny, meddyliai Gwen hyfryded fyddai darllen Saesneg mor feistrolgar a'i siarad mor rhydd ag y gwnai Fred. Cyn ei glywed ef, ni ddaethai amheuaeth i'w meddwl nad oedd tinc ei Saesneg hi yr hyn a ddylai fod. Yr oedd seiniau Fred gymaint yn llyfnach a thlysach. Pen— derfynodd y mynnai hithau drwy ryw fodd ddysgu darllen Saesneg a'i siarad hefyd nes synnu ei thadcu a phawb a'i clywai.

Wedi clywed yr araith a chael cymaint o fwynhad ynddi, anghofiodd Dafydd Alun y meddwl cyntaf a ddaethai ato o weld Gwen a'r Sais yn cyd-gerdded.