Caneuon Mynyddog/Ellen Wynn

Caneuon Mynyddog

gan Richard Davies (Mynyddog)

ELEN WYNN:
NEU,
YR ENETH AMDDIFAD DDIGARTREF.

MAE boncyff du o dan y twyn,
Yn ngodrau'r bryn,
A'r mwswg oesol am ei drwyn
Yn rhwymyn tyn;
Bu oesau a blynyddau maith
Yn cerfio arno lawer craith,—
Bu hwn yn orsedd lawer gwaith
I Elen Wynn.

O flaen ei sedd fwsoglyd hi
Mae gloew lyn,
A'r unig addurn sy' ar ei li'
Yw alarch gwyn,
Yn ddarlun hardd o'r purdeb mwyn,
A'r rhinwedd, ac o bob rhyw swyn,
Feddianai'r ferch fu dan y twyn,
Sef Elen Wynn.

Chwilfrydedd sy'n awyddus iawn—
Ymwibio fyn,
I roi darluniad teg a llawn
O'r llenyrch hyn;
Y llenyrch bu ymlyniad pur
Yn profi 'n nerthol fel y dur,
Ond nid heb beri llawer cur
I Elen Wynn.

Gerllaw y Llan, wrth foncyn crwn,
Mae tyddyn iach,
Nid oedd y teulu fu yn hwn
O uchel âch;
'Roedd gwyntoedd ffawd yn chwythu llwch
Goludoedd i ryw leoedd uwch,
Ond yno'n godro pedair buwch
'Roedd Elen fach.

A llawer gwaith bu'r eneth dlos,
Wrth odro rhai'n,
Yn suo canu fore a nos
Yn bêr ei sain,
A'i horiau 'n fwyniant pur i gyd;
Trwy forau oes, mewn cartref clyd,
Ni welsai eto yn y byd
Ddim pigau drain.

A iechyd gyda'i rosyn coch
Addurnai hon;
Eisteddai harddwch fel ar foch
Yr eneth lon;
Ymranai 'i heurwallt ar wahan,
O gylch ei gwddf yn dònau mân,
Ac arlun o brydferthwch glân
Oedd yn mhob tòn.

Cymerai 'r eneth hawddgar dlos
Yn bleser mawr
I fyned weithiau ar fin nos
Am haner awr
I gŵr y llwyn oedd dipyn draw,
Ac ar y "boncyff" yn ddi fraw,
A llyfryn bychan yn ei llaw,
Eisteddai' lawr.

Ond Ow! pan oedd yn ddeuddeg oed,
Mewn cartref mâd,
Mor ddedwydd ag bu neb erioed
Mewn unrhyw wlad;
Trywanodd gofid fynwes hon,
A chiliai'r gwrid o'i boch fach gron,
Pan 'sgubodd rhyw angeuol dòn
Ei mam a'i thad!

Ac nid oedd ganddi chwaer na brawd
I gyd-ymddwyn;
O ris i ris aeth yn dylawd,
Heb gartref mwyn:
Y dydd 'r aeth eiddo 'i rhiaint cu
Yn gipris rhwng chwerthinllyd lu,
Hi wylai ar y "boncyff du"
Oedd dan y twyn.

Yn mrig yr hwyr aeth at y tŷ,
A'i bron yn blwm;
Cyfodai adgof am a fu,
Ryw hiraeth trwm;
Agorai'r drws â chalon wan,-
Edrychai'r annedd wag bob rhan,
A llais atebai o bob man—
"Mae 'n eithaf llwm."

Pob dimai goch a aeth ar goll
O'i llogell hi,
Ac awyr ei gobeithion oll
Oedd berffaith ddu;
Ac felly gyda chalon drom
Gorweddodd yn y gongl lom,
Lle bu hi gynt cyn profi siom,
Ar wely ply'.

Ysgubai hen adgofion fyrdd
Trwy 'i mynwes brudd,
Tra dan ddyrnodiau pwysig gyrdd
Gofidiau cudd;
Ond wrth wel'd hyny oll yn awr
O'i gafael, hithau ar y llawr,
Fe dreiglai deigryn gloew mawr
Ar hyd ei grudd.

Hi geisiai gysgu—methai 'n llwyr
Trwy'r noson laith,
A Duw o'r nef yn unig wyr
Ei gofid maith;
Myfyrdod dwys mewn lle fel hyn
A doddai'i chalon fach yn llyn:
Ah! dweud gofidiau Elen Wynn
Byth nis gall iaith.

Y borau aeth at ffryndiau cu,
Fu gynt yn hael,
A'r ateb gai oedd llygad du,
A chuchiog ael;
Er cerdded hyd yn hwyr brydnawn,
O dŷ i dŷ oedd ddigon llawn,
A hithau yn newynog iawn,
'D oedd dim i'w gael.

Mor rhyfedd fel mae'r byd yn myn'd!
Os arian fydd,
Bydd pawb yn gyfaill, pawb yn ffrynd,
Yn morau 'r dydd;
Ond cyn y nos, os angau ddaw,
Fe gilia 'r holl gyfeillion draw,
Ac ni bydd neb a estyn law
I'n tynu 'n rhydd.

Fe daflai'r nos ei mantell oer
Dros fro a bryn,
Ac wrth oleuni gwan y lloer
Aeth Elen Wynn,
I gŵr y llwyn bu lawer awr
Yn ddifyr ar y "boncyff" mawr
Sibrydai ar ol eistedd lawr
Y geiriau hyn:—

"Mor unig wyf! O faint fy loes!
Y funyd hon;
Un cysur mwyach im' nid oes
Drwy'r ddaear gron;
Wyf yma yn fy hiraeth trwm,
A'm cylla 'n wag, a'm cefn yn llwm;
Fy nghalon sydd fel darn o blwm
O fewn fy mron.

"Os troaf tua'r annedd gu
Bum gynt yn byw,
Unigrwydd dd'wed ar drothwy'r tŷ.
Nid cartref yw;
Os gofyn wnaf i feibion ffawd
Am damaid bach i Elen d'lawd,
Hwy daflant ataf wg neu wawd,—
'Does neb a'm clyw.

"Mor ddedwydd ydyw 'r alarch gwyn,
Heb brofi sen,
Yn gwthio 'i big ar loew lyn
I'w aden wen;
Mae ef yn cael ei ddewis fan
I gysgu'n dawel wrth y lan,
A minau gyda chalon wan
Heb le i ro'i 'mhen.

"Tra dedwydd treuliwn f'oriau gynt,
Mewn mwyniat llon,
Pan redwn ar fy nifyr hynt
I'r gilfach hon,
Cyn gwel'd a phrofi gofid cudd,
Na deigryn galar ar fy ngrudd,
A chyn bod nyth i deimlad prudd
O dan fy mron.

"Yr amser hwnw'n ol ni ddaw,
Aeth dan y llen;
Byth mwy ni thyn fy nhad ei law
Ar hyd fy mhen:
O na chawn wel'd fy anwyl fam,
Gawn gynt i'm gwylio rhag pob cam,
A'm helpu i wisgo 'n brydferth am
Fy noli bren."

Ond pan oedd cysur wedi ffoi,
A'i dagrau 'n lli',
Dechreuai'r fantol bwysig droi
O'i hochr hi;
Sibrydai rhywbeth yn ei chlyw,-
"Mae Tad amddifaid eto 'n fyw,
Bydd dda gan galon dirion Duw
Dy wrando di."

Yn mhob cyfyngder rhedai mwy
At orsedd gras;
A phrofai yno dan ei chlwy'
Ryw nefol flas;
Trwy yspieinddrych galar dwys
Hi welai byrth y nefoedd lwys,
A gwelai fan i ro'i ei phwys
Mewn gofid cas.

Un lle oedd ganddi i ddweud ei chwyn
Yn eithaf hy',
Sef wrth ei Duw ar lwydaidd drwyn
Y "boncyff du;"
Cai yno ddiangc rhag pob gwawd
Ro'id gan y byd ar Elen d'lawd,
A dal cymdeithas gyda'i Brawd,
Sef Iesu cu.

Er lluchio hon gan dònau 'r byd
I draethell cur;
Er i'w felusder pena'i gyd
Droi iddi 'n sur;
Hi gadwodd olwg dan bob loes
At haeddiant UN fu ar y groes,
A gweithiodd allan ddisglaer oes
O rinwedd pur.

Chwi blant amddifaid yn mhob man,
Ystyriwch hyn,
Os mynwch Iesu Grist yn rhan,
Eich codi fyn;
Ystyriwch chwithau, fawrion byd,
Sy 'n byw mewn llawnder cartref clyd,
Fod llawer geneth ar y pryd
Fel Elen Wvnn

Nodiadau