Caneuon Mynyddog/Merched y Flwyddyn

Caneuon Mynyddog

gan Richard Davies (Mynyddog)

MERCHED Y FLWYDDYN.
Y GWANWYN.

MERCH henaf blwyddyn ydyw
Y GWANWYN, dyner, fwyn;
Ac O! mae heb ei chyfryw
Mewn i'engctyd, ac mewn swyn;
Mae'n sangu fel ar wywdra,
Ac yna'n ol ei throed
Y ddaear a esgora
Ar flodau tlysa' 'rioed.

Y rhew sydd fel yn marw
O flaen ei gwyneb hardd,
Ac yn ei mantell loew
Yr wybren fawr a chwardd;
Distawa'r corwynt bellach,—
Ymdodda'n awel fwyn,
I chwarau gyda'r deiliach
Flaendardda o bob twyn.

I wel'd ei gwyneb tirion
Deffroa natur iach;
I'w chyfarch a'u halawon
Daw myrdd o adar bach:
Yn ei deheulaw dalia
Y brigyn llawn o ddail,
Ar hwnw'r fronfraith gana
Alawon heb eu hail.

Yn ei llaw aswy gwelir
Yr egin mân di ri';
A'r rhai'n a ymgeleddir
Gan ei thynerwch hi;
A gwlith mae'n eu diodi
O gwpan natur fwyn,
A gwna i'r huan godi 'n
Fwy borau er eu nɩwyn.

Ar ben ei hysgwydd dyner
Disgyna'r Gog mor llon,
I glust y Gwanwyn syber
Ei deunod gana hon;
A neidia'r ŵyn o'i deutu
Yn hoenus ac yn iach,
Fel mam mae hithau'n gwenu
Uwch ben ei theulu bach.

Edrychwch! Ar ei dwyfron
Mae llygaid mân y dydd,
Fel seren ar ei chalon
A wnaed gan natur rydd;
O gylch ei thalcen purwyn
Y mân friallu chwardd;
Wel, onid yw y Gwanwyn
A'i gwisg yn hynod hardd.

YR HAF.
YR HAF yw merch arall y flwyddyn
Yr hon sydd mor brydferth a'i chwaer,
Ar dranoeth cynhebrwng y Gwanwyn
Ymddengys mewn gwisgoedd mor glaer;
Mae mwy o rosynau o'i deutu;
A mwy o haelioni'n ei bron;
Ei gwaith drwy ei hoes yw cyfranu,
Mae golud dihysbydd gan hon.

Mae'n gwisgo y ddol gyda meillion,
A'r mynydd mewn mantell o wyrdd,
A blodau amryliw a thlysion
Sy'n rhidens o amgylch ei ffyrdd;
Mae'r nefoedd gan burdeb ei glesni
Fel drych o flaen wyneb y byd,
I'r Haf i gael gwisgo am dani
Ei dillad prydferthaf i gyd.

Ei gwisg gan mwyaf sydd yn wyrdd,
Wedi ei britho â blodau fyrdd;
A natur olcha rhai'n bob nos
Mewn gwlith, yn nghelwrn anian dlos.

Yw sychu eilwaith daw yr haul,
Ac awel dyner bob yn ail:
Mae'r Haf fel merched "gwlad y gân,"
Yn hoffi gwel'd ei gwisg yn lân.

Yn mhlith holl addurniadau 'i phen
Y benaf yw y lili wen,
Bengryma'n wylaidd ar ei boch
I fwyn gusanu'r rhosyn coch.

Mae'r haul yn methu symud bron
Gan edrych ar brydferthwch hon,
Yn forau cwyd,—mae'n dotio'n llwyr
Wrth syllu arni hyd yr hwyr:

Mae'n chwerthin arni fry o'r nef,
A gwena hithau arno ef;
Gwastraffa 'i amser hyd yr awyr dlos
Fel pe mewn awydd i ohirio'r nos:

A phan yn araf yr ymsudda i lawr
Gollynga ddagrau fel o'i lygaid mawr,
Disgyna rhei'ny i addurno'r byd
Fel pe baent gawod fawr o berlau drud.

Gan hiraeth am gael gweld yr Haf drachefn,
O'r braidd pryd hyn y try yr haul ei gefn;
Dros derfyngylch y gogledd gwelir draw
Yr hwyr a'r borau fel yn ysgwyd llaw,
A'r dydd brysura ar ei yrfa lou
I gael ail olwg ar brydferthwch hon.

YR HYDREF.
HYDREF yw'r foneddiges nesaf ddaw
A myrdd o bob bendithion yn ei llaw;
Er nad yw mor rhosynog, nac mor glaer,
Mae mwy o gyfoeth ganddi na'i dwy chwaer.

Ei llaw a esyd yn ei llogell lawn,
A'i holl gynwysiad ganddi'n siriol gawn;
Rhyw "Ddorcas" gan ragluniaeth ydyw hon
A phur haelioni'n llywodraethu 'i bron.

Yr agoriadau welir ganddi yw
Allweddau ystorfeydd bendithion Duw;
Dadglöa gelloedd ymborth dyn i gyd,
A hulia fyrddau llawn o flaen y byd.

Os yw wrth sangu ar y ddaear ddwys
Yn llethu ambell flodyn, tyner, glwys,
Bob amser y mae ol ei throed yn llawn
O ffrwythau addfed, ac o ŷd a grawn.

Y GAUAF.
YR olaf o ferched y flwyddyn
Yw'r GAUAF wywedig ei gwedd,
Y llwydrew yw addurn ei choryn
A'r ia gloew, oer, yw ei sedd;
Ar bentwr o flodau gwywedig
Y gesyd hi bwysau ei phen,
A gwisga, mewn amdo rhewedig,
Weddillion yr hoff lili wen.

Prydferthwch merch ieuangc yn gwywo
A gwelwder y glyn ar ei gwedd,
A'r darfodedigaeth yn gwyro
Ei phabell yn araf i'r bedd;
Y blodau sydd yn ei llaw ddehau
A dorwyd er's deuddydd neu dri,
Bregethant ddynesiad yr angau
Wrth wywo'r un fath a'i grudd hi:

Prydferthwch pruddglwyfus fel yna
A gawn trwy y gauaf oer, oer;
Neu fel y prydferthwch ymrithia
Ar wyneb arianaidd y lloer;
Mae hono yn brydferth, er hyny
Mae'n edrych yn hynod o brudd,
Ond mae rhyw ddwyfoldeb o'i deutu,
Er oered, a gwyned ei grudd.

O gwel y fantell yna sydd
Dros ysgwydd lom y gauaf du!
Mae'n wynach bron na gwawr y dydd
Sy'n agor dôr y borau cu.

A gwel yr afon loew lefn
Oedd ddoe yn dònau mân i gyd,
Ca'dd wisg o risial am ei chefn
Ddisgleiriach na holl berlau'r byd.

Gwel raiadr serth wrth neidio i lawr
Dros grib y graig yn ddafnau mân,
Yn rhewi fel rhyw enfys fawr
O risial teg, neu berlau glân.

Yn aml y gwelir tlysau llon
Yn nghrog wrth glustiau llawer merch;
A'r rhaiadr sydd yr adeg hon
Fel tlws wrth glust y gauaf erch.

Ofnadwy brydferth yw ei gwedd
Ar brydiau pan y ffroma hi,
Chwibana ei angeuol gledd
Nes gwelwa gwedd ein daear ni.

Yn crogi mae wrth wregys hon
Allweddau pyrth y corwynt cryf,
Yr hwn a sigla'r ddaear gron
Wrth alw ar y dymestl hyf.

Mae'n cadw drws yr eira gwyn
Ac ystorfeydd y cenllysg erch,
I'w gollwng allan pan y myn
I gôl y 'storm, ei hanwyl ferch.

Mae un ochr olau, onid oes,
I ddarlun celfydd a di wall,
A thywyll yw yr ochr groes,
Tra'r naill yn brydferth fel y llall.

Y Gauaf yw y cysgod du
Sydd gan y flwyddyn yn ei llun,
A pherffaith oll yw'r darlun cu
A wnaed gan Ddwyfol law ei hun.

Nodiadau