Caneuon Mynyddog/Moel Fadian

Caneuon Mynyddog

gan Richard Davies (Mynyddog)

MOEL FADIAN.

UN borau esgynais i gopa Moel Fadian,
Tra'r t'w'llwch yn plygu ei leni yn nghyd,
A'r wawr yn ymdrwsio mewn gemwaith o arian
I dywys yr haul dros derfyngylch y byd;
'Roedd gwên fel yn eistedd ar ruddiau'r gre'digaeth,
A natur yn gorwedd ar wely o swyn,
Tra'r awel fach dyner yn siarad barddoniaeth
Wrth yfed y dagrau oedd ar flaenau'r brwyn.

O hyfryd olygfa! caiff fyw yn fy meddwl
'N ol marw tymorau a blwyddau maith, maith,
Tra teimlwn fy hun fel cymydog i'r cwmwl
Yr hwn newydd ddeffro gychwynai i'w daith;
Rhyfeddais, a d'wedais,—mae môr o feddyliau
Yn gorwedd rhwng plygion naturiaeth ei hun,
Yr afon a'r mynydd,—y dolydd a'r creigiau,
Bregethant ddwyfoldeb o flaen wyneb dyn.

Oddiar yr hen Foel mae dalenau'r gre'digaeth
I'w gwel'd yn agored heb rwymiad na sêl,
Os hoffet ti deimlo pa beth yw barddoniaeth,
Dos yno os oes genyt deimlad, a gwêl:
Pob dalen gynwysa ryw fyd o feddyliau
Sydd wedi'u hargraffu mewn harddwch di ail,
Ac yma a thraw mae hanesiaeth hen oesau
Yn gwneud ei nodiadau ar ymyl y dail.

Yn ymyl o danodd mae bro Aberhosan
O dan amddiffyniad y bryniau di ri',
Brefiadau y defaid, a swn y nant fechan
Yw'r unig beroriaeth a roed iddi hi:
Mae yma addoldy sy'n glod i'r ardalwyr
Lle derbyn plant Seion fendithion y ne';
Boed dynion yr ardal i gyd yn grefyddwyr
Mor gedyrn a'r bryniau amgylchynant y lle.

Mewn bythol dawelwch y mae Rhyd-y-felin
Yn gorwedd o'r golwg yn nghesail y bryn,
Gan warchglawdd o fryniau ni feiddia y ddryghin
Prin ysgwyd y dail mewn ardaloedd fel hyn;
Mae natur yn gwisgo y ddwy am yr harddaf,
Mae'r ddwy wedi clywed newyddion y Groes,
Ac felly esgyned y ddwy am yr uwchaf
Hyd ysgol anrhydedd, a rhinwedd, a moes.

I'r gogledd orllewin y tro'f fy ngolygon,
Tu hwnt i Benegoes y gwelaf o draw,
Y mwg a esgyna yn farwaidd ddyblygion
Gan ddweud fod Machynlleth yn rhywle is law:
Machynlleth mae d' enw yn anwyl yn Nghymru,
Tydi fu'n breswylfod i Owain Glyndwr,
Ac oesau i ddyfod a fynant dy barchu,
Mae d' enw'n anfarwol yn nglyn a'r fath wr.

Mae gwaed wedi britho dalenau ei hanes,
Sef gwaed a dywalltwyd dros ryddid ei wlad;
Bu'n darian iawnderau,—bu'n weṛmod i ormes,—
Bu'n ddychryn i'r gelyn ar feusydd y gâd:
Fel gwron yn angerdd ei deimlad gwladgarol
Y teithiai ymlaen trwy afonydd o waed,
Er gwaethaf pob trais a dichellion gormesol
Ar fryn annibyniaeth gosododd ei draed.

Is law i Fachynlleth mae hen afon Dyfi
Yn dotio ar swyn a phryferthwch y wlad,
Tra'n estyn bendithion i Feirion a Theifi
Cyn marw mewn heddwch ar ddwyfron ei thad;
O na byddai tafod ac iaith gan yr afon
I ddweud hen hanesion ei dyffryn hardd hi,
Mi hoffwn ei chlywed yn adrodd helyntion
Enwogion a fagwyd yn murmur ei lli'.

Draw'n mhellach canfyddaf yr eigion trochionog
Yn yfed afonydd a ffrydiau ein tir,
Amgylcha ein hynys fel gwregys mawreddog
Cyn loewed a'r grisial neu'r deiamwnt clir;
A dacw y llongau yn britho ei ddwyfron
Gan wneud negeseuon fil myrdd ar eu hynt,
Symudant mor esmwyth ar wyneb yr eigion
Tra 'u hwyliau chwyddedig yn yfed y gwynt.

Mae gwledd i'r golygon os troir tua'r gogledd,
Darowen a'r Cemmes a welaf is law,
A bryniau Meirionydd eisteddant mewn mawredd
Y naill ar y llall yn y pellder draw, draw;
Y Gader, a'r Aran—dwy ysgwydd hen Gymru,
Sy'n esgyn yn hyfion fry, fry, tua'r nen,
Ac O! dacw'r Wyddfa tu cefn i'r rhai hyny
Yn dweud mewn awdurdod mai hi sydd yn ben.

Draw, draw tua'r deau edrychaf yr awrhon
A gwelaf fynyddau ar draws ac ar hyd,
Yn sefyll fel grisiau i ddringo Plunlumon,
Yr hwn yw tywysog y deau i gyd;
A dacw fryn Hyddgant yn esgyn yn dirion
Yn uwchaf mewn hanes y saif yn eu plith,
Efe sydd yn cadw llwch anwyl ein dewrion
Heb feddfaen nac addurn, ond cawod o wlith.

Ddarllenydd! os hoffet ti weled gwir fawredd,
Rho dro i Foel Fadian, cei ddigon o waith
I syllu a synu ar bur arucheledd,
Mae'n werth iti fyned, cei dâl am y daith;
Hanesiaeth a natur sydd fel ar eu gorau
Yn dangos eu hunain yn mhob cwm a glyn,
A hefyd cei glywed hyawdledd y creigiau
Bregethant Ddwyfoldeb ar gopa pob bryn.

Nodiadau