Caneuon Mynyddog/Y Caethwas

Caneuon Mynyddog

gan Richard Davies (Mynyddog)

Y CAETHWAS.

EISTEDDAI Sambo'r caethwas t'lawd
O fewn ei gaban gwael,
I feddwl munud am y gwawd
A'r dirmyg oedd yn gael;
Fe dreiglai'r chwys yn ddafnau mawr
Ar hyd ei aeliau duon,
'Rol llafur blin am bymtheg awr
O dan y fflangell greulon.

Edrychydd, gwel y deigryn mawr,
Wrth dreiglo hyd ei rudd,
Yn sefyll ar ei ffordd i lawr,
I ddangos gofid cudd
A wel di greithiog gefn y dyn,
Dy gydgreadur tirion?
Pob craith sy'n gyfrol ynddi 'i hun,
Yn erbyn cadw caethion.

Tynerwch gyda gwridog rudd,
Saif uwch y caeth was cu,
Gan synu'r fath wahaniaeth sydd
Gydrhwng y "gwyn" a'r "du;"
A hithau Rhyddid oddi draw
A wyla ddeigryn tristwch,
Ond O! ni feiddia estyn llaw
I'w dywys i ddedwyddwch.

Wrth huno ar ei wely gwael,
'Rol llafur maith y dydd,
Rhyw freuddwyd dedwydd mae yn gael
Ei fod yn fachgen rhydd;
Ond O! y gadwen gylch ei draed,
A ddengys ei sefyllfa,
A hono'n rhydu gan y gwaed
Oddiar ei gefn ddisgyna.

Gorphwysfa'r nos, mor felus yw
I lawer bachgen gwyn,
Ond Sambo, druan, ddu ei liw,
Sy'n methu profi hyn;
Mae tingc y gadwen rydlyd, gref,
A phoen ei gefn dolurus,
Yn ddau gydymaith iddo ef
Ar hyd ei oes druenus.

Mor hyfryd ydyw'r borau cu
I'r bachgen gwyn sy'n rhydd,
Ond cenad gwae i'r caethwas du
Yw'r ceiliog gyda'r dydd;
Mae'r wawr yn gwasgar cysur pur
Trwy'r cread maith o'i chwmpas,
Tra mae'n pentyru cur ar gur
Yn mywyd blin y caethwas.

Ysgydwa'r awel frig y twyn,
A dawnsia'r ddeilen fach,
A miloedd o alawon mwyn
Gofleidia'r borau iach;
Yr afon dreigla nɔs a dydd
I'r môr, heb ddim i'w lluddias,-
Mae'r greadigaeth oll yn rhydd
Oddieithr Sambo'r caethwas.

Ryw noson wedi llafur maith
Eisteddai Sambo'n brudd,
Dan furmur ei doredig iaith
A'r deigryn ar ei rudd:—
"Mae Massa'n elyn pur i mi,
Er cymaint'rwy'n ei weithio,
'Does neb trwy'r ddaear wrendy gri
Ochenaid glwyfus Sambo.

"Tynghedwyd Sambo ddu yn nôd
I boen, a chefn yn friw,
A hyn i gyd oherwydd fod
Ei groen yn ddu ei liw;
O Ryddid hoff! p'odd cefnaist ti
Ar feibion duon Affrig?
Gwynfyd na theimlai 'm gwadnau i
Dy ddaear fendigedig.

"Mae 'm hoes er pan y sugnais fron
Fy mam, yn llawn o gur,
O mam! paham yr enwais hon
I ddeffro cariad pur?
O mam! rwy'n cofio'r borau erch
Y rhwygwyd fi o'i mynwes,
Pan ddrylliwyd holl linynau serch
Gan ddwylaw gwaedlyd gormes

"Cofleidiai fi yn dyner iawn,
Cofleidiwn inau mam,
Wrth feddwl am y cam a gawn
Ei serch enynai'n fflam;
Mi gofia'i threm,-ei chalon oedd
Am danaf fel ei breichiau,
Yn swn ei thorcalonus floedd
Gwahanwyd mam a minau.

"Gwreichionen olaf cariad pur
Enhuddwyd yn y fan,
A byth er hyny wermod cur
Ddarperir ar fy rhan;
Fy nghalon sydd fel darn o faen
Galedwyd gan ofidiau;
Tywyllwch dudew'n haen ar haen
Orchuddiant fy syniadau.

"Os tremiaf i'r dyfodiant du,
Mae hwnw fel y nos,
Heb belydr gobaith o un tu
Nac amnaid seren dlos;
O'r newydd daw pob nos a dydd
A llu o greulonderau,
Ac felly'r caethion truain sydd
Yn etifeddion gwaeau.

O ormes erchyll! beth a fydd
Dy dynged di ryw bryd?
Pan egyr rhyddid byrth y dydd
I'th ddangos di i'r byd;
Dalenau 'th hanes erch a droir
Ryw dro gan fys cyfiawnder,
A thithau yn y gadwyn ro'ir,
Fe rifwyd dyddiau d' amser.

O ormes erchyll! byddar yw
Dy glust wrth bob rhyw gri,
Swn flangell lem ar gefnau briw,
Peroriaeth yw i ti;
Ar ol dy gamrau gwaedlyd di
Mae llygaid Hollalluog,
Gofynir gwaed rhyw dorf ddi ri’
Oddiar dy law lofruddiog.

Pelydred golau rhyddid cu
O fôr hyd fôr yn awr,
Datoded rwymau'r caethwas du
Sy'n gruddfan am y wawr;
A thodder holl gadwyni'r byd
Yn gadwyn cyfeillgarwch,
Y "du" a'r "gwyn" fo'n rhodio 'nghyd
Dan aden aur dedwyddwch.

Nodiadau