Caniadau (T. Gwynn Jones)/Madog

← Anatiomaros

Caniadau (T. Gwynn Jones) gan Thomas Gwynn Jones

Argoed →

MADOG
I

Wylai cyfeiliorn awelig yn llesg yn yr hesg a'r llwyni,
Nos, dros y bryniau dynesai, dydd, ymbellhai dros y don;
Mwyn ydoedd glannau Menai, a'r aur ar Eryri yn pylu,
Su drwy goedydd Caer Seon, Môn yn freuddwydiol a mud.

Draw ar y traeth yr ymdroai Madog, a'r mudan dawelwch
Dwys ar ei enaid yn pwyso fel y myfyriai efô;
Madog fab Owain Gwynedd, arf ysol ar feysydd ei genedl,
Ef, fu arwr ar foroedd, dewr ben llyngesydd ei dad,
Owain (o rym a dyhewyd, aml oedd ei ymladdau llidiog
Hunai ym Mangor heno, mewn hedd wedi'r ymwan hir!)
Madog, a garai symudiad agwrdd wanegau diorffwys,
Eigion yn ysgyrnygu gwawd wrth ymryson â'r gwynt;
Heno, mor drist oedd ei enaid â'r môr ar y marian pan wylo
Ddagrau ei anniddigrwydd a'i wae, wedi'r dymesti wyllt;
Glas y môr yn ei lygaid, a'i deryll ddyfnderau'n eu canol,
Hiraeth yr eigion aflonydd fyth yn ei lais efô,-
Dyn nad oedd un a'i cadwynai, rhydd megis rhyddid yr awel,
Cymrawd y don bererin, mab anfeidroldeb y môr!
Meddai: "Cymwys im addef oferedd myfyrion ieuenctid,

Dyn ni chaiff na daioni na hedd ar y ddaear hon;
Mwyn fyddai glywed y Mynach, a welodd hyd waelod bywyd,
Eto ar hyn yn taranu barn, er balchterau y byd!
Mabon, hen athro fy mebyd, ble'r wyt? Ble'r âf i'th ym ofyn?
Taenwn fy ngofid heno o dan dy oleuni di!
Gwae i mi wrthod dy gywir rybuddion, er boddio balchter,
Gwrthod dy wisg a'm gwerthu fy hun am siomedig foeth;
Dewis fy llam a'm tramwy a fynnwn-wyf heno edifar-
Mabon! hen athro fy mebyd, tost na ddychwelit ti!"

Draw, yn y gwyll, a geid rhywun? Ai thith oedd yn rhythu yno?
Mud yr edrychai Madog draw i gysgodau yr hwyr.
Yna, daeth llais o'r anwel, rhyw lais na pharlysai'r blynyddoedd,
Llais a fu gynt mewn llysoedd, ai llais o'r ddaeargell oedd?
Madog!" drwy'r gwyndarth mudan doe'r alwad o rywle anhysbys,
"Madog!" mor orthrwm wedyn oedd iâs y distawrwydd oer!
Yno, ymgroesi'r oedd mynach, a'i drem drwy wyll yn disgleirio,
Megis nad oedd a'i mygai o niwl na thywyllni'r nos;

Llaw a ddyrchafodd i'r awyr, yntau, fel plentyn cyfeiliorn,
Nesu a phlygu'n isel a wnaeth ar lin yn ei wydd.
Arwydd y Grôg a dorrodd y Mynach, am ennyd bu ddistaw,
A Madog, fel mab, adnabu bwys y llaw ar ei ben.
"Dad!" meddai ef, "dydi ydyw fy nhad, er fy nhost wrthymod,
Maddeu grwydro fy meddwl, a ffyrdd fy oferedd ffô!!"
"Duw," meddai yntau yn dawel, "a'th ddug o'th wegi a'th rysedd,
Naf ro iti dangnefedd, a gras a goleuni'r Grôg;
Dywed i mi dy awydd, a dywed dy wae a'th drueni,
Megis gynt pan ddirmygit barch ac anrhydedd y byd;
Madog! y mab mau ydwyt, nawdd Iôn a eiddunais i'th arbed,
Fyth ar dy ffordd na fethit, twf fy ngweddïau wyt ti;
Cerais di'n fwy nag y carwn fy einioes fy hunan, Madog,
Gwaedodd fy nghalon gwedi braw dy ymadaw â mi;
Crwydrais y byd, ac er edryd o Naf ei dangnefedd imi,
Gweddi, bylgain a gosber, a rown er dy adfer di;
Duw o'i nef a'm gwrandawodd—blin oedd y blynyddoedd aeth rhyngom—
Taniwyd fy enaid heno gan y llawenydd fu gynt."

"Dad," meddai yntau, "diodid na haeddwn heddiw dy gariad,
Gwedais rym dy ddysgeidiaeth, a brad fu i'm llwybrau i;

Trinais y cledd trwy wyniau, trwy euog ystrywiau y ffynnais,
Braen a fu raib yr enwir, a gwae fu wybod y gwir;
Cerais fy ngwlad, ond cariad oedd hwnnw at ddinistr a gorfod,
Llid at rai eraill ydoedd, haint fy nghynddaredd fy hun!"

Antur," eb Madog yntau," gael un a fo glanach na hynny,
Drwg ddiobaith yw'r galon, ond Iôr a ŵyr feddwl dyn."

"Dywed, O, dad," medd Madog, "O, dad, a oes Duw yn y nefoedd?
Onid aeth byd i'r annuw, O, dad, oni threngodd Duw?"

"Duw," medd y llall, "ni adawodd ei nef, na'i ofal amdanom,
Duw a luniodd ein daear, Duw o'i thrueni a'i dwg;
Byrr yw ein dyddiau, fel barrug y ciliant rhag heulwen bore,
Mil o flynyddoedd fel undydd sydd yn ei hanes Ef;
Diau, pe gwelem y diwedd, dychryn y dechrau a giliai,
Dafn, er dyfned ei ofnau, yw dyn yn ei funud awr.

Gwelais y byd a'i gywilydd, gwelais y golau tragywydd,
Hir y chwiliais oferedd y gau, cyn gweled y gwir;
Gwelais Gaer Salem, a golau yr haul ar heolydd honno,
Trais er gogoniant yr Iesu, grym er cynnal y Grôg!

Barnwn wrth eiriau San Bernard, gynt, am y gau athrawon,
Duliodd Abelard eilwaith fur fy sigledig farn,-
Gŵr oedd hwnnw â geiriau ei enau fel anadl y gwanwyn,
Diau, yr had a heodd, fyth ni ddiwreiddir efô-
O gam i gam, fel bo gymwys, daw'r gwir drwy gaerau tywyllwch,
Dring, er i'w ffurfiau drengi, o'i lwch-tragywyddol yw;
Deall, er maint ei flodeuo a'i dwf, bydd Duw yn ehangach,
Tân, er a losger, a erys, mwy na'r defnyn yw'r môr;
Diwedd a ddaeth i'r duwiau, a diwedd i'r duwiau ddaw eto,
Duw, er hynny, un diwedd, byth yn ei hanes ni bydd."

Madog, yntau, crwm ydoedd, a'i enaid enynnai wrth wrando
Doethrin a chred ei athro-newydd a hen oedd ei hiaith;
Meddai: "A ddarfu am addef y gred ar y Grôg, a ddysgit
Imi, gynt cyn bod amau dy air yn fy ysbryd i?"

Mwyn oedd lleferydd y Mynach, mwyn fel dymuniad y galon,
Meddai: "Ni ddarfu am addef y Grôg na'r Arglwydd Grist;
Gwelais y lle bu ei galon un dydd yn dioddef erom,
Gwelais y bedd lle gorweddodd-bod, er y bedd, y mae byth;
Tyfed y byd fel y tyfo, boed ef na bo dim nas gwypo,
Dyn ni chyfodir a dynno ddim o'i wirionedd Ef."

"Heno," medd Madog, "dihunaist ynof yr enaid a fynnai
Ddelwi yn fy meddyliau ryw ddysg a waharddai ofn;
Dyred, fy athro, hyd oror mwyn Aber Menai ewynfrig,
Yngo'n rhwym wrth ei hangor ein gwawdd y mae Gwennan Gorn,
Gwennan a'i hwyliau gwynwawr, fronheini frenhines y tonnau,
Moddus forwyn y meddwl, merch ddigaethiwed y môr;
Crud fy nychmygion a'm credau, weinyddes anniddig hiraeth,
Annedd ddilestair yr enaid, dôr pob rhyddid yw hi!"

II

Bwriodd huan y bore ei leufer fel afon ysblennydd,
Chwyddodd ei lif dros lechweddau'r Eifl ag Eryri hir;
Treiddiodd ei liant rhuddaur i ddyfnaf ddu hafnau'r mynyddoedd,
Ton oedd yn gwrido tano, a chraig megis manlwch rhos;
Llef ni chynhyrfai dangnefedd yr awr, ond ar ael y weilgi,
Haul a ddangosai hwyliau fel yn anelu am Fôn.
"Arglwydd," eb gwyliwr, "erglyw"-a Madog ym myd ei feddyliau,-
"Llynges draw sy'n dynesu, i dir tua Llanddwyn daw."
"Coder," medd yntau, "'r angorau a hwylier i wylio'u dyfod,"
Yna, datseiniodd Menai gan dyrfau a gwaeddau gwyllt.
Rhwygai'r ffluregau yr eigion, a'r haul ar yr hwyliau'n chwerthin,

Llaes oedd atsain y lleisiau, a gwanc oedd yn llygaid gwŷr;
Rhyfyg y maith ganrifoedd yn deffro mewn dwyffroen a gwefus,
Tân trwy wythiennau'n tonni, a gwŷn hyd yng ngwraidd y gwallt;
Un ni wyddai ohonynt ei ran cyn yr hwyr, ac ni faliai
Mwy na'r bwystfil pan glywo her ei ysglyfaeth ei hun.

Gyda bod Madog a'i longau ar gyrraedd y môr agored,
Duodd ffurfafen y deau, chwyrn gyfododd y chwa;
Gwelwodd ysblander y golau, oerodd hawddgarwch y bryniau,
Glasodd y môr, a gloesai'r gwaneifiau gan ofwy'r gwynt;
Hwythau'r dyfodiaid weithion y troesant i'r aswy yn ebrwydd,
Gwib am bentir Caer Gybi a wnaeth eu blaenorion hwy.
Yna, bu ymlid ac annog, a Madog ym myd ei afiaith,
Gwanc ei wŷr oedd y goncwest, mwy iddo ef oedd y môr;―
Helynt y gwynt a'r hwyliau, a chrygni croch rwgnach y rhaffau,
Traflwnc hirsafn y cafnau, a'r llam ar grymeddau'r lli;
Dreng ymgyfwrdd a dringo, ymwingo ym mwng y gwanegau,
Dwyfol ymryson dyfais y dyn a'r elfennau dall.
Draw â chyflymder yr awel y gwanai Gwennan y dyfroedd,

Llithrai â'i hwyliau llathraid yn gwatwar gwatwar y gwynt;
Gwrando peroriaeth gerwinder ei hynt yr oedd yntau, Fadog,
Angof fu ganddo'r llongau ar dro am y pentir draw;
Buan'r oedd Gwennan a'i bwa yn troi am y trwyn a'u cuddiai,
Mur fu'r graig rhag y morwynt, mwy nid terfysglyd y môr;
Chwyrn am y traeth yr ymsaethodd Gwennan i ganol y llongau,
Rhwygwyd yr awyr ogylch â gwawch a disabad gwŷr.

Hywel fab Owain oedd yno, a'i Wyddyl yn eiddig lanio,
Dinistr y gad yn eu denu, a llid yn eu cymell hwy,—
Canys, ag yntau'n cynnull ei hawl ei hun yn Iwerddon,
Dafydd ei frawd i'w afael a ddug ei diroedd a'i dda;
Hywel, pan glybu, cynheuwyd ei lid, a'i lu a gynullodd,
Rhwygodd ei longau'r eigion gan awch ei gynddeiriog nwyd,
Felly, Hywel, pan welodd ef Fadog, cyfododd a'i gyfarch;
"Madog! tydi a'm oedodd, a throi fy mordaith ar ŵyr?
Diau, tydi ni fordwyit eigion ar neges y bradwr,—
Na Chamlan mileiniach ymladd gŵr gan ei swyddog ei hun!"
"Hywel," medd yntau, "ni welais luman—gyflymed yr hwylit!―
Maddeu, gwyddost mai eiddig fyfi pan gynhyrfo fôr;

Gresaw a geffych, a grasus a fo dy farn ar dy ddeiliaid,
Teg a fyddo dy neges, a doeth fo dy gyngor di!"
Yntau, Hywel, yn tewi, a'i wedd yn anniddig gan gyffro,
Meddai: "I ti y mae addas gair na bo groes na gwyllt;
Ond ef, y bredychwr, Dafydd, yn draws a dreisiodd fy nghyfoeth,
Wele, bydd teg fy neges, a rhaid fydd fy nghyngor i!"
Cof am ein tad," medd Madog, "a'i gyngor, ag angau'n ei orfod,
Brodyr, er pob bâr ydym—tost na baem hefyd gytûn!
Difai, yn hyn, ni bu Dafydd, eto, ymatal beth erddo—
Antur na phwyllai yntau er Duw rhag dy gyngor doeth."
"Ai brawd," medd Hywel, "y bradwr traws a'r a'm treisiodd i'm gwrthgefn?
Brawd! pe rhoit imi Brydain, mi nid arddelwn ef mwy!"

Creg ddiasbad o'r creigiau a dorrodd yn daer ar eu clustiau;
Darfu am rin doethineb,—dall, hurt, a byddar yw dig,—
Dig, er y maint fyddo degwch yr achos, pan drecho gyngor,
Union rhag traws ni bydd yno, neb, na dim, namyn nwyd.
Diriaid, draw i'r ymdaro, oedd ddylify ddeulu gynddeiriog,
Trydar môr adar, rhedai ym mylchau eu criau croch;
Brithwyd yr awyr â brathog saethau rhes eithaf y Gwyddyl,
Un fu lam y tariannau, fel mur am flaenaflu Môn;
Yna, bu ruthrau ac annog, cilio, ac eilwaith ymgyrchu,
Acw, ymwasgar, cymysgu, gweu fel dail yn y gwynt.

Mud oedd Mabon a Madog, yn gwylio â gwelwon wynebau,
Rawd y gyflafan a redai fel ing rhyw ddifaol haint;
"Mabon," medd Madog, "ymwybod nid oes yn y dorf sydd acw,"
"Haint," meddai Mabon yntau, "tra bo, a ddistrywia bwyll."

Dolef ddisyfyd o alar a fu ar faes y gyflafan,
Yna, gwaedd o lawenydd, draw lle'r oedd ddycnafy drin,
Gwaedd uwch gwaedd, yna'r Gwyddyl i'r môr o'r marian yn cilio,
Cilio rhag ymlid caled, a'r maes gan ryfelwyr Môn.
Hywel â saeth y gelyn a'i blaen yn ymblannu'n ei galon,
Gloes yn ei lygaid gleision, a chlo ar ei dafod ef,
Hywel, y bardd, y bu harddwch y wawr a'r eira'n ei swyno,
Gynt, i ganu, ag yntau yn boeth gan lawenydd byw;
Diffaith mawrfaith a morfa a garai, a gwyros a meillion,
Haul ar loywder yr heli, a dolef yr anwar don!
Distain Hywel o weled y Mynach, dymunodd ei gyrchu,
Yntau, â geiriau trugaredd, aeth i'w gysuro ef;
Truan y troai Hywel ei olwg wrth alwad y Mynach,
Ofer y gwingodd ei wefus—mud ydoedd honno, mwy;
Cododd y meddwl cayedig i'w legach lygad yn ddeigryn,
Arhosodd fel gem o risial tawdd wrth yr amrant hir,
Yna, disgynnodd hyd wyneb Hywel, a chaeodd yr amrant,—
Iâs, ag uchenaid isel, a dim lle bu'r nwydau oll!

III

Nos ar y byd a deyrnasai, distaw ei dwyster ar Fenai,
Marw'r oedd dadwrdd y morwyr, hun yn eu treisio hwy;
Madog a Mabon hwythau yn eistedd yn astud eu golwg,
Gair fel yn ofni egori dôr eu meddyliau dwys.
"Madog, fy mab;" medd Mabon, o'r diwedd, mor dawel a thyner,
"Addef im eto dy feddwl-baich ydyw distaw boen!"
Addas, fy nhad," medd Madog, "im addef y meddwl a'm poenai;
Truan fod taw ar Hywel, a brwnt yw dialedd brawd!"
"Ebyrth," medd yntau Fabon, "yw dynion i dân eu hanwydau,
Cam am gam ni bydd cymwys, a thwyll am dwyll ni bydd da."
"Mabon, hen athro fy mebyd, fy nhad, fu'n hudo fy meddwl
Unwaith," medd ef," a'i ennyn â haul dy feddwl dy hun,
Waeled yw byw yn hualau ynfydion ddefodau meirwon,
Moli trachwant a malais, byw ar elyniaeth a bâr;
Ystryw rhwng Cymro ac estron, a brad rhwng brodyr a'i gilydd,
Celwydd yn nyfnder calon, a'i dwyll ar y wefus deg;
Lladd heb ymatal na lluddio, a mawl am wanc a gormesu,
Dial ar feddwl a deall, clod am orchest y cledd;
Beirdd yn frwysg wrth y byrddau yn moli pob milain weithredoedd,
Gwin yn cynhyrfu gweniaith, a gweniaith yn prynu gwin;

Dewisaf clod i dywysog o ddyn oedd ei enwi'n llofrudd,
Gorau oedd dreisiwr gwerin, a glew a'r a ddygai wlad;
Mabon, hen athro fy mebyd, hynny im unwaith a draethit,
Mynnwn nad gwir mohono, gwn erbyn heno mai gwir;
Onid, och! onid oes yno well tir ym mhellterau'r moroedd,
Mabon! na roddit im obaith, fel yn y dyddiau a fu!"

Mwyn oedd golygon y Mynach, a'i lais oedd felysed, yntau,
Araf ydoedd ei eiriau, a hud yn eu canlyn hwy,
Pêr a dilestair leferydd yr enaid ar hiniog rhyddid,—
"Oes," medd ef," mae ynysoedd mwyn yn eithafoedd y môr!
Gwyddost am chwedlau'r Gwyddyl, hanesion ynysau'r gorllewin,
Broydd y Byw a'r Ieuainc, byd heb na gofid na bedd;
Brân, ar ei lwybrau, unwaith, a welodd anwylaf unbennes,
Iddo yn arwydd a roddes gangen afallen ferth,
Euraid i gyd oedd ei haeron, a'i dail megis diliau arian:
Hithau y rhiain a draethodd fawl rhyw odidog fyd,—
Cân a grynhôi bob cynneddf yn eirias un hiraeth anesgor,—
'Ynys, medd hi,' sydd ynghanol môr y gorllewin maith;
Prydferth wanegau'n chwerthin ar dawel aur dywod ei glannau,
Haul drwy'r ewyn yn eilio rhwyd fel o saffir a rhos;
Gwâr ar ddyffryn Gwynarian, di far yw difyrrwch y cedyrn,
Ir trwy yr oesau yr erys y fro, dan ei blodau'n frith;
Yno, tragywydd trig ieuanc, galar nag wylo ni ddyfydd,
Fyth, i'r ynys gyfoethog, briw ni bydd yno na brad.'

Yno aeth Brân i lawenydd y tir, ac yno y tariodd,
Hynt gymerth Osian yntau, un hwyr tua Thir na n-Og;
Hwythau'r Cymry, hiraethodd eu henaid am hanes y pellter,
Cri am Werddonau Llion ac Ynys Afallon fu;
Gafran fab Aeddan, bu eiddig ei gyrch, ag ef ni ddychwelodd,
Myrddin a aeth i'r mawrddwr, a Myrddin ni welwyd mwy!
"Dyna freuddwydion adeiniog dyn am y doniau nas gwypo,
Breuddwyd nid oes heb arwyddion gwir yn ei wegi ef;
Chwim yw adanedd dychymyg, a chraff yw ei chryf olygon,
Hi ydyw awen y deall, rhwyd yr ehangder yw hi!

"Diau yw gennyf fod daear yn eigion anhygyrch foroedd,
Heddiw, yn Llychlyn, adroddir am dir dros drumau y don,
Helynt y gwŷr a fu'n hwylio y llif i'w bellafoedd eithaf,
Crugau gwydrog rhewogydd ar nawf yng ngheseiliau'r niwl."

Tân oedd yn llygad Madog, a thân drwy'i wythiennau yn rhedeg,
Galwad y môr i'w galon, y don yn ei hudo ef;
Hiraeth difesur bellterau, hudoliaeth diwaelod ddyfnder,
Suad esmwythlais awel, a gwanc y tymhestlog wynt.

"Mabon!" medd ef," er fy mebyd, mawr gerais y môr agored,
Grym ei wanegau a rhamant ddofn ei gyfaredd ef;

Boddus yn unman ni byddwn erioed ond ar ael yr eigion,
Suon y don a'm denai, byth, pa le bynnag y bawn;
Y môr oedd hud fy mreuddwydion y nos, pan asiai'r prydyddion
Grugau eu geiriau gorweigion, mawl am winoedd a medd.
Wanned oedd ynfyd weniaith y rhain, a thruaned eu chwedlau,
Gwell y taeog a allai sôn am farchogion a chŵn!
Dithau ar hynny, daethost, fy athro, i feithrin fy meddwl,
Sonnit am einioes annwyl y gŵr a'n prynodd i gyd;
Cerais Ef gynt, ac fe'i caraf, caraf tra curo fy nghalon,
Tyner ostegwr y tonnau, mab Arglwyddes y Môr."

"Madog, fy mab," meddai Mabon, "Duw a wrandawodd fy ngweddi,
Cariad yr Arglwydd a'n carodd, daeth ar dy galon di;
Ef a rydd iti dangnefedd beunydd, lle bynnag yr elych,
Fel na'th boeno gofalon trawster na balchter y byd!"

"Dywed," medd yntau'n dawel," ai mynach y mynnit fi eto?
Nychlyd fyddai'r fynachlog i fab yr aflonydd för!
Oni rydd Iôr y moroedd ei nawdd im anniddig naturiaeth,
Dad, o'i rad, fel yr ydwyf, i'w fodd, oni chymer fi?"

Mwyn ydoedd golwg y Mynach, mwyn, er mai anodd anghofio
Mawr beryglon y moroedd, dig anhrugarog y don;

Meddai: "Rhydd Iôr y moroedd ei heddwch a'i nodded i'th enaid,
Madog, fy mab a'm hyder, Duw Iôr a'th fendithio di!"
Tawodd, a'r don ar y tywod, a'r awel yn crio'u hiraeth,—
Iôr! ai anesgor hiraeth hyd byth ydyw enaid bod?

IV

Gwenai haul euraid y gwanwyn ar dir ac ar don yn esmwyth,
Unig oedd glannau Menai, llong nid oedd mwy ar ei lli;
Yngo, fel cynt wrth ei angor, neu'n hwylio, ni welid Madog,
Tawel oedd traeth y Belan, a mud ydoedd glannau Môn.
Parod i gyfarch cyfodiad y dydd ydoedd deg o longau,
Trichant o wŷr am yr antur faith a wynebai fôr,
Madog, a fflam ei hyder a'i awydd yn gloywi ei lygaid,
Mabon mor fwyn ei wyneb, Dduw! onid tawel oedd ef!

Gŵyrai yr haul tua'r gorwel, a'i li, ar len y gorllewin,
Eiliodd, o darth a chymylau, lun rhyw ddigymar wlad;
Glynnoedd a'u lloriau'n disgleinio fel aur trwy bileri grisial,
Ceyrydd a thyrau cwrel, neu dân, ar glogwyni dur;
Afon lydanfron o ufel dihalog, a dulas goedydd,
Porffor ynysau'n gorwedd ar li megis saffir len;
Ewyn o dân yn ymdonni ar odre rhyw wydrog greigiau,
Tawel fân draethau annelwig draw fel dan gawod ros;

Newid yn dibaid gyniwair hyd wedd y diddim brydferthwch,
Megis pedfai'n ymagor ddrych newydd fydoedd yr Iôr!
Pylodd ysblander y pelydr, araf ymdorrodd y lledrith,
Taenodd rhyw wyrddliw tyner, drwy nef tua'r dwyrain aeth;
Gwrym ar y gorwel a welid, rhimyn ar ymyl y tonnau,
Rhith ydoedd Cymru weithian, rhyw darth rhwng awyr a dŵr;
Megis mewn ing yr ymwingodd hwnnw, a'i ganol yn duo,
Yna, llwyr yr edwinodd, mwy, ym mhellteroedd y môr;
Trechwyd y dydd hyd entrychion y nefoedd gan ofwy'r ddunos,
Chwalwyd ei gad a chiliodd hon dros ymylon y môr,
Yntau, wrth ddianc, ysgeintiodd wreichion ar uchaf ei thresi,
Luoedd, oni oleuwyd â thân ei llywethau hi!

Diwyd a hir fu'r mordwyo hyd eigion nas digiai awel,
Haul yr haf ar yr heli, a lloer yr haf ar y lli;
Hwyl ar y gorwel ni welid, na thir na tharth ond annelwig
Firagl yr haul ar foroedd draw wrth ymachlud yr hwyr;
Hir fel anadliad oedd araf ymod gwyrdd owmal y tonnau,
Megis plisgyn yn mygu maith ymystwyrian y môr.
Darfu cynefin dyrfau y morwyr, a'u miri calonnog,
Cynnar na hwyr nid oedd canu i'w mysg, na chwerthin, mwy;

Taerach uchenaid hiraeth nag araith y geiriau hyotlaf,
Llawer calon a grynai pan gofiai Fenai neu Fôn!
Madog, yng ngrym ei hyder, ei obaith ni wybu ddiffygio,
Mabon mor fwyn ei wyneb, Dduw! onid tawel oedd ef!

Un dydd, ar y meithion donnau, â hi yn brynhawn, disgynnodd
Distaw ddisyfyd osteg, cwsg fel am bopeth yn cau;
Awel a huan dan lewyg, a'r heli a'r hwyliau'n llonydd,
Mudan a diymadferth oedd maith unigrwydd y môr;
Golwg pob dyn ar ei gilydd, holai ba helynt oedd agos-
Eigion, pan ddatlewygo, dyn ni ŵyr ddyfned ei wae!
Yna, o'r awyr y rhuodd rhyw drwmp hir draw'n y pellteroedd,
Taenodd iâs dros y tonnau a gwyllt fu brysurdeb gwŷr;
Eiliad na threfnwyd yr hwyliau, a byrr cyn berwi o'r dyfroedd,
Yna, tarawodd y trowynt nef ag eigion yn un.
Llanwyd y nef â dolefau tafod cyntefig y tryblith,
Ochain ag wylo a chwerthin croch yn nhraflwnc y rhu;
Hwythau y llongau, oedd weithian fel us o flaen ei gynddaredd,
Trochent yn niflant y rhychau a chrib y mynyddluwch rhwth,
Mawr yr ymladdai'r morwyr yn nhwrf y cynhyrfus elfennau,
Dreng gyfarfod â'r angau, cad heb na gobaith nac ofn;
Drylliwyd y môr yn droëllau, treiglwyd trwy wagle'r ffurfafen,

Rhwyg fel pe llyncai rhyw eigion gwag holl angerdd y gwynt.
Yna'n ôl araf wahanu o'r ewyn a'r awyr eilwaith,
Gwennan ei hun yn unig oedd mwy ar ddyfroedd y môr;
Breuon fel brwyn fu hwylbrennau y llong rhag llam y rhyferthwy,
Llyw a aeth, a chanllawiau, a'i hais, datgymalwyd hwy.
Distaw rhwng asiad ei hestyll iddi'r ymdreiddiai y dyfroedd,
Ennyd a'r angau'n dringo o fodfedd i fodfedd fu;
Gair ni lefarwyd ond gŵyrodd Madog, a mud y penlinodd,
Ufudd y plygodd hefyd ei lu yn ei ymyl ef;
Yna, cyfododd y Mynach ei law a'i lef tua'r nefoedd,
Arwydd y Grôg a dorrodd, a'i lais a dawelai ofn;
Rhonciodd y llong, a rhyw wancus egni'n ei sugno a'i llyncu,
Trystiodd y tonnau trosti, bwlch ni ddangosai lle bu.