Caniadau (T. Gwynn Jones)/Ymadawiad Arthur
| ← Cynnwys | Caniadau (T. Gwynn Jones) gan Thomas Gwynn Jones |
Gwlad y Bryniau → |
Y CANIADAU
YMADAWIAD ARTHUR
GORUWCH cymloedd groch Camlan,
Lle'r oedd deufur dur yn dân,
Daeth cri o'r adwythig rawd,
Llaes ymadrodd—"Llas Medrawd!"
Moedrodd y gri dorf Medrawd
Oni throes yn eitha'i rhawd
Rhag newydd nwy deufwy dur
A rhyferthwy torf Arthur.
Ac ymlid o faes Camlan
Yn daer fu, nes mynd o'r fan
I'r helynt ar eu holau
Mewn nwyd erch, bawb namyn dau.
Yno, fel duw celanedd,
A'i bwys ar garn glwys ei gledd,
Y naill oedd, a'r llall gerllaw
A golwg syn yn gwyliaw.
"Arglwydd," eb hwnnw, "erglyw,
Ymaros, di achos yw;
Ateb, beth a fu iti,
Onid tost dy annod ti!"
"Briw, Fedwyr," ebr ef, "ydwyf,
Angau a lysg yn fy nghlwyf."
"Nid oedd," ebr yntau," na dur
Na nerth a wanhâi Arthur!"
"Olaf oll o'm clwyfau yw,
Brath Rhaid," eb Arthur, "ydyw!
A minnau, o chymynais
Gan glew am bob gwân neu glais,
Diwedd oedd y dydd heddiw,
A gair Rhaid, anesgor yw!
Dwg fi hwnt!"
"Di gei, fy iôr,
Drigo," eb Bedwyr, "ragor
Yn dy wlad, am nas deil hi,
O thrydd Arthur oddi wrthi!"
Troes gemliw wawl tros Gamlan,
Eurai fo drueni'r fan
Onid teg, yr ennyd hon,
Drem oer y cedwyr meirwon;
Ar wyneb pob gŵr yno,
Rhyw ddwys wawr a roddes o,
A thawel, oer, fythol hedd,
Wedi olion dialedd-
Ni ryngir bodd yr angau,
Dyry gwsg i'r da a'r gau.
Drwy y gwaed, dros dyrrau gwŷr
Heb adwy, y dug Bedwyr,
O'i nerth, y Brenin Arthur,
A lescâi o loes y cur.
Yngo'r oedd lannerch rhwng iraidd lwyni,
A llen dêr wastad o feillion drosti,
Mor wyn a'r ôd with odi o'r wybren,
Neu lwybrau Olwen, neu li briw heli.
Er nad pell breithell chwerwaf y Brython,
Yr oedd llawen gerdd i'w llwyni gwyrddion,
Megis pe dôi o rym eigion cyni,
Neu drueni, gân adar Rhiannon.
Ac at yr ofer o dan y deri
Y dug Bedwyr y Gwledig heb oedi;
"Y dwfr," eb ef, "a'th ddwg di o'th ddolur,"
A rhoddi Arthur i orwedd wrthi.
"Rhyw wyrth nid oes," ebr Arthur,
"Ynddi i'm codi o'm cur;
O'r drum, o bwri dremyn,
Di weli draw is law, lyn
Gwrm, hir, a chreigiau'r marian
Yn crychu'i lif. Cyrch y lan,
A chlud Galedfwlch lydan
Gennyd—y mau gleddau glân!—
Hyd i lechwedd dal ucho,
Ag o'r graig a rwyg y ro,
Heb dy atal bid iti
Fwrw y llafn i ferw y lli;
Mynn, o ben y man y bych,
lawn wylio'r hyn a welych,
Hyd y bydd, ac wedi bo
Dyred yn ôl heb dario."
Dwfn fyfyr ar Fedwyr fu
A gloes, o weled glasu
Gan ofid wedd gynefin
A herio trais hacra trin.
Ond codi'r cledd rhyfeddol
A wnaeth; yna aeth, yn ôl
Gair Arthur, o'i gur, wrtho
I warr y drum ar fyrr dro.
O'r drum rhoes Bedwyr dremyn,
A chafas faith frychlas fryn
Tonnog, a marian tano,
A rhwyd fraith ar hyd y fro
O flodau fil, a hudodd
Haelioni'r haf i'w lu'n rhodd;
Gwe brydferth am y perthi,
Fel ewyn llathr ar flaen lli;
Dibrin flodau'r eithin aur,
Mal haen o gylch melynaur;
A'r grug fel esmwyth hugan
O ffwrr gwyrdd a phorffor gwan;
Gwrid yr haul, a grwydrai hyd
Y bau, bron bob rhyw ennyd
Yn newid lliw a dull hon,
A'i hen weddau'n newyddion.
Draw mal môr hyd hir ymyl y marian
Yn llinell lwyd, yr oedd min llyn llydan,
A'i lafar lif ar y lan yn codi
O hyd, a thorri fel brodwaith arian.
Eto, er gwymped natur o'i gwmpas,
Hynny ni lwyddodd i'w ddal na'i luddias,
Nes i grawc anghynnes, gras, ei atal—
Mwyfwy'r gofal a'r myfyr a gafas.
Brân ddu groch ar bren oedd grin,
Goelfawr a hir ei gylfin,
A fwriai'n oer o ferw nwyd
Fregliach o'r dderwen friglwyd.
Safodd Bedwyr, myfyr mud
A roes omedd ar symud—
Dir, gnawd i grawcian brân, brud!
Yna ebr ef: "Na bo rin
Yn y grawc o'r goeden grin,
Er y dywaid gair dewin—
'A glywaist ti a gant y frân—
Ai drwg ai da'r darogan,
Na fid cryf heb gleddyf glân.'
Llwybr i dranc y lle bo'r drin,
Diau, ni ddawr angau rin
Na breiniau glew na brenin.
Diau gwell i wlad yw gwas
Byw na'r gŵr o lyw a las—
Nid gwrdd trengedig urddas!"
Cododd y cleddyf cadarn
Rhagddo, ac fel a fynno farn,
Synio'n hir a syn a wnaeth
Ar ei gywrain ragoriaeth.
"Ba ryw farn," ebro, "a fâi
Ddigon i'r sawl a'th ddygai,
Galedfwlch rymus, glodfawr,
Heb falio a'th luchio i lawr,
Megis ped fâi ddirmygwr,
Onid aut o dan y dŵr?
Ar ein hil oll, ba farn lem
A gwall a ddôi pe'th gollem?
"Diau, ag awch brwd ei gur
Y dinerthwyd dawn Arthur,
Onid ê ni adai hyn
O rysedd, oedd ddi-resyn!
Diogel mi a'i celaf
Ef, a gweld a fo a gaf."
O chwalu'r cawn a chwilio
Y grug a drain y graig, dro,
Yno'n isel ymgelu
Fe gafodd ef ogof ddu.
Dychwelodd, edrychodd dro—
Anadl ni chlywai yno,
Ond dŵr a'i dwrdd yn taro
Ar y graig, a'i su drwy'r gro.
Draw e droes; drwy y drysi
Aeth a'r arf; a llathrai hi
Ogylch; yng ngwyll yr agen
Ni phylai mwy na fflam wen.
Ac i'r ddu hollt gyrrodd hi,
A swrn o ddeilos arni;
Gofalu ar gelu'r gwaith,
Gwrando, tremio, troi ymaith.
A phan ddaeth at y ffynnon
A'i gro brith, neshau ger bron
Y Brenin a phenlino
A rhoi'r gair a orug o.
Ebr, yna, yntau'r Brenin,
A geiriau bloesg o'i gur blin:
Ateb, a ddarfu iti
Fwrw y llafn i ferw y lli?"
"O'r daith," eb Bedwyr, "deuthum,
Tremio o ben y trum y bûm."
Eb Arthur: "Wedi aberthu
Y glaif hen, ba goel a fu?"
"Hyd y gwn, bid wiw gennyd,
Iôr," eb ef, "dim un o'r byd."
"Rhith ar air," eb Arthur, "yw
Hyn, Bedwyr—geudeb ydyw!
A dorri'n awr, di, er neb,
Lendid yr hen ffyddlondeb?
Bedwyr, dychwel heb oedi,
A'r llafn, bwrw dithau i'r lli!"
Heb dario i ateb, aeth Bedwyr eto,
Rhedeg i'r undaith er chwerwed gwrando
Ei deyrn yn dodi arno feddwl brad
A chas ddymuniad na cheisiodd mono.
"Diau'r gofid," eb Bedwyr, "a gafodd
Ef drwy iasau ei glwyfau a'i drysodd,
A'i bwyll yn hyn a ballodd,—nid archiad
O farn na bwriad fu'r hyn a barodd!
"A minnau erddo, ac er mwyn urddas,
Ai rhaid yw arnaf ddinistrio'r deyrnas,
Mennu, drwy ofer gymwynas, ddaioni
A gwych haelioni drwy goch alanas?
"Ar fod ynghadw yr hen arf dynghedus
Y saif rhyddid ein teyrnas fawreddus;"
Cwympem, pe'i collid, rhag llidus alon,
A'n dwyn o estron dan gadwyn astrus."
Drwy ofid, lled arafai,
Yna trwy awch, cynt yr âi—
Meddwl trwm a ddeil y troed,
Ufuddhau a fydd ddioed.
Yna rhag genau'r ogo,
Safodd ac edrychodd dro;
Eto, nid oedd yno ddyn
Yn ymyl na sŵn, namyn
Twrw'r dŵr, man lle torrai'r don,
Mwynder hiraethus meindon
Awel ym mysg y dail mân,
Fel su hun felys anian.
"Diau, rhaid," eb Bedwyr, "hyn,
Mi wnâf y mae'n ei ofyn."
Gŵyrodd i'r ogof—gerwin
Greg wedn grawc o'r goeden grin
Eto a ddaeth i'w atal—
A fyddo ddof, hawdd ei ddal.
Eb Bedwyr: "Rhaid bod y rhin
A ddywaid Myrddin ddewin
Yn y grawc o'r goeden grin.
"Gwae i'n tud o frud y frân,
A drwg oedd ei darogan—
'Na fid cryf heb gleddyf glân.'
"Rhag y gas dras, pwy a drig
Weithian: Cwympodd dan ei dig
Uthr lewder Arthur Wledig!
"Di, falch lafn, Caledfwlch lym,
Draw na throed dy rin na'th rym,
O thrydd Arthur oddi wrthym!"
I'r neb fo brin ei obaith,
Hir a dwys fydd pob rhyw daith
Ofnai, ond ni fynnai fo
Fod byth heb fud obeithio,
A gwibiai'r olaf gobaith
I'w fin ef a thyfai'n iaith—
"Bid waith cad, bid waetha cur.
Mae y wyrth nad mwy Arthur?"
Weithion ger bron y Brenin
A gwyl wedd y plygai lin,
O barch i gael ei arch o;
Eb Arthur, ar saib, wrtho:
"Hir y buost, a'r bywyd
Mau sydd yn byrhau o hyd;
Mynag imi yn gymwys
Ba argoel sydd, na fydd fwys."
Troes Bedwyr gan ynganu:
"Un arwydd, f'arglwydd, ni fu,
Ond dŵr a'i dwrdd yn taro
Ar y graig a'i su drwy'r gro."
"Atal!" eb Arthur, " eto,—
A gelo dwyll, gwylied o!
Di, rhed—a'th dynghedu'r wyf,
Na fethych cyn na fythwyf—
Y breiniol gledd, bwrw hwnnw
I ferw y llyn—cofia'r llw!"
Crymodd Bedwyr ac heb ateb, eto,
Fel un o raid yn ei flaen a redo,
Croesodd y marian, a blin oedd ganddo
Wneuthur i'w deyrn y gwaith a roed arno;
Eithr rhag cêl drothwy'r ogo y plygodd,
A'r glaif a dynnodd o'r gelfa dano.
Ei ddyrnfol aur addurnfawr,
Cywrain oedd ac arni wawr
Oliwiau gemau lawer,
Gwawr y tân ag eira têr;
Lliw gwaed rhudd, lliw gwydr a haul,
Neu sêr yr hafnos araul;
Ei hir lafn dur, lyfned oedd
A difreg lif y dyfroedd,
A gloyw fel fforchog lewych
Rheiddiau'r haul ar ddisglair ddrych.
Cododd Bedwyr ac wedyn,
Dringodd a safodd yn syn
Ar ymyl creigiog rimyn
Yn y llethr uwch ben y llyn.
Ebr efô: "Ba arwaf awr!
Yn iach, Galedfwlch glodfawr,
O, ferthaf cleddyf Arthur,
A fu deyrn y gleifiau dur,
Rhag dwyn barn am hyn arnom,
Trefned Rhaid, terfyned rhôm—
O daw gwall am dy golli,
Adfered ef o'r dwfr di!"
'Roedd ei gawraidd gyhyrrau
A'u hegni hwynt yn gwanhau,
A'r meddwl hir, meddalhâi
Ewyllys gynt na allai
Na thrinoedd na thrueni
Na gwae tost ei hysgwyd hi;.
Ond ar unnaid er hynny,
Chwyfiodd ei fraich ufudd fry,
A'r arf drosto drithro a drodd
Heb aros, ac fe'i bwriodd
Onid oedd fel darn o dân
Yn y nwyfre yn hofran;
Fel modrwy, trwy'r gwagle trodd
Ennyd, a syth ddisgynnodd,
Fel mellten glaer ysblennydd,
A welwo deg wawl y dydd.
Ond, a'r llafn ar fynd i'r lli,
Brychodd y dwfr, a brochi;
Ar hyn o'r llyn cododd llaw
Gadarn, gan fedrus gydiaw
Yn ei ddwrn, ac yno'i ddal
Yn groes o dân a grisial;
Yna, a'r haul ar ei hyd,
A deheurwydd drud wryd,
Codi'r cleddyf a'i chwyfio,
Gwaniad a thrychiad dri thro;
Ac yn droch gnwd o wreichion
Y tynnwyd ef tan y don,
A'i waniad yn tywynnu.
Yn neidr dân i'r dyfnder du.
Draw ar hynny aeth Bedwyr ar unwaith,
A buan y croesodd y marian maith;
Meddyliau chwim oedd eilwaith drwyddo
Efô yn gwibio, rhwng ofn a gobaith.
"A fu im, diau," eb ef, "mai dewin
Gwybodus a'i parodd o rymus rin,"
Ac aeth rhwng grug ac eithin i'r ofron
Lle'r oedd y meillion, ger bron y Brenin.
"Ba ryw antur fu, Bedwyr?" ebr yntau,
Yn wannach ei lais gan nych ei loesau,
"Dyred, byrr fyddo d'eiriau, a dywed
Im rhag fy myned gan fyrred f'oriau."
Eb Bedwyr ! "Arglwydd, clyw a ddigwyddodd:
Y llain a dewlais; llaw wen a'i daliodd;
Trithro yn hy fe'i chwyfiodd, heb ballu,
Ac yna'i dynnu i'r eigion danodd."
Aeth gwên dros wedd y Brenin,
Araf ei air ar ei fin-
"Enaid, a'm dycych yno!"
A bu'n fud gan boen efô.
Ysgôdd Bedwyr ei ysgwydd heb oedi,
Yn swrth o'r hirnych, rhoes Arthur arni,
"Sâf," eb ef, "a dygaf di yn fuan
Ar draws y marian i'r fan a fynni."
Cerddodd Bedwyr heb orffwys, a'r pwysau
Yn tanio'i wyneb, tynhau'i ewynnau,
At ben ei hynt heb wanhau na gwydnwch
Na chaledwch ei ddi-nych aelodau.
Fel drych o risial glân, odditano,
Y gwelai long ar y gloyw li yngo,
A'i hwyl fel rhwyd wedi'i heilio o wawn,
A heulwen nawn wedi'i dal yn honno.
Rhodio ar ei hyd yr oedd
Firain ferched, niferoedd;
Mor wych ei drych edrychai
Pob un â phob rhyw fun fai
Laned ei gwedd pan lenwynt
Byrth y gaer yn Arberth gynt,
A'r Brenin, er bwrw yno,
Iâs y drin, yn aros dro,
Neu yng ngerddi Caer Llion
Ag yntau'n hardd gynt yn hon.
Yng nghraidd y llong, ar ddull ail
I orsedd 'roedd glwth eursail,
Ac ar ei gerfwaith cywrain
Gwrlid mwyth ysgarlad main;
Mireiniaf tair morynion
Ar sedd wrth yr orsedd hon
Eisteddai; dlysed oeddynt
Nad oedd gwawr Blodeuwedd gynt
O geinder ail; rhag gwyndawd
Perlog ne eu purloyw gnawd,
Pylai gwawr y pali gwyn
A ymdonnai amdanyn,
A lliw teg eu hirwallt aur
Drwyddo fel cawod ruddaur;
Gyddfau a thalcennau can,
Mal eira ar ymyl Aran;
Deufan rudd pob deurudd deg,
Gorne gwin drwy groen gwaneg.
Bu druan y rhianedd
Weled gwan dreuliedig wedd
Y cadarn Wledig; codi
A wnaent; ar hyn at eu rhi
Daliodd y tair eu dwylaw-
Mutaf bo dybrytaf braw;
Ac ebr un o naddun hwy
A gwefus floesg o ofwy-
"Awn ac ef o'i gyni i gyd
I Sanctaidd Ynys Ienctyd!"
Yna e gludodd Bedwyr y Gwledig,
Dirus y cariodd ef dros y cerrig;
Gwyliai'r rhianedd bonheddig, hwythau,
A'u mynwesau'n dychlamu yn ysig.
Breichiau glanach na'r sindal a'r pali
I'r gadair euraid a gaid i'w godi;
Gwynion ddwylaw fu'n gweini i'r Brenin,
A rhoddi gwin i lareiddio'i gyni.
"Dioer, o mynnwch," eb Bedwyr, "i minnau
Hoffed fu gynt, ni pheidiaf ag yntau;
Ynghŷd y buom yng nghadau,-ynghŷd,
Iawn ein diengyd yn ennyd angau!"
Ebr un o'r glân rianedd:
"Arthur byth ni syrth i'r bedd,
A doethed ef, Dithau, dos,
Bydd ŵr a gwybydd aros!"
Bedwyr, yn drist a distaw,
Wylodd, ac edrychodd draw.
Yno, ag ef yn ei gur,
Y syrthiodd neges Arthur
Ar ei glyw: "Bydd ddewr a glân,
Baidd ddioddef, bydd ddiddan!
Mi weithion i hinon ha
Afallon af i wella,
Ond i'm bro dof eto'n ôl,
Hi ddygaf yn fuddugol
Wedi dêl ei hoed, a dydd
Ei bri ym mysg y bröydd;
Hithau, er dan giwyfau'n glaf,
Am ei hanes, ym mhennaf
Tafodau byd, dyfyd beirdd,
Pêr hefyd y cân prifeirdd;
Pob newid, bid fel y bo,
Cyn hir e dreiddir drwyddo;
A o gof ein moes i gyd,
A'n gwir, anghofir hefyd;
Ar ein gwlad daw brad a'i bri
Dan elyn dry'n drueni;
Difonedd fyd a fynnir,
A gwaeth-tost geithiwed hir;
Ond o'r boen, yn ôl daw'r byd
I weiddi am ddedwyddyd,
A daw'n ôl yn ôl o hyd
I sanctaidd Oes Ieuenctyd;
A daw Y Dydd o'r diwedd,
A chân fy nghloch, yn fy nghledd
Gafaelaf, dygaf eilwaith
Glod yn ôl i'n gwlad a'n iaith."
Hwyliodd y bad, a gadaw
Bedwyr mewn syn dremyn, draw.
Lledai'r hwyl gain fel adain ar ledwyr,
Yntau a glywodd o gant gloyw awyr
Ddwsmel ar awel yr hwyr, melysdon
Yn bwrw ei swynion ar bob rhyw synnwyr.
Mor dyner y diferai
A rhyw law mân drwy haul Mai,
A'r hud ar Fedwyr ydoedd,
A boddhâd pob awydd oedd;
Dyma'r glod ym miragl hwyr
A rywiog lanwai'r awyr:
"Draw dros y don mae bro dirion nad ery
Cwyn yn ei thir, ac yno ni thery
Na haint na henaint fyth mo'r rhai hynny
A ddêl i'w phur, rydd awel, a phery
Pob calon yn hon yn heiny a llon,
Ynys Afallon ei hun sy felly.
Yn y fro ddedwydd mae hen freuddwydion
A fu'n esmwytho ofn oesau meithion;
Byw yno byth mae pob hen obeithion,
Yno, mae cynnydd uchel amcanion;
Ni ddaw fyth i ddeifio hon golli ffydd,
Na thro cywilydd, na thorri calon.
"Yno, mae tân pob awen a gano,
Grym, hyder, awch pob gŵr a ymdrecho;
Ynni a ddwg i'r neb fynn ddiwygio,
Sylfaen yw byth i'r sawl fynn obeithio;
Ni heneiddiwn tra'n noddo-mae gwiw foes
Ag anadl einioes y genedl yno!"
Yn y pellter, fel peraidd
Anadliad, sibrydiad braidd,
Darfu'r llais; o drofâu'r llyn
Anial, lledodd niwl llwydwyn;
Yn araf cyniweiriodd,
Ac yno'r llong dano a dôdd,
A'i chelu; fel drychiolaeth,
Yn y niwl diflannu a wnaeth.
Bedwyr, yn drist a distaw,
At y drin aeth eto draw.