Caniadau Gwili/Mair, Ei Fam Ef

← Emyn Gwyl Ddewi

Caniadau Gwili gan John Jenkins (Gwili)

→

MAIR, EI FAM EF

HENFFYCH well, fendigaid Fam yr Iesu,
Ave nef a daear fo i ti!
Gad im, wedi mudan oes, ddynesu
Ger dy fron â'm hwyrol fawl i'th fri.

Fe fu dydd ar Walia pan oedd moliant
Mam fy Arglwydd ar bob tafod pur;
O bob glyn dyrchafai thus addoliant,
Ar bob mynydd cofid bryn dy gur.

Clywaist fil o erddyganau awen
Bennaf beirdd i'th dirion fin a'th wedd;
Pa sawl tant a gant dy fawl yn llawen.
Gynt, o lannau Clwyd hyd Ddyffryn Nedd?

Brodyr urddol, hawddgar ac eosber,
Mwyn goleddwyr pob tiriondeb syw,
Oesoedd maith yng Nghymru, wawr hyd osber-
Rhoent eu dawn ar allor Mam ein Duw.

Bu dy burdeb ar Gymreig leianod
A geisiasai'n hir dy firain rad,
Wyry fam, sancteiddiach fil na'r manod
Ar ddiamsang lethrau tir fy ngwlad.

Llysiau gwâr a blodau gwynfydedig,
Buont dlws i'm bro ar enw Mair;
Ac ymlonnai'n llannau cysegredig
Dan dy nodded, forwyn Fam y Gair.

Sŵn dy hwyrgloch, wrth i wŷr adrefu,
Blygai 'nhadau ŵyl ar barth a dôr;
Ac nid elai long o borth heb grefu
Nawdd a ffyniant Seren Wen y Môr.

Weithion, darfu'r llawen chwedl wrth ddorau
Llawer llan a fu'n fangreoedd swyn;
Ac ni chyfyd mwy o'r llu allorau
Beraroglau drwy d'eiriolaeth fwyn.

Maddau, dyner Forwyn, os dysgasom
Roi it leiparch nag a hoffai'r nef;
Cans ar Fab dy draserch y serchasom,
Rhag dy barchu di yn fwy nag Ef.

Dysger inni, Forwyn fendigedig,
Eilchwyl dalu dyled fawl ein tud;
A phan alwo Cred di'n wynfydedig
Na foed mant yng Nghymru wen yn fud.

Wele'n nesu uchel ŵyl Nadolig,
Tithau ar uchel sedd y nefoedd lân,
Derbyn Ave lon y byd Catholig,
Derbyn Ave lon o Wlad y Gân.

II
Ave Maria! Cilia'r dydd,
A'r nos yn esmwyth ddisgyn sydd.
Ac fel o fyd morwynol lân
Fe ddistaw ddisgyn eira mân.
Fe gerdd y niwlog loer uwch ben
Fel lledrith loer hyd lwybr y nen,
Heb agos wên y seren gu
A'i llonnodd lawer noson ddu.
Ond ust! Er llymed awel finiog,
Mae canu ieuanc ar yr hiniog,
A charol hoyw a ddaw i'm clyw—
Dechreunos y Nadolig yw!

O deuwch, ffyddloniaid,
Llawen, gorfoleddus,
O deuwch, O deuwch, i Fethlehem dref!
Wele, fe aned
Brenin yr angylion;
O deuwch ac addolwn,
O deuwch ac addolwn,
O deuwch ac addolwn Grist o'r nef!"

Ave Maria! Hawdd yn awr
Yw dychwel i'r Nadolig mawr,
A chofio'r angel mad ei drem
A wynnodd feysydd Bethlehem,
A'r gwawl a ddug y doethion pell
At lewych y ddoethineb well.

Hawdd clywed yn y fawlgerdd hon
Atsain i fawl yr engyl llon;
Cans cyffry'r plant sydd wrth fy nrws
Gymanfa'r hen feddyliau tlws
A gadwodd fyd rhag mynd yn hen,
A phlant yr oesoedd ar eu gwên.
Clywaf y canu ar ei hynt
Yn dod fel salm o'r oesoedd gynt:

Adeste fideles,
Laeti triumphantes,
Venite, venite in Bethlehem;
Natum videte
Regem angelorum;
Venite adoremus,
Venite adoremus,
Venite, adoremus Dominum."

Ave Maria! Mwyn yw byw―
Dechreunos y Nadolig yw;
A heno nid oes golli ffydd
Mewn chwedl a fu im, lawer dydd,
Yn ddim ond breuddwyd ieuanc hoen
Dilynwyr bore'r addfwyn Oen.
Addolaf gyda'r doethion pell
Ddisgleirdeb y ddoethineb well;
Ac ymddisgleiria ar fy nhrem
Seceina preseb Bethlehem.
Ac yn y llewych gwelaf i
Ddifesur ddyled Cred i ti.

Annisbur Forwyn, addfwyn fryd,
A gedwaist yn dy galon cyd
Bereiddiaf sôn a ddaeth i glyw,
Gan guddio'r ing, a thawel fyw
Heb yngan wrth dy ŵr dy hun
Hanner a glywodd diwair fun;
A'r gŵr a'th noddodd dan y groes
Heb wybod am ddirgelu d'oes.
Rhyw awgrym prin i'r arall Fair,
Aci Salome gyfrin air
A roddit; ond dy fynwes fud
Oedd bywiol fedd dy drysor drud.

Os duai'r cas dy wyry fri,
Gan droi dy Fab yn warth i ti,
Dy lariaidd fant a gadwai sêl
Ar genadwri Gabriel.
Os mynych sant â'i huawdl fin
A geid yn eirias dros dy rin,
Ti guddit ti dy boen yn llwyr,
Nes dyfod sanctaidd gysgod hwyr;
Ac ymnesáu o'r meddyg mad
A fedodd buraidd gof y wlad,
A chynnull nawn-ysgubau drud
I lawenhau pob oes a thud.
I Luc, yn awr, mewn henaint gwyw,
Y rhoist dy drysor, Fam fy Nuw.
Golud i fyd a gafodd ef,
Ddigyffro nawn yn Salem dref.

Adroddaist iddo eiriau pêr
Yr angel a wêl wyneb Nêr;
A'th ddychryn tyner am y "Peth
Sanctaidd wrth ffynnon Nasareth.
Mewn tor acenion, pan oedd llen
Yn araf newid glas y nen,
Ti genaist gathl berffeithiaf bun,
Dy wyl Fagnificat dy hun.
Luc yntau, yn sŵn y canu llon,
Anghofiodd ei efengyl bron.

Ave Maria! Pwy a ŵyr
Feddyliau'r meddyg hoff, fin hwyr,
Wrth wrando mabinogi mam,
A meddwl am yr un ddinam
A wybu frath y cledd a'r loes
Flynyddoedd hir cyn llunio'r groes?
A gadwodd yn ei bron y cledd
Pan roed ei Mab o'i groes i'w fedd?
Ni bu ail d'ofid, Fam fy Nuw,
Ond gofid Un a fethai â byw
Wrth gario gofid dynol ryw.

Ond wele felys fawl y plant
Yn dod o lawer peraidd fant;
A thrwy eu carol daw i mi
Ran o'r gorfoledd oedd i ti,
I'th gynnal yn nhywyllwch oes
O Alilea heibio'r groes.

III
Os gorhoffedd mam yw troi'n awenydd
Gorau'r bychan ŵr a'i ryfedd hynt,
Freiniol Fam! O, gymaint dy lawenydd
Yn dy Fab yng Ngalilea gynt!

Eto, ni châi rhodres na dychymig
Gerfio anwir ar dy galon fwyn;
Ni chroniclit air am wyrth annhymig,
Er i'r yrfa fod yn wyrth o swyn.

Digon it ei wylied yn cynyddu
Yn noethineb a gwybodaeth dyn;
Digon it, fin hwyr, wrth dawel nyddu,
Weld y bychan yn ei weld ei Hun.

Plentyn hoffus oedd ymysg y seiri,
Plentyn hoff plant Nasareth i gyd;
"Ond ymhlith ysbrydoedd glân aneiri,"
Brudiai rhywbeth ynot, "y mae'i fyd."

Yntau a dalai ddyled barch gwastadol
I'th dawedog briod, fel i'w dad;
Ac fe wisgai Ioseph urddas tadol
Uwch llawenydd mawr y pentref mad.

Ond ddaeth deuddeg oed, â'r bachgen Iesu
Heb fod yn y fintai, Fair ddiseml;
Tithau a wyddit, wrth ei ail-achlesu,
Ddod o'i Dad i'w arddel yn y deml.

Dychwel yn dy law i Alilea,
Glân yng ngweithdy'r saer ei arf a'i foes;
Eto, wawr hyd hwyrnos, fe ddwyrea
Ar ei ysbryd weledigaeth oes.

Sanctaidd oedd ei fyd fel byd rhianedd,
Ni ddoi cysgod tros ei fynwes fad;
Clywit Ef, wrth deimlo'r faith gynghanedd,
Yn mynegi undod cudd â'r Tad.

Clywit sylwedd tlws ei bêr ddamhegion
Cyn eu rhoi i synllyd dorf erioed;
Dôi o'r maes â'i dusw o brid anrhegion,
Dygai wir fel gwull o hedd y coed.

Gwylit â rhyw lawen fraw ei gynnydd,
Clywit ei ddirgelion glân i gyd;
Gwelit Ef a'r bore haul ar fynydd,
Clywit awgrym am Oleuni'r Byd.

Gwyddit pwy ddeffroai glust dy Broffwyd,
Gwyddit am Un mwy a welai'i rin;
Ofnit golli Mab dy fron a hoffwyd
Gan y sawl a harddai wedd a min.

Pwy a ŵyr dy frud, y Fam hawddgara,
Pan aeddfedodd dirgel gyngor nef,
Ac y seiniodd llef o Fethabara
A oedd wŷs y nefoedd arno Ef?

Daeth yr awr! Â yntau dros yr hiniog;
Cerdd â gwawr seraffaidd yn ei diem;
Tithau, Forwyn hoff, a welai'r miniog
Gledd a'th wyliai 'mhorth Ieriwsalem.

Mwyn it gynt, yng ngwawr dy serch morwynol
Weled, rywbryd, ei gydnabod Ef;
Ac nid dieithr it y gair cyflwynol
Uwch y llifddwr gloyw a lefair nef.

Gwyddit mwy mai eiddo'r Tad dy Iesu,
Llawenychit am ei gadw cyd;
Gwelit deyrnas nefoedd yn dynesu,
Mab dy fynwes yn Oleuni'r Byd.

IV
Fwyn Forwyn Fam y Proffwyd
A ddeffry'r wlad yn awr,
I fro a chysgod angau
Fe gerdd goleuni mawr
O lygaid fel y wawr.

A thithau mewn unigedd
A'i gwyli Ef o bell;
A chlywi lân leferydd—
Mad sain efengyl well—
A glywsit yn dy gell.

Disgwylit am ei ddyfod
Drachefn i'w fro ei Hun;
Ni welit yno'n elyn
I'r Nasarethiad un-
Y mwynach fil na bun.

Eithr ow, dy siom a'th bryder!
Nid oedd i'th Broffwyd ffydd
Mewn man lle bu ei fywyd
Mor hoff â'r awel rydd,
Mor dêr ag anterth dydd.

Ond rhoes llawenydd Cana
Ail-fywyd ar dy fin,
Pan welaist ddwfr yn gwrido
O ganfod gloywach rhin-
Yn gwrido'n felys win.

A gwelaist gŵr gogoniant
Un a ddug londer nef
I gwpan chwerw daear,
A godai aethus lef
Gyhyd amdano ef.

O fin y môr ei eiriau
A ddygid draw i'th glyw;
Ac nid oedd mwy llawenydd
Nag oedd i'th galon wyw,
Ond mawr lawenydd Duw.

Y gwanwyn oedd yng Nghanaan
Ar fryn a dôl a llwyn;
A'r gwanwyn ir i'th galon
A ddoi fel llif o swyn
O'r huawdl feysydd mwyn.

Ti welaist lân wynfydau
Yn gawod ar y bryn,
A'r llu yn ymwynfydu
O wrando'r mwynder syn—
A'th wanwyn ydoedd hyn.

Ti welaist gloff yn llamu
A marw yn ymfywhau;
A gwelaist dir addewid
Yn orfoleddus bau,
A mwyn oedd llawenhau.

Ond gwelaist dorf yn tynnu
Heb ball o'i rinwedd cudd,
A'r Mab, a fu fel heulwen,
Yn troi yn ysig brudd,
Wrth rannu mor ddi-ludd.

A mynnit iddo ddychwel
I ben y bryniau mad,
Lle gwisgodd gynt yn fachgen
Writgochni teg y wlad
A oedd ei faith ystad.

Arswydit i'r afradedd
Gymylu ei feddwl Ef;
A sefaist yn y dyrfa
A wasgai Fab y nef,
I'w ddwyn drachefn i dref.

Ond Ef ni fynnai wrando
A gwyddit tithau pam;
Ymgroesit rhag i alwad
Ei Dad ddioddef cam
Drwy alwad pryder Mam.

Ymgiliodd tlysni gwanwyn,
A deifiodd mwynder haf;
A chiliodd Galilea,
Ymrig yr hydref claf,
Ar Anfonedig Naf.

I unigeddau'r gogledd
Y troes dy Fab yn drist;
Ac yn unigedd pabell
Ti glywaist dan y dist
Sŵn blaendon gofid Crist.

Ti glywaist am y newid
Ar wedd a fu ar fryn;
Ac am y sôn am bridwerth
A siomodd ddeuddeg syn—
A'th hydref ydoedd hyn.

Dilynaist i Gaersalem
Yn sŵn arwyrain gref—
"Hosanna i Fab Dafydd!"—
Ond nid heb glywed llef
O draw"—Croeshoelier Ef!"

Fe edrydd hen brydyddion
Dy ofid yn y cudd;
Myfi nis gallaf syllu
Ar dristwch llym dy rudd,
A brath dy enaid prudd.

Nid yw i mi, pes gwyddwn,
Ddatguddio ingoedd mam,
Yn ymyl cabl y llysoedd
Yn ymyl croes y cam—
A gŵyr dy Fab paham.

Mil dymunolach imi
Y gosteg dwys a bair
I genllif gofid wrando
Ei olaf dyner air
I ti, y firain Fair.

A'th weld yn araf ddychwel
O swn yr angau mawr
I gynnes gariad Ioan,
A wnaeth dy Fab, yn awr,
Yn addfwyn fel y wawr.

A gweled serch yr Eglwys—
Gwyry fel ti dy hun—
Yn dyner glwm amdanat
Hyd fore Mab y Dyn,
A dod o'th annwyl Un.

A'th esgyn i ogoniant,
I ganol dydd d-len;—
Ave, Maria, Ave!—
A'th wisg yn gannaid wen,
A'th euriol ar dy ben.

V
Henffych eto, Fam y Bendigedig,
Er mai'r Mab a hoeliwyd ar y pren,
Mwyn i mi'r rhamantau cysegredig—
Chwedlau pêr d'ogoniant, Forwyn wen.

Er na ddringaist ti i'r nef heb farw
Pan ddeffroes yr erledigaeth gref,
Pwy warafun, wedi'r hirnos arw,
Mwy dy alw'n lân Frenhines nef?

Er na phlygwn lin yn llys y Mawredd
Ond gerbron y Dyrchafedig Dduw,
Erys swyn dy enw di'n bersawredd
Mil pereiddiach na'r thus-offrwm gwyw.

Ac yn ymyl gwawr y glân Nadolig
A ŵyr anrhydeddu Mab dy fron,
Gorfoleddaf, gyda'r byd Catholig,
Ynot, Fam, a wnaeth y byd yn llon.

Cofiaf am y melys leddf brydyddion
A'th emynodd yn y ddistaw gell;
Canaf salmau moliant awenyddion
A ddisgynnodd o ganrifoedd pell.

Cofiaf ddyfais bur y llunwyr llonna'
A roes liw ar len i'th fywyd gwyn;
Trof hir drem ar lawer glwys Fadonna,
Ac ni wn a blyg fy nglin, bryd hyn!

Gwelaf di â'th rawd ymysg y meillion,
Gwelaf wanwyn newydd dros y byd;
Ac ni chaf o'm mewn a farn yn ddeillion
Wŷr a roddes degwch Mai i'th bryd.

Hir y bo dy serch yn nwyd rhianedd,
Hir yr wylo'r oesoedd uwch dy glwy;
Hir y bo dy fawl fel pêr gynghanedd—
Ond i fawl fy Arglwydd fod yn fwy.

Maddau i ninnau 'Nghymru, os dysgasom
Roi it leiparch nag a hoffai'r nef;
Cans ar Fab dy draserch y serchasom,
Rhag dy barchu di yn fwy nag Ef.

Gad in, wedi mudan oes, ddynesu
Ger dy fron â'n hwyrol fawl i'th fri;
Henffych well, Fendigaid Fair, mam Iesu—
Ave nef a daear fo i ti!

Rhagfyr, 1906.