Cathlau Bore a Nawn (testun cyfansawdd)

←

Cathlau Bore a Nawn (testun cyfansawdd)

gan Owen Griffith Owen (Alafon)

→

I'w darllen cerdd wrth gerdd gwelerCathlau Bore a Nawn

{

"Tramwyodd cenedlaethau dan fwa'l seilfan gref."

CATHLAU'R BORE

A'R

PRYDNAWN.

GAN

ALAFON.

CAERNARFON:
Cwmni y Cyhoeddwyr Cymreig (Cyf.),
Swyddfa Cymru."

AT Y DARLLENYDD.

DYMA fi o'r diwedd yn cyflawni hen fwriad. Y mae llawer o'm cyfeillion, o dro i dro, wedi fy annog i gyhoeddi llyfr neu lyfrau o'm cerddi, a llawer gwaith y bu yn fy mryd hwylio at wneuthur hynny; ond gadewais i drafferthion a'r duedd oedi fy rhwystro hyd yn awr. Rhyw ddetholiad rhwydd sydd yma o'm caniadau rhyddion byrraf. Bu rhai o honynt yn "fuddugol" mewn gwahanol gystadleuaethau ("Hwiangerdd y Weddw " yn yr Eisteddfod Genedlaethol, canig a ddodir yma drwy ganiatad Syr Vincent Evans, ar ran Cymdeithas yr Eisteddfod), ond waeth heb nodi y rhai hynny allan un ac un. Ni welodd neb o'r blaen mo'r mwyafrif o'r cerddi sydd yma: bu'r gyfrinach a'r cariad rhyngynt hwy a mi yn unig. Gwnaethpwyd y rhai sydd yn rhan gyntaf y llyfr yn ystod blynyddoedd borëol fy oes, a'r lleill yn ystod y blynyddoedd prynhawnol—y rhan fwyaf yn lled ddiweddar.

Y mae gennyf rifedi mawr eto o ganiadau byrr a hir, rhydd a chaeth, sydd wedi bod hyd yma yn bur ddistaw. Os caf ryw dair neu bedair blynedd eto ar y ddaear, ac os gwelaf fod y llyfryn hwn yn cael derbyniad go siriol, mwy na thebyg y paratoaf i'r wasg ddau neu dri llyfr swllt o honynt hwythau. Bendith ar hwn yn awr i galonnau'r Cymry glân a'i darlleno!

Dylwn ddiolch llawer i'm cyfaill hoff Lluniedydd (Mr. S. Maurice Jones) am y darlun rhagorol o Hen Gloc y Dre, ac hefyd i'm cyfaill glân ei glod, Golygydd Cymru, am ei ganiatad caredig i ddefnyddio y darluniau ereill.

ALAFON.

Mai, 1912.

CYNHWYSIAD

Cathlau'r Bore.

ERYRI.

(Alaw,—Llwyn Onn.")

YR eres Eryri, fro hudol fawrhydi,
Ei llennyrch i'n llonni rydd hi'n ddi-wahardd;
Fan yma'n fûn emol, mewn ifanc drem nefol,
Yr awen chwareuol yn chwyfiol a chwardd.
Ymryson mae rhesi o gennog glogwyni
I adrodd gwrhydri hen gewri fu gynt,
A seinio'r tlws enwau a gâr yr holl gyrrau
I lanw'n calonnau â gwenau wna'r gwynt.

O didau'r gwastadedd, o boenau pob annedd,
A miri pob mawredd di-hedd, awn am hoen
A heddwch neuaddau y chwyddog lechweddau,
A rhyddid mawreddau y bannau di-boen.
Da fwrw difyrrion a gawn yn ddi-gwynion,
Heb eiliw helbulon i huddo'n mwynhad,
A newydd egnion ry' olew'r awelon
I loywi alawon gor-glysion ein gwlad.

O! melys ger moelydd, ar addas foreddydd,
Yw rhodio tra'r hedydd a'i gywydd fel gwin
Hyd weunydd rhedynnog y maswellt a'r mwsog,
A'r awyr lân rywiog yn wresog o rin.
I'r bannau derbynnir y mwyniant ddymunir,
Hyfrydwch y frodir a gludir i'n gwledd;
Hen dyrrau ein dewrion a'u celyd encilion
Hir erys i'r wyrion yn rhadlon dir hedd.

PEDAIR GOLYGFA.

I.
FE'I gwelodd pan ddywedai
Ei diniweidrwydd glân
Paham o'i weld y gwridai
Ei gruddiau fel y tân,-
Mai ef yn fwyaf garai
O'r bechgyn, fawr a mân.

II.
Fe'i gwelodd wedi hynny
Yn firain riain rydd,
Yn ddigon tlws i synnu
Dihalog burdeb dydd,
A'i galon yntau'n crynnu,
A'i bywyd yn ei rudd.

III.
Fe'i gwelodd fel angyles
Un difyr hwyrddydd haf,
A'i llaw yn dweyd ei hanes,
A gwrid ei boch yn glaf,
A'i llafar yn ei mynwes
Yn distaw sibrwd-Gwnaf!

IV.
Fe'i gwelodd wed'yn hefyd,
Wrth allor gwynnaf lys,
A breuddwyd per ei fywyd
Yn sylwedd am ei bys,
Ac arwydd oes o wynfyd
O gylch ei thrydydd bys.

"HEN GLOC MAWR Y DRE."
(Caernarfon.)

MI blethaf gerdd o adgof am Hen Gloc Mawr y Dre :)
Ffyddlonaf gennad Amser chwim, diorphwys, oedd efe;
A hawdd yw teimlo'n addig at gelf olygus wedd
Am foddio mympwy calon neb drwy'i symud ef o'i sedd;
Mi daeraf hyd yr eitha' nad all cywreinrwydd chwaith
Byth ffurfio'r un-waeth am ei lun-medruasch gyda'i waith.
Na, agos mewn perffeithrwydd i danllyd gloc y ne'.
A'i gynrychiolydd ar y llawr oedd Hen Gloc Mawr y Dre.

'Roedd ef yn cofio'r cyfnod pan oedd Ardalydd Môn
Yn faer y dref (am dano ef am oesoedd maith bydd sôn!);
A chyson wasanaethodd 'rol hyn i lawer to
Breswyliodd dref Caersallwg, ac i eraill ar eu tro.
Tramwyodd cenedlaethau dan fwa'i seilfan gref,
A llawer dydd a llawer nos aeth rhwng ei fysedd ef
Yn ol i dragwyddoldeb, tra sefyll yn ei le
I droi'n glywadwy swn eu traed wnai Hen Gloc Mawr y Dre.

Diwydrwydd oedd ei elfen, cysondeb oedd ei nod,
Ffyddlondeb pur ei ddidwyll fron enillodd iddo glod.
Ni wyddai beth oedd seibíant, ac ni chroesawodd ludd:
'Roedd fel ei feistr, Amser, wrth ei orchwyl nos a dydd.
Tra'r hunai deiliaid llafur ym mreichiau'r ddunos laith,
Tra natur mewn tawelwch dwfn, ceid ef yn gwneud ei waith;
A phan agorai emrynt y bore, pawb trwy'r lle
A elwid eilwaith at eu swydd gan Hen Gloc Mawr y Dre.

'Roedd pawb yn edrych arno trwy oesoedd megis tad
A chywir safon amser i holl glociau'r dref a'r wlad.
Os hoffai rhywun wybod yr amser yn ei le,
Fe holai yn bwysleisiol iawn, "Faint yw hi ar y Dre?"
Edrychai llawer cymrawd ei oriawr yn ei wydd,
Ac os na byddai yn ei lle ca'i oruchwyliaeth rwydd
"Y pum bys," neu'r oriorydd; ond mawr ymffrostiai e'
Os gallai brofi ei bod hi'n myn'd fel Hen Gloc Mawr y Dre.

Rhyw Jonah mawr rhybuddiol ar safle uchel oedd:
Ar ben pob awr y'nghlyw y dref pregethai ef ar goedd.
Anghofio'i lais nis gallaf: disgynnai ar fy nghlyw
Fel llais o dragwyddoldeb pell, gyrhaeddai'r enaid byw.
A chredaf y bu'n foddion à'i dreiddiol seiniau syn
I ddeffro cydwybodau lu o ddyfnaf gwsg cyn hyn.
Pwy wyr na phriodolir gan rai sydd yn y ne'
Eu hargyhoeddiad cyntaf i Hen Awrlais Mawr y Dre?

Henafol swyddog Amser! rhoes lawer tic erioed,
Ac ar ei wisg pob eiliad chwim adawai ol ei throed.
Daeth awr ei ymddatodiad-mae yntau wedi myn'd
Oddiwrth ei waith i blith a fu, fel llawer ffyddlon ffrynd.
Ond os aeth ef i orphwys, mae'i feistr megis cynt
O ddydd i ddydd, o awr i awr, ar ei ddilestair hynt.
O barch i'w goffadwriaeth, rhoer colofn ger ei le,
A cherfier arni, "Ni chaed twyll yn Hen Gloc Mawr y Dre."

DRAW YMHELL.
(Efelychiad).

DRAW ymhell mae'm cartref—draw ymhell,
Wrth fynyddig lan gusana'r lli.
Gweled 'rwyf bob dydd fy mrodyr rhydd
Ger y llwyn, a'm chwaer a'i blodau hi,
Draw ymhell.

Draw ymhell mae 'mreuddwyd—draw ymhell,
Pan y dawel nos deyrnasa'n hardd.
"Blentyn mwyn," medd llais yr hon a'm cais,
"Dilyn fi i'r cartref byth a chwardd—
Draw ymhell,"

Draw ymhell mae 'ngobaith—draw ymhell,
Lle gall cariad adfer ieuanc hoen.
O na chawn d'adenydd, g'lomen glws,
I ehedeg draw i'r lan ddi boen
Draw ymhell!

NOSWYL Y GWEITHIWR.

LLAFURUS yw'r gweithiwr di—fost ym mhob hin
Yn elwa cynhaliaeth i'w deulu,
A mynych y teimla'i ewynnau yn flin,
A'i nerth bron a hollol ddiflannu;
Ond cyson, fel morwyn trugaredd, daw'r hwyr,
A'i llenni cysgodol a'i llonant;
Caiff danynt hwy daflu ei flinder yn llwyr,
A threulio byrr Sabboth o seibiant.

Ar derfyn y dydd y gweithiwr yn rhydd
A frysia i roesaw ei breswyl;
Ar aelwyd lawn hedd, a gwên ar bob gwedd,
Ynysoedd o nef rydd ei noswyl.

Fe'i ceir dan awdurdod a defod trwy'r dydd,
Yn manwl gyflawni'r gorch'mynion;
A rhwymau yr amod yn dynnion y sydd
Am dano tra wrth ei orchwylion;
Ond dryllia yr hwyr ei gadwynau bob un,
Daw esgyll ei ryddid i ysgwyd;
A chaiff fod yn frenin bach dedwydd ei hun
Ar dlysion anwylion ei aelwyd.
Ar derfyn y dydd, &c.

Yng nghôl ei lân annedd mor siriol ei wedd,
Yn edrych ar hedd ei lywodraeth,
Fel teithydd lluddedig dan gysgod rhyw lwyn
Hir erys dan swyn y beroriaeth!
Ni wyr y pendefig yn nwndwr y plâs,
A'i loddest yn frâs trwy y flwyddyn,
Am wynfyd y gweithiwr mewn hwyl sy'n mwynhau
Mwynderau di-foethau ei fwthyn.

Ar derfyn y dydd y gweithiwr yn rhydd
A frysia i roesaw ei breswyl;
Ar aelwyd lawn hedd, a gwên ar bob gwedd,
Ynysoedd o nef rydd ei noswyl.

DAFYDD GRWYDRYN.

UN medrus iawn oedd Dafydd
I hel ei damaid beunydd:
Ni chrwydrodd neb o sir i sir
Yn siwrach gwir fesurydd.

A'i enw fe gysylltid
Y fwyaf Waen adwaenid;
Ond ef oedd Ddafydd fwyn Pob Man,
A'i wraidd o dan ei ryddid.

Fe dybiai rhai o'i weled
Nad oedd â hwynt cyn galled;
A thynnai pob rhyw ran o'u stór
Don newydd o'r diniwed.

Ni welwyd ef yn garpiog
Gan gwn na phobol frathog:
Fe hudai'r gôt a hoffai gael
O gist gwr hael yn gastiog.

Ei dafod oedd felfedaidd,
A'i foes yn foneddigaidd;
Ond taflai ddiolch ambell dro
A'i oerni'n o haearnaidd.

Ni cheisiai'r gwryn geiriog
Ond "dima bach ne' geiniog";
Ni chymrai geiniog ddoi mewn stŵr
O feddiant gwr anfoddog.

Gofynnai wedi derbyn,
Gan ddal y darn gyferbyn,
"Ydach chi'n siwr y medrwch droi
O'i adael, a rhoi wedyn?

"A fuoch chi yn 'Stiniog?
Mae hwnnw 'mhell gynddeiriog;
Ewch yno os y daw byd gwan:
Mae'n gynnes fan am geiniog."

Mewn odyn glyd fe'i gwelais,
Am lety ar ei falais,
Ac ef a'r llanciau'n fawr eu dawn,
A difyr iawn eu dyfais.

Fe dynnodd y dilledyn
Oedd nesaf at ei gorphyn;
A chanddo, am resymau mân,
Fe'i rhowd ar dân yr odyn.

Fe wyddai Dafydd ddehau
P'le byddai, a'r effeithiau::
Fe wyddai na cha'i ado'r fan
Yn ddigrys dan ei ddagrau.

Mae yntau wedi myned,
Heb adael llawer called:
Hai lwc ei fynd o ffordd Pob Man
I lan lle bydd fodloned!

YR ANWYL ENETH.
(Nis gwn ai cyfieithiad, ai beth.)

DAN awyr glir Virginia dlos.
Mi gwrddais fûn mor ddifeth,—
Dwy wefus dyner fel y rhôs
Oedd gan yr anwyl, anwyl eneth.
Ei thonnog wallt, ei llygaid llon,
A'i deurudd gwridog, tirion,
A barent im' lesmeirio bron,
A theimlo'n fwy na hanner gwirion.

O flaen y rhyfel, flwyddi'n ol
(Mi gofia'r dydd drwy bobpeth),
Y deuais i, yn Ílencyn ffol,
I gwrdd yr anwyl, anwyl eneth.
Mae'n debyg fod rhyw lanc o nod
Cyn heddyw wedi ei hennill,
Ac na chaf fi ond seinio'i chlod
A dweyd fy nghwyn mewn gwirion bennill.

Tra byddo bywyd yn fy nghof
A churiad yn fy nghalon,
Mi gofia'r eneth lon, a rhof
Fawrhad i'w hanwyl, anwyl swynion.
Os na ddaw'r feinir hoff ei hun
Yn drysor i fy mynwes,
O fewn fy nghalon bydd ei llun,
A lle i hon hyd angau'n gynnes.

MAE RHAN O'R LLOER O'R GOLWG.

Os ydyw'r nos yn dal yn ddu,
A dwfn bruddglwyfedd ar bob tu,
Mae ymyl fain o'r lleuad gu
I'w gwel'd, yn lled anamlwg;
Bydd amyneddgar, gyfaill syn,
Tywyllwch ar ei orsedd gryn,
Daw'r nos i wenu gyda hyn:
Mae rhan o'r lloer o'r golwg.

Os ydyw gŵg Rhagluniaeth fawr
Yn eistedd yn ei threm yn awr,
A thithau wedi'th lethu i lawr
Yn crynnu dan ei chilwg,
Na ddigalonna'n llwfryn gwael,—
Gwna di'th ddyledswydd yn ddi—ffael;
Sirioldeb eto a wisg ei hael:
Mae rhan o'r lloer o'r golwg.

Os ydyw'r byd yn aml ei sèn,
Yn lluchio'i ddirmyg ar dy ben,
Gan geisio'th ddal tu ol i'r llèn,
Dibrisia'i wawd a'i hwdwg;
Bydd ffrynd i lafur: os yw lli
Athrylith yn dy feddwl di,
Fe red ryw ddydd trwy ddolydd bri:
Mae rhan o'r lloer o'r golwg.

Os yn y dymhestl, Gristion gwan,
Yr wyt, mewn ofn na weli lan,
A chaddug nos o'th gylch bob man,
Heb ddim ond mellt yn amlwg,
Mae'r llyw yn llaw dy Dad,—cyn hir
Cei wel'd goleudy Gobaith clir,
A sangu'n iach ar nefol dir:
Mae rhan o'r lloer o'r golwg.

BOED YN DY GOF.
(Tri phennill a roddwyd i'r anwyl J. D. Bryan.)

I.
TRA'N sangu gwlad ddyddorol
Y pyramidiau mawr,
Y wlad sy'n gwel'd y Nilus hen
Yn llifo byth i lawr,
Boed yn dy gof, fy nghyfaill,
Fod twym galonnau lu
Mewn gwlad hynafol arall draw
Yn curo o dy du.

II.
Er myn'd ymhell o Walia,
Y wlad lle cefaist fvw
I ddysgu rhodio'i hanwyl dir
Yn ofn ei hunig Dduw,
Boed yn dy gof fod sylw
Y Duw addolwn ni,
A'r Duw addolai Joseph gynt,
Pan yno, arnat ti.

III.
Os trefna doeth Ragluniaeth
It' ddo'd i'th wlad yn ol,
Bydd dda gan Walia'th dderbyn di
I'w thawel gynnes gôl;
Ond cofia beunydd yno,
Tu draw i'r llydan fôr,
Fod eto ffordd o Wlad yr Aifft
I Wlad Addewid Iôr.

BETH YW EINIOES?

BETH yw einioes, eneth siriol?
"Maith wastadedd di—ben—draw,
Llawn o bob teleidion swynol
Yn daenedig ar bob llaw.
O! 'rwy'n gweled blodau tlysion
Yn fy aros, rif y sêr,
Minnau'n methu brysio digon
I fwynhau eu harogl pêr.

Beth yw einioes, gyfaill nychlyd,
Caethwas blin afiechyd du?"
Llong ar ganol môr terfysglyd,
Tonnau erchyll ar bob tu;
Yr herfeiddiol wynt yn chwythu
Fel dialedd oer a chwim,
Hithau'n llesg a gwan yn methu—
Methu symud nemor ddim."

Beth yw einioes, henwr gwywlyd,
Sydd a'th ben mor wyn a'r llaeth?
"Edrych ar y ffrwd a gyfyd
Yn y cwm gerllaw y traeth;
Weithiau'n llyfn, ac weithiau'n arw;
Weithiau'n brin, ac weithiau'n stôr;
Berr ei thaith o'r gilfach acw;
Cyll o'r golwg yn y môr."

CAREDIGRWYDD.

NID oes unpeth mwy effeithiol—
I galonnau'n fwy bendithiol;
Nid oes unpeth bair hapusrwydd
Ym mhob man fel caredigrwydd.

Gwêl y tlawd a'r gruddiau llwydion,
Gwêl y gaeaf yn ei galon:
Tawdd y rhew, daw llonder ebrwydd,
Dan belydrau caredigrwydd.

Gwêl y truan yn y trallod,
Gwên a geiriau wedi darfod:
Daw ystori o'r distawrwydd
Yn swn dagrau caredigrwydd.

Pan fo cyfaill wedi ffromi
Herwydd cam neu gael ei siomi,
Troi yn fwynder wna'r ffyrnigrwydd
Dan gyffyrddiad caredigrwydd.

Mawr yw ffydd, a mawr yw gobaith—
Gwerthfawr rasau'n myd yr anrhaith;
Ond y mwyaf ei raslonrwydd
O bob gras yw caredigrwydd.

Os dymuni fod o ddefnydd;
Os dymuni wel'd llawenydd;
Os dymuni fod yn ddedwydd,
Dyro le i garedigrwydd.

PAID A'I GOELIO.

PAID a'i goelio, eneth nwyfus,
Er fod esmwyth eiriau mêl
Yn diferu dros ei wefus,—
Gwylia frad ei galon gêl.
Gwena tegwch dy forwyndod
Heddyw mewn boreol fri:
Gwylia rhag i'r twyllwr osod
Cwmwl ar dy burdeb di.

Gwelais un yn wylo'i chalon—
Calon fu yn llonni'r nef,
Gyda'i choron glaer yn deilchion
Wrth ei draed diystyr ef.
Bu, fel tithau, fel y manod—
Tlysni rhinwedd yn ei gwedd;
Ond mae ceinion ei morwyndod
Heddyw'n garnedd ar ei bedd

Dyro glusti hyn o eiriau:
Gochel di y siomllyd swyn
Sydd yn llanw addunedau
Teg a ffals dy demtiwr mwyn.
Geill dy glir foreol wynfyd
Droi yn dywell nos o wae,
Dan gymylau gwarth a thristyd:
Gochel ef, dy dwyllo mae.

CWYN A CHYSUR.

I.
GAEAF ydyw bywyd—
Gaeaf oer a blin,
Llym yw'r gwynt gwenwynllyd,
Gerwin ydyw'r hin;
Ond ni ddigalonnaf—
Canu ynddo wnaf:
Cilio raid i'r gaeaf,
Dyfod mae yr haf.

II.
Cefnfor ydyw bywyd—
Cefnfor garw, du;
Tonnau mawr dychrynllyd
Welaf ar bob tu;
Ond yng nghwch bach hyder
Canaf yn ddi—daw:
Myn'd yn llai mae'r pellder,—
Glaniaf maes o law.

III.
Canaf yn nhymhestlodd
Geirwon gaeaf du;
Canaf uwch dyfnderoedd
Tonnog fôr a'i ru;
Canaf tra y dalio
Hwyliau gwynion ffydd;
Canaf wedi glanio
Am dragwyddol ddydd.

YR HEN DORRWR CERRIG.

AR fin y ffordd a'i wallt yn wyn,
Crymedig iawn ei lun,
Hen dorrwr cerrig mwyn fel hyn
A ganai wrtho'i hun:
"Yn wan a gwael, dan bwys pob hin,
Fy lludded pwy a'i gwyr
Wrth guro, curo, curo
O'r bore hyd yr hwyr?

Niferoedd sydd o ddydd i ddydd
O'mlaen yn myn'd a d'od,
Rhai'n llon eu ffawd, rhai'n brudd a thlawd,
Rhai'n enwog, rhai'n ddi-nod.
Caf air gan rai, â heibio'r lleill
Mewn diystyrwch llwyr
O un sy'n curo, curo
O'r bore hyd yr hwyr.

Y garreg olaf oll i mi
A dorraf cyn bo hir:
Pob un sy'n tynnu gyda hi
O'm nerth, sydd brin yn wir.
Drwy'r cerrig hyn daw adsain syn
O'r byd tu draw i'r llen:
Wrth guro, curo, curo,
Fe ddaw fy oes i ben.

O dan fy morthwyl dryllio mae
Y cerrig c'letaf ryw;
Ond gwn am garreg lawn o wae
Sy'n dal dan forthwyl Duw.
A dyfal ordd y dwyfol air
Parhâ, O Ysbryd cu,
I guro, curo, curo
Nes dryllio'm calon ddu."

MAGGIE'R TRAEAN.

'ROEDD y flwyddyn oedrannus ar drengu'r pryd hyn―
'Roedd ei cham yn fyrr, 'roedd ei gwallt yn wyn,
Tra'r eneth dyneraf a gwanwyn oes
Yn welw'n ei threm, yn wyw yn ei grudd;
A disgyn 'roedd dagrau ar amnaid pob loes,
Ac angylion oedd gylch ei gorweddfa brudd.
Ni welwyd ond tlysni yn Maggie cyn hyn;
Ond dyna brydferthwch a welodd y glyn!

'Roedd yn Sabboth—ni chlywid na thwrf na bloedd,
A gorphwysfa olaf y flwyddyn oedd;
Nefolaidd awelon gusanent y dydd;"
Nefolaidd a dwfn ydoedd murmur y dòn;
A nefol addfwynder ymdonnai'n ei grudd,
A nefol oedd iaith y forwynig hon.
A dyna'r dydd daeth angylion i lawr
I'w thywys i ddinas y Sabboth mawr.

'Roedd yn hanner dydd—a rhyw ddydd byrr iawn
I'w rannu oedd ef rhwng bore a nawn.
Tra'r clwyfus haul ar ogwyddo i lawr
Yn llesg tua mynwes y cyfnos prudd,
'Roedd Maggie yn esgyn i ddwyfol wawr
Pur wlad y tragwyddol a chlir Hanner Dydd.
O, ddedwydd y croesaw i'r fun a roed
I wenau y nef yng ngwanwyn ei hoed!

"Y TRI HYN."

I.
LLAW ydyw Ffydd, i'w rhoi yn llaw
Arweinydd nas gall fethu byth,—
I agor llenni'r pellder draw,
A thynnu cysur pur, di—lyth,—
I ddwyn o rym Hollallu byw
I symud llawer mynydd mawr,—
I afael yn y cadarn Dduw
Nes mynnu'r fendith gyda'r wawr.

II.
Beth ydyw Gobaith? Angor cryf
Wrth long helbulus bywyd dyn,
I'w dal, gan herio'r storom hyf
A gyffry'r môr i wallgof wŷn:
Er hyrddio'r llestr yma a thraw
Gan rymus donnau'r brochus aig,
Mae'r angor yn y dwfn islaw
Yn gafael mewn tragwyddol graig.

III.
Fendigaid Gariad! Haul yw hwn,
I roddi gwên ar rudd y gwael,—
I dwymno teimlad cread crwn,
A pheri twf—ddeffroad hael.
Ei reddf yw rhoddi—rhoddi'n rhwydd
O'i stor i lawr, dosturiol un:
Mae'n rhoddi lles, mae'n rhoddi llwydd,
A'i fawredd ef yw rhoddi ei hun.

MADOG AB OWAIN GWYNEDD.

MADOG AB OWAIN oedd un o'r llu
Lathrant hen gofrestr Cymru Fu—
Dyn a theimlad yng nghraidd ei fron,
O ysbryd anturus ar dir a thòn.

Disgynnodd penwynni ei dad i'r bedd;
Cododd ymryson gwrdd am ei sedd;
Cledd fu'n gwibio rhwng cnawd o'r un cnawd;
Brawd fu'n dranc i fywyd ei frawd;
Rhyfel cartrefol 'sgyrnygai'n hyll
Ychydig ymlaen, rhwng gwawr a gwyll.
Madog arswydai rhag meddwl am
Glwyfo rhai garodd ei dad a'i fam,
A rhuddo gwerdd fynwes gwlad y sant
A hylif bywyd yr un o'i phlant.

Mewn llynges fechan hwyliodd ei rawd
I chwilio am randir hedd a ffawd.
Dawnsiodd y llongig oedd dan ei droed
Ar donnau na welsant long erioed.
Cyn hir ca'dd orphwys i fwrw'r draul
Gerllaw y gorwel lle cysg yr haul—
Mewn gwlad eangferth, ffrwythlawn, well
Na Gwalia fynyddig fach oedd bell—
Oedd bell, ac eto bob dydd dan drem
Ei galon gynnes fel nefol em.

Gan awel bell ac estronol dòn
Danfonwyd e'n ol i Frydain lon.

Mewn deg o longau dyrchafwyd cân
Gan lu o wrolion Cymru lân,
Am ddilyn Madog yn ol.—A'r gwynt
Ni ddaeth a gair am ei olaf hynt.

MARWNAD Y FLWYDDYN.

MAE'R flwyddyn lesg, oedrannus yn trengu—dyna ding
Yr awrlais draw yn seinio ei hiaith o'i holaf ing.
Nid oedd ond pob arwyddion o hyn er's llawer dydd:
'Roedd dulas rew marwolaeth yn gwelwi ei rhychog rudd,
A "blodau'r bedd" yn wynion gudynau gylch ei phen,
Yn sôn ei bod ar riniog y byd tudraw i'r llèn."
Prudd seinia gwynt canolnos alargan iddi hi,
Tra'n siglo crud un arall—ein Blwyddyn Newydd ni.

Mae'r flwyddyn wedi marw!—Hen flwyddyn dyner fu:
Tiriondeb ei theyrnasiad a ddengys llwyddiant llu.
Eisteddodd bedwar cyfnod ar sedd Trugaredd wen,
A choron o ddaioni fu beunydd ar ei phen;
Allforiwyd trugareddau—bendithion yn ddi-ri'—
O deyrnas fawr Rhagluniaeth i'w theyrnas fechan hi;
Cyfrannodd hithau'r cyfan yn gyfiawn ac yn ddoeth;—
Bu farw'i hunan, druan, yn hen, yn dlawd, a noeth.

Mae'r flwyddyn wedi marw.—Hen flwyddyn enwog oedd:
O awr i awr ei hanes ymledai'n fwy ar g'oedd.
Bob dydd o'i hoes bu miloedd o ddwylaw wrth y gwaith.
O chwim gysodi ei henw trwy gyrrau'r ddaear faith.
Wrth allor wen priodas—ar lèn yr uniad ir—
Cofnododd myrdd ei henw,—ac ar hen goflyfr hir
Dydd geni plant gofidiau, ac etifeddion parch;
Do, do, fe'i cerfiwyd hefyd ar lawer cauad arch.

Mae'r flwyddyn wedi marw.—Ei genedigol ddydd
Wnaeth lawer un yn llawen, a llawer un yn brudd.
Ceid wyneb y cystuddiol a'r hen yn ymdrist—hau
Wrth glywed Mawrth yn rhuo, ac angau yn nesau.
'Roedd llawer impyn ieuanc yn llonnach nag erioed
Wrth wel'd ei hun yn nesu at wynfa ugain oed.
Mae'r flwyddyn wedi cilio—ond nid cyn teimlo'i throed
Ar newydd feddau llawer na welsant "ugain oed."

Mae'r flwyddyn wedi marw; ac yn ei hangau hi
Bu farw llawer bwriad fu anwyl gennyf fi.
Rhwng emrynt y dyfodol 'roedd aml i seren lon
Yn tremio'n hawddgar arnaf y bore ganed hon.
'Rwy'n syllu i'r gorphennol wrth gofio'r flwyddyn gu—
Mae'r ser disgleiriaf welais tuhwnt i'r mynydd du!
Addunais addunedau i'r Hwn a'i galwodd draw—
Mae'r rheiny'n waeth na gweigion yn myned yn ei llaw!

Mae'r flwyddyn wedi marw: fe'i llyncwyd gan y bedd
Sy'n mynwent Tragwyddoldeb, ag amser iddo'n wledd.
Ond cyfyd unwaith eto pan ddeffry "llwch y llawr":
Anadla hithau fywyd o swn yr udgorn mawr;
Dadlenna'i holl gyfrifon; a phan archwilir hwy
Ymdodda i Dragwyddoldeb"—ac ni bydd amser mwy."
O, Ynad llys y llysoedd, â gwaed dilëa Di
Gofnodion aml fy meiau o'i dyddlyfr manwl hi!

CLYCHAU NADOLIG.
(Efelychiad).

CANU, peraidd ganu o sanctaidd dyrrau cain!—
Ariannaidd seiniau'n dyrchu o glychau pur eu sain;—
Canu bri yr anwyl Nadolig cynta' 'rioed:
Canu byth am hwnnw trwy barthau daear boed!

Seiniwch, peraidd seiniwch trwy'r oriau, glychau glan!
Seiniwch gof i'n henaid o gord y nefol gân!

Seiniwch heddyw'r hanes gan yr angylion gaed;
Seiniwch glod y Maban yn Frenin byth a wnaed;
Chwyddwch allan, chwyddwch berorol fawl yr awr;
Traethwch wrth y ddaear pa fodd daeth Duw i lawr.

Seiniwch, uchel seiniwch y newydd haedda fri—
Tangnefedd ar y ddaear drwy Iesu'n Brenin ni.

Y GAN O HEDD.
(Efelychiad).

MEWN cân angylion sanctaidd Duw
Roesawent Iesu Grist:
I lawr trwy euraidd byrth y nef
Hwy ddoent, heb un yn drist;
Hwy ganent gân sy'n fyw o hyd—
I filoedd sydd yn wledd,
Cân ddaeth i lawr o gariad Duw—
Pur gân o hedd.

Drwy'r gân angylion sanctaidd Ior
Gyhoeddent ddwyn i'r byd
Yr Hwn a una ddae'r a nef
Yng nghariad Duw ynghyd.
Eu carol hwy yn felys sydd,
Un nodyn prudd ni fedd,—
Cân ddaeth i lawr o'r nefoedd lon—
Y gân o hedd.

Na fydded neb heb ddysgu'r gân
Trwy gyrrau tir na lli;
Na fydded neb heb roddi clod
I'r Hwn a'i tynnodd hi.
Rhyw gân a ddeffry londer yw
Mewn enaid gwael ei wedd.—
Cân ddaeth i lawr o gariad Duw—
Y gân o hedd.

Y DDWY CHWAER.
(Lled-gyfieithiad o J. G. Whittier.)

ENID a Gwladus, ddwy chwaer dlos,
Ddeffroent yn swn trwm wlaw y nos,
Rhuthriad y gwynt, a rhuad bàn
Donnau wrth ddringo'r greigiog lan.

O'i gwely cyfododd Enid gu,
A thremiodd allan i'r storom ddu.

"Ust! O, gwrando!" sibrydai'n daer,
Glywi di ddim, fy anwyl chwaer?"

"Mi glywaf y môr, a thrwst y glaw,
A rhuad y dymestl erwin draw.

Tyr'd yn ol i'r gwely, ar nos mor ddu:
Pa les yw gwylio'r ystorm a'i rhu?

Beth yw i ti fod y nen wedi duo,
Y gwynt yn brochi, a'r tonnau'n rhuo?

'Does neb a'th gâr ar y wallgof dòn
I fethu'r porthladd ar nos fel hon."

"Ond mi glywais lais-a'm henwi wnaeth:
I fyny o'r môr ar y gwynt y daeth.

Dwywaith a theirgwaith y clywais hyn—
A'r llais yw llais Ednyfed Wyn."

Y chwaer yn y gwely ddirmygai'i chri,
"Mae Ednyfed Yr Heron' yn sâff," medd hi.

"Yn y sgwner gadarnaf a nofiodd för
Mae wedi angori gerllaw Greenore.

A phe ym mheryglon brochwyllt li,
Neu greigiog làn, a alwai di?"

Ai ni chlywai'r fun ond y gwynt a'r lli?—
Gan blethu ei dwylaw'n dynn, medd hi:—

"O, Gwladus anwyl, mae drwg yn bod!
Fe'i clywaf eto, yn uwch yn d'od.

Enid! Enid!' yw'r seiniau syn—
A'r llais yw llais Ednyfed Wyn."

"Taw!" eb yr hynaf, tra'n neidio'n syth,
"Ni alwai Ednyfed dy enw byth.

Pe gwnaethai, tynghedwn y gwynt a'r lli
I'w gadw fo byth rhagot ti a fi."

Bryd hyn rhoes y 'storm ofnadwy floedd,
A swn fel rhyw gri angeuol oedd.

Enid ollyngodd ochenaid wan;
Ond yn ei threm 'roedd rhyw oleu càn—

Goleuni'r serch yn ei mynwes brudd,
A fynnai'n awr lefaru'n rhydd.

"Anwylaf un," sibrydai'n anghlir,
Bywyd oedd gelwydd: marw sydd wir!

Y cariad a gelais, ffyddlon fydd,
A chaiff bellach fyw yng ngolau dydd.

Fy nghlust ni wrendy gynygiad llanc;
Ni chyffyrdd gwefus fy min hyd dranc!

I ti'n gysegredig i f'olaf awr—
Tydi yn y nef a minnau i lawr."

Wrth wely ei chwaer dywedai'n brudd,
"Ednyfed Yr Heron' yn farw sydd!

Eu gwaetha' gyflawnodd y gwynt a'r dòn:
Nis gwelwn ef mwy ar y ddaear hon.

Ychydig a deimla dy galon di:
Ni charai ef fel y'i carai f'un i.

Pe'r llanc yn fyw, er ei fwyn gall'swn i
Hemio dy wisg briodasol di—

Er i ddwylo grynnu a dagrau ffoi,
A phwyth am bwyth yn fy mron gael ei roi.

Ond yn awr, er gwaethaf y gwynt a'r lli,
Fy enaid â'i enaid briodaf i—
Y byw i Gwladus, a'r marw i mi."

DIFYR SON AM GYFAILL GYNT.

'Rwy'n awr am ddarlunio hen gyfaill i'w gofio,
Yn raenus a chryno, a'i gydio wrth gân:
Mi rof i chwi hanes y gwr yn ddi—rodres,
Fel pe b'ai fy hanes fy hunan.

Mae pawb yn ei 'nabod, a'r broydd yn gwybod
Fod ganddo fo dafod pur hynod o'r hael,
Yn troi mewn ufudd—dod i'w ben a'i gydwybod
A gwarchod rhag dyfod i'w afael!

Os bydd eisio canmol rhyw dro go ragorol,
Mae e'n wr mor ddoniol a Hall, medda nhw;
Ond pan fydd y gafod yn disgyn o'r Hafod
Ar bechod go hynod, gwae hwnnw!

Am ateb cwestiynau, a rhoi opiniynau,
'Does undyn mwy dehau rhwng bannau y byd.
Gofynnwch y cwbwl, mae'n barod ei feddwl:
Cewch ateb mwyn, manwl, mewn munyd.

Mae o'n medru dadlu mor rwydd ag anadlu,
Heb ofni ymddrysu na baglu wrth bwnc; .
Drwy reswm neu daeru mae'n siwr o orchfygu:
'Does neb all ei rempu ar unpwnc.

Ceir doniau'r diwinydd, y beirniad, a'r llenydd,
I gyd hefo'i gilydd yn newydd eu nôd,
Yn tyfu'n ddi—ddiwedd, a'u gwraidd mewn arabedd,
Yng nghoryn gwr rhyfedd Yr Hafod.

CAN YR EISTEDDFOD.
(Alaw—"Rhyfelgyrch Cadben Morgan.")

LLWYDD i'r Eisteddfod, prifwyl Gwlad y Gân!—
Llwydd byth i ennyn gwladgar dân!
Grym ei hysbrydiaeth dyn y wlad ynghyd;
Calon wrth galon a ddeil o hyd;
Gwreng a bonedd, plaid a phlaid yn llon,
Gwrddant law yn llaw ar hen fanllor hon.
Ysbryd Rhyddid süa rhwng ein creig,
"Cedwch mewn mawrhad yr hen Wyl Gymreig."

Hen Wyl y Brython geidw fyth yn gu
Fraint a defodau Cymru Fu;
Ar ei hwynebpryd gwelwn wrid a gwên
Awen Taliesin a Llywarch Hên;
Cêl ysbrydion gwŷr o ddawn a chlod
Dyrrant gylch ei baner o rôd i rôd;
Llais yr oesau waedda yn ein clyw,
"Cedwch Wyl eich gwlad tra bo Cymro'n fyw."

"Dal, aros i delori!"

I'r hen Eisteddfod parch o galon boed:
Mamaeth awenau yw erioed.
Nawdd Duw a'i dangnef iddi oesau'r byd!
Maged enwogion fwy o hyd!
Blant y Bryniau, rhowch o galon rwydd
Gymorth i ddyrchafu ei bri a'i llwydd;
Grwth a thelyn, dowch yn ddi nacâd,
Seiniwch chwithau glod i hen Wyl ein Gwlad.

Cathlau'r Prydnawn.

Y DERYN PUR.

ADERYN brig y glesni glân,
Mor lân yw'r gân a geni!
O'i wledd i ni is llenni'r llwyn
Hael ydyw'th fwyn felodi.
Nid oes un gwyn o fewn dy fynwes,
Na gelyn gan dy galon gynnes;
Rhyw hwyl dyddorol yw dy ddyri;
I wawr o gariad pur agori.
O gantor llon, i'n hudo ni
Dal, aros i delori!

Yn llys y dail arllwysi di
Win alaw i'th anwylyd;
A llawen wyt o'i llonni hi,
Ac eilio'i bri a'i golud.
Gywired wyt o gariad ati
I ddal yn nodded ffyddlon iddi!
I hon y gloywi ddawn i'w glywed,
I hon dy galon wnaed i'w gweled.
Aderyn pur mor lwysbur lŷn,
Na lynai dyn ffyddloned!

GWERDDON Y FFRIDD.

DIM ond ychydig wern,
A ffrwd wasgaredig, fas
Yn llifo rhwng tryblith o lysiau'r dŵr,
Gyda'u blodau bach gwyn a glâs,
Ac aderyn bach dedwydd yn canu'n llon
O gangen i gangen am haul ar dòn,
Heb gof am ofid na châs.

Tlawd yw y ffridd a syn,
A distaw'r ddi-annedd fro,
Heb ddim ond trwst y gerbydres fach
Yn ei deffro ryw ambell dro;
Ond llon ydyw llannerch y byw di-stŵr
A wnaeth y tlws fwrlwm o loyw ddŵr,
A glân yw y twf a'r gro.

Gethlydd y werddon fach,
Eiddigus o honot wyf,
Yn byw yn dy dawel baradwys bell,
A'th awen yn rhydd ei nwyf.
Ai nid oes i minnau ryw lannerch fel hon,
Odlysni parhaus a dedwyddwch llon,
Heb gof am ofidus glwyf?

FFARWEL Y MORWR.
(Y miwsig gan Pencerdd Gwynedd, Mus. Bac.)

FFARWEL i dir fy Ngwalia glir,
A phawb o'm hen gyfeillion gwir—
Y tonnau'n galw sydd.
Os na chaf fwyniant, rhwysg, a bri,
Mae awel Rhyddid ar y lli,
A swn y môr yn swyn i mi:
'Rwy'n byw i fod yn rhydd.
Er ymhell o'm gwlad,
A mannau hoff fu'n rhoi mwynhad,
Lle byddai hwyl a lliw boddhad
Yn wenau ar fy ngrudd,
Caf ledu hwyl, caf wlad o hyd
I lanw 'mron, i lonni 'mryd,
A hwyl di—ball wrth wel'd y byd—
Pa raid yw bod yn brudd?

Af, af yn llon, yng nghwmni'r don,
Gan ddeffro tannau ysgafn fron,
Wrth hwylio nos a dydd.
Mae glannau'r byd yn adsain llef
Hen udgorn mawr Trafnidiaeth gref,—
Mae Ysbryd pedwar gwynt y nef
Yn arwain Masnach Rydd!
O, fy anwyl fun,
Gwna Hiraeth draw â'i law dy lun
Yngolau haul ac engyl hûn,
Nes deffro'r deigryn byw;
Ond ofer gwrando'r galon wan
Tra clywaf lais o lan i lan
Yn galw arnaf wneud fy rhan—
A llais Cymdeithas yw.

LIZZIE WYN.

"HA, Feirionydd, wele fun
A ddwg anrhydedd iti:
Anwyl yw, a theg ei llun,"
Medd clychau Aberdyfi.
"Enw hon yw Lizzie Wyn:
Gwynnach yw nag ôd ar fryn;
A mynnu dysg a'i rhoddi fynn,"
Ebe clychau Aberdyfi.

"Un, dau, tri, pedwar, pump, chwech,
Mynnu dysg a'i rhoddi fynn,"
Ebe clychau Aberdyfi.

Os yw fel y d'wedwch chwi,
Mae llawer yn ei hoffi,
A llawer llanc a'i chwennych hi,
O! glychau Aberdyfi.
Pwy gaiff galon Lizzie Wyn?
Pryd y rhoir y cwlwm tynn?
Pa'm yr holwch chwi fel hyn?"
Ebe clychau Aberdyfi.

"Un, dau, tri, waeth i chwi pryd;
Pa'm yr holwch chwi fel hyn?"
Ebe clychau Aberdyfi.

LLYN Y GADAIR.

I GAEL y meddwl caeth yn rhydd,
A'r galon brudd i gywair,
Effeithiol iawn yw diwrnod gwyn.
Ar hyfryd Lyn y Gadair.
Nid yw ei faint, nid yw ei liw,
Yn cymell i'w ymylon;
Ond nid oes lonnach llyn i'w gael,
Na'r un mwy hael ei galon.

I'w lonni, ar Y Gadair fawr
Y fore wawr orphwysa;
A gwel'd ei hunan yn ei ddrych
Bob dydd ga'r uchel Wyddfa.
Ei fyrdd melynfrych bysg o'i fewn
Yn hoenus ewn chwareuant,
Ac weithiau i'r pysgotwr tlawd
Eu nwyfus wawd ddangosant.

Cael awel rydd ar ddiwrnod llon
I ddeffro'i donnau lawer,
Cael llithro dros ei fynwes fwyn
Heb gofio cwyn na phryder;
Cael cwmni cyfaill cerddgar fryd,
A medrus gyda'i enwair—
Mor ddifyr, ddifyr ydyw hyn
Ar hyfryd Lyn y Gadair!

RHODRI A NEST.
(Hanes bach gwir).

SEML oedd y wledd, a syml oedd y cwmni,
Dieithr i'w gilydd bron bawb wrth y bwrdd;
Ieuanc oedd Nêst, a ieuanc oedd Rhodri,
A dyna'r tro cyntaf i'w llygaid hwy gwrdd.
Mawr a gwineulas, a mwyn fel Mehefin,
Oedd llygaid y riain, a theg oedd ei phryd;
Rhodri edrychai fel dyn anghynefin
A'r ffrynd wrth ei ochr a siaradai o hyd.

Rhodri, fel pawb, a godai ei olwg
Weithiau o'r ford a'r arlwyaeth i'r gwêst;
Pa'm 'roedd o hyd (ddaeth hyn byth yn amlwg)
Lygaid y llanc yn cyfarfod rhai Nest?
Pa'm yr oedd hithau yn sydyn frawychu,
A'i llygaid yn troelli, a'i gwrid mor ddi-rôl?
A pha'm yr oedd Rhodri yn bygwth pesychu,
Ac ar y danteithion cyn lleied o'i ol?

Edrych a wnai yn fynych, heb geisio,
Draw ar led osgo, fel tremiwr di-nôd;
Wyddai ef ddim, er breuddwydiol ddyfeisio,
Pa'm y ffordd honno, na beth oedd yn bod.
Clywai hanesion ei gyfaill diddanus
Fel swn yn y pellder, rho'i ambell "aiê?"
Sylwodd y ffrynd ei fod braidd yn ffwdanus
Pan godwyd o'r diwedd i adael y lle.

Rhyfedd yw Ffawd!-cyn hir cafodd Rhodri
Barchus gyflwyniad i Nêst yn ei bro.
Teimlodd yn syn, ond gwnaeth y gwrhydri
Mawr o awgrymu cyd-fyned am dro.
Cloff oedd y geiriau, ond deuent yn rhwyddach
Fel y cyd-rodiai y ddau fin y ddôl.
Dechreu oedd hyn; fe ddaeth amser dedwyddach,
A chofio dyddorus wrth edrych yn ol.

ELSIE'R GLYN.

GLAS yw ei llygaid, llon yw ei phryd,
Tlws yw ei chwerthin a'i llais a'i llun.
Gwelwch y lawnt-mae'r adar i gyd
A'r blodau yn syllu ar dlysni'r fun.
Troi pawb a phobpeth i sylwi'n syn
Wna dull a chwerthiniad Elsie'r Glyn.

Tlws yw'r gwyn rhwng ei dwy wefus dlos,
Tlws yw'r pelydr o'i llygad a dardd;
Ei gwrid sydd gymysg liw mafon a rhôs,
A thlws y ddau bantle yn hwn pan chwardd,
Nid oes dlysach gwrid na glanach gwyn
Nag sydd yn chwerthiniad Elsie'r Glyn.

Gwyr am gyfoeth ac ysgol a bri,
Gwyr am edmygedd mawrion y tir,
Eto naturiol o hyd yw hi,
Gwylaidd a syml fel helygen ir.
Gwyr rhai hiraethant am haul ar fryn
Mor dyner ei gwên yw Elsie'r Glyn.

Ei thad a'i mham yn ei charu sydd
A chariad dyfnach na'r dyfnaf li;
Câr hithau'n ol (Pwy arall ryw ddydd
A gaiff ei chariad a'i chalon hi?)
Ddywedwn i byth, waeth tewi ar hyn,
Mor dlos ac mor anwyl yw Elsie'r Glyn.

YR HAFAIDD NOS.

O! FALMAIDD hafaidd hwyr,
Distawodd byd yn llwyr
I wrando'th süon di.
Y grwydrol chwâ lesgâ i gwsg
Dan swyn aroglau rhôs a mwsg,
A huno bron mae swn y lli.

Swil adar cudd y gwair a'r ŷd,
Eu seiniau hwy sydd swyn a hud
O dan dy esmwyth aden di.
Na thorred sain, O dyner nos,
Ar ysgafn hûn Aurora dlos:
Rhy fyrr, rhy fyrr ei chyntun hi!

O! dawel nos o haf,
Dy falm lonyddo'r claf,
Dy süon leddfo'i loes.
Na wyped cwsg y gweithiwr blin—
Y cwsg a ŵyr dy rywiog rin—
A:r fore dydd mor ferr dy oes!

DYGWYL DEWI.

Ni ganwn heddyw'n gynnes
Ddi-rith wladgarol gerdd,
A gwisgwn ar ein mynwes
Yr hen geninen werdd.
Gwlad awen, ddydd Gwyl Dewi,
A gaiff ein serch i gyd,
A thân a draidd ein gwythi
Drwy bedwar cwrr y byd.

O, Walia, er pob gelyn
Dy bleidio wna dy blant,
A dal dy glod ar delyn
Ar ddydd Gwyl Dewi sant.

Yn felys Nêr a folant,
Medd enwog fardd a fu;
Eu gwiwdeg iaith a gadwant
Yn gannaid ac yn gu;
Eu gwullog dir a gollant,
Ond Gwalia deg ei hun:
Yn ddilyth hon a ddaliant
Tra deil yn gartre dyn.
O, Walia, &c.

Er gwel'd goludog wledydd,
Ni welwn is y nen
Gu lannerch ddwg lawenydd
Fel distaw Walia wen.
Ar anwyl Wlad y Bryniau,
A'i holl rinweddau hi,
A'i noddol hen fynyddau,
Boed bythol freiniol fri!
O, Walia, &c.

TRIN YR ARDD.

DIOLCH am ddydd o ryddid,
Heb neb na dim yn gwahardd,
I 'mollwng i'r hen gelfyddid
A gâr pob hen gyfaill gardd!
Ymaith, ti bin sgrifennu,
Chwi lyfrau, aroswch draw:
Dydd ydyw hwn wedi ei bennu
Yn ddiwrnod y fforch a'r rhaw!

Chwi, sydd a'ch bryd ar ofwyo
Gwychderau y dref neu'r wlad,
Na ddeued dim i andwyo
Eich darlun o lon fwynhad.
Nid wyf yn eiddigeddu
Wrth feddwl am danoch chwi:
Gwelech chwi'r llon gordeddu
Rhwng mwynder fy ngardd a mi!

Gwenu mae'r pridd fu yn cysgu,
O'i ddeffro i newydd waith,—
Boddlon i'w drin a'i addysgu,
A'i arogl yn groesaw llaith;
Gwenu mae'r coed sy'n blaguro,
Gan addaw eu ffrwyth di—glwy',—
Diolch am weled y curo
Ar y chwyn fu'n eu blino hwy.

Pyncio'n foddhaus hyd y brigau
Mae'r adar uwch gweryd ir;
A chwerthin yn swn eu canigau
Mae Ebrill mewn mwynder gwir;
Cyffwrdd fy ngrudd yn chwareuol
Mae ysbryd y Gwanwyn glân;
A dangos eu diamheuol
Foddineb mae'r blodau mân.

Pleser yw'r trin a'r manylu,—
Mwynhad yw'r llafur i gyd;
Yma 'does dim yn cymylu
Ffurfafen fy encil clyd.
Sibrwd o'm cylch mae addewid
Am degwch a llonder Haf;
Melysach na hyn yw'r newid,
A'r gwenau o'r pridd a gaf.

Hawdd ydyw credu ystori
Y bell baradwysaidd ardd:
Beth oedd yn well i ddyddori
Y newydd greadur hardd?
Diolch fod gardd ar y ddaear
O hyd, er y chwyn di—ri';
A diolch am ddyddiau claear
I hudo'i hyfrydwch hi!

YSTORMUS WYNT.

PA'M mae'r gwynt
Ar yr hynt
Erwin hon mor hwyr y nos?
Pa ryw bethau croes neu hyfion
A gyffrödd ei nwydau cryfion?
Ai rhyw siom
A'i gwnaeth yn ffrom
Wrth ei dd'od dros fryn neu ros?

Udo mae,
Fel mewn gwae
Neu ddialedd seithug, sur;
Weithiau rhuthro, weithiau rhüo,
A'i ddigofaint blwng yn düo;
Wedi hyn
Cwyno'n syn,
Fel rhyw gawr yn teimlo'i gur.

Süa'n brudd
Ofid cudd
Wrth fy ffenestr ambell dro,-
Süon rhyfedd yn ymdonni
O ryw deimlad wedi cronni,-
Fel rhyw gri
Ataf fi
Wyr am holl gilfachau'r fro.

Pa'm yr hwrdd,
Pa'm y twrdd
Uwch fy simddai ofnus i?
Pa'm yr achwyn, pa'm y cilio
Fel dialedd dreng yn chwilio?
Pa'm y troi,
A'r cyffroi?
Pa'm y cymysg wawch a chri?

Hoffwn ddwyn
At ei gwyn
Gydymdeimlad calon drom;
Ond mae ef mor fawr a nerthol,
Grym ei nwydau mor ryferthol,
Beth yw llais
Dyn a'i gais
Yn y fath derfysgoedd ffrom?

Nwyd a phoen,
Gorphwyll hoen,
Pwy a wyr eich hanes chwi?
Hawdd yw gweled, hawdd yw clywed;
Nod neu achos, pwy a'i dywed?
Er pob dawn,
"Bychan iawn
Yw y peth a wyddom ni."

"CYFLOG BYW."

NID yw'r gweithiwr syml yn gofyn
Llawer iawn o foethau'r byd;
Hawdd yw rhifo'i holl anghenion,
Hawdd eu mesur oll ynghyd;
Nid yw chwaith yn eiddigeddu,
Er a wêl ac er a glyw:
Dyna'r oll y mae'n ei ofyn—
Cyflog byw.

Chwi, sy'n derbyn ffrwyth ei lafur,
Ac yn cael bywioliaeth frâs,
Gwyr mai chwi sy'n trin y fasnach,
Ac yn deall dwfn a bâs;
Gwyr eich bod yn dewr anturio,
Gan ddarparu hwyl a llyw:
Gwyr y dylech hefyd roddi
Cyflog byw.

Gwir mai gwell i lawer gweithiwr
Fyddai llai o borthi blys;
Gallai fod eich llwyddiant chwithau
Weithiau'n gwrthod d'od ar frys;
Ond mae ysbryd mwy na dynion—
Ysbryd cryf Cyfiawnder yw—
Ddywed, "Teilwng yw i'r gweithiwr
Gyflog byw.'

Gofal mawr yw gofal cartref—
Cysegredig ofal trwm;
Oer yw'r byd, a chreulon anfon
Iddo blant yn oer a llwm;
Cudd a thywyll yw'r dyfodol,
Gall yr iechyd droi yn wyw:
Doed a ddelo, iawn rhoi heddyw
Gyflog byw.

Hir fu'r galw, dwys fu'r erfyn,—
Galw ac erfyn eto sydd;
Os na roi'r cyn hir wrandawiad,
Pwy all dd'wedyd beth a fydd?
Uwch ac uwch y cwyd y lleisiau,
A'r bygythion o bob rhyw:
Doeth yw rhoddi i bob gweithiwr
Gyflog byw!

CAN GWRAIG Y CREIGIWR.

DEDWYDD, dedwydd yw fy mhlentyn
Yn ei ddwfn brydnawnol gyntun.
Gwelai lygad mam wrth huno,
Ond ni welai'r cwmwl ynddo;
Ac ni chlywai ar ei dwyfron
Swn yr ofnau a'r pryderon.

Tawel, tawel yw yr hafddydd,
Pobpeth sydd yn hyfryd lonydd;
Ysgafn cerdd y chwäon tyner,
Fel yn ofni deffro pryder:
Bychan wyddant am y cynnwr'
Sydd yng nghalon gwraig y creigiwr.

Chwi, awelon sydd yn hedeg
Heibio'm bwthyn yn eich adeg,
Peidiwch cludo swn ergydion,
Peidiwch sibrwd am beryglon:
Ni raid i chwi chwyddo'r dwndwr
Sydd yng nghalon gwraig y creigiwr.

Pa'm mae dynion adre'n dyfod
Cyn yr awr ar derfyn diwrnod?
Pa'm mae'r merched yn y drysau?
Beth yw'r holi ar y conglau?
Gallai nad oes fraw yn teithio—
Gwell nag ofni yw gobeithio.

"Wyt ti'n cofio Afon Gonwy".

Pa'm y rhaid i mi ddyfalu
Pan y clywaf graig yn chwalu?
Pa'm y gwelaf mewn breuddwydion
Elor ar ysgwyddau llwydion?
Nid wy'n gofyn moeth na seigiau—
Dim ond nawdd i wŷr y creigiau.

YR HEN FRON'RERW.

BYCHAN oedd Yr Hen Fron'rerw―
Eiddil, crwm;
Cludodd trwy ei fywyd chwerw
Faich oedd drwm.
Dyna'i enw ar ei dyddyn,
"Cramen sâl":"
Ni fu'r perchen ddiwedd blwyddyn
Heb ei dâl.

Codai'n fore, gweithiai'n galed
Hyd yr hwyr;
Ni cha'dd llawer fwyd cyn saled,
Nef a'i gwyr.
Am y rhent a'r mân ofynion
Cofiai fyth;
Ofnai wel'd cyn hir "rhyw ddynion
Wrth ei nyth.

Ef, o bawb a welai hüan
Mawr y nef,
Oedd y dinod waelaf druan
Ganddo ef.
Anair i'w anifail roddai
Yn y ffair:
Pob canmoliaeth a ddiffoddai
Gyda'i air.

Ar ei gorph 'roedd ôl y teithio
Hyd y tir;
Ar ei ddwylo ôl y gweithio,
Oedd, yn glir.
Iddo beth fuasai fyned
Môn i Went,
Os y gallai ef, oedd hyned,
Hel y rhent?
Myn'd i'r capel, er y blinder,
Fynnai ef;
Ac ni chlywid swn gerwinder
Yn ei lef.
Hen bererin hoff Bron'rerw!
Mae'n beth syn,
Prin mae'n cofio am y berw
Erbyn hyn.

BWLCH DERWIN.

ER na fedd brydferthwch daear,
Er na fedd enwogrwydd llachar,
Mae rhyw swyn a ddeil yn ddibrin
Wedi aros ym Mwlch Derwin.

Mynych yno hêd fy nghalon.
Ar adenydd chwim adgofion,
Ac mewn ambell hen gynefin
Oeda oriau ym Mwlch Derwin.

Ofer chwilio am wynebau
Rhai a welais hyd ei lwybrau;
Ond parhau mae symledd gwerin
Iach a durol ym Mwlch Derwin.

Hawdd yw cofio hen dywysog
Cors y Wlad, a'i wyneb rhychog.
Blwch y nard na'r geiriau gerwin
Amlach dorrai ym Mwlch Derwin.

Gwelwyd yma wledda lawer
Ar ddanteithion o'r uchelder;
Cafodd llawer gwael bererin
Iachawdwriaeth ym Mwlch Derwin.

Y mae llu o'r rhai fu ynddo
Gyda'r byd yn caled frwydro
Wedi myn'd i wlad ddi-lychwin,
Uwch ei dwrw o Fwlch Derwin.

PETHAU PRYDFERTH.
(Cyfieithiad.)

PRYDFERTH wynebau yw'r rhai fedd lun
(Ai tywyll ai goleu, ni waeth pa un)
Trwyadl onestrwydd na wâd ei hun.

Prydferth lygaid—sydd yn ennyn dawr—
Yw'r rheiny sy'n dangos eirias wawr
Prydferth feddyliau losgant i lawr.

Prydferth wefusau yw'r rhai y sydd
A'u geiriau o'r galon yn treiglo 'n rhydd,
Eto dan reol doethineb gudd.

Prydferth ddwylaw yw y rhai yn glir
Wnant waith digellwair, gwrol, a gwir
O awr i awr trwy'r goleuddydd hir.

Prydferth draed yw y rhai a dyn
Cariad i weini ar druain syn—
Hyd yr isaf ffyrdd, os Duw a'i mŷn.

Prydferth ysgwyddau yw'r rhai sy'n dwyn
Beichiau diddiwedd cartref a'i gwyn,
Drwy ddwyfol nerth ac amynedd mwyn.

Prydferth fywydau yw'r rhai bob dydd
Droant yn fendith,-ffrydiau di-ludd
Na ŵyr y llu am eu tarddell gudd.

Prydferth fachludiad y'mrig yr hwyr;
Prydferth gamp, wedi rhedeg di-ŵyr;
Prydferth orphwysdra, 'rol gweithio llwyr.

Prydferth feddau, twmpathog eu llun,
Lle cwymp y dail, lle'r lluwchfa lŷn,
Uwch dwylaw treuliedig-O, brydferth hûn!

HWIANGERDD Y WEDDW.
(Eisteddfod Genedlaethol Pontypridd, 1893).

Su, fy maban, su hwi hwian,
Hwian lwli bei;
Wrth fy mynwes brudd ei hanes
Noddfa gynnes gei.
Cwsg yn dawel, ni cha'r awel
Gluda swn yr yw,
Na thwrf dyli calon mami,
Ddisgyn ar dy glyw.

Su bei babi, su hwi lwli,
Huna, dlws dy fam;
Cwsg heb ofni, calon mami
Rhyngot sydd â cham.
Yn dy wyneb gwelaf ardeb
Arall anwyl un,
Wrth ei gofio hawdd yw gwylio―
Effro wylio'th hûn.

Su hwi lwli, hwian, babi—
Cwsg, anwylyn cu;
Cwsg dan wenu, boddia hynny
Galon tada fry.
Edrych, edrych wnai yn fynych
Yma ar dy bryd:
Cofio am danat, syllu arnat,
Wna o'r dedwydd fyd.

Su, fy maban, su hwi hwian,
Huna mewn mwynhad;
Cwsg yn dawel, cofia'th angel
Air dy ddwyfol Dad.
Tad sy'n aros, Tad sy'n agos—
Nês na chynt—yw Ef;
Tad ofala, Tad a'n llywia
Ninnau tua'r nef.

WRTH FEDD MAIR ELUNED.

A GAF fi eistedd yma, Mair,
Yn swn y gweu sy yn y gwair—
A'r môr, sy fwyn am dipyn bach?
'Rwy'n hoffi'r cartre bychan clyd
Lle daethost di o swn y byd;
'Rwy'n hoffi cofio'th lais a'th bryd,
A chofio'th fod yn awr yn iach.

Mae'r haf eleni yn y coed
A'r maes, mor ddifyr ag erioed,
Yn rhoddi lliw a naws y nef;
Fe'th welwyd dithau yma'n rhoi
Cyffelyb rin, gan fwyn ymdroi,
A phob prydferthwch yn dy doi:
Yr haf, yr haf, fe ddychwel ef!

Pererin wyf ag emrynt llaith,
A fu yng Nghriccieth lawer gwaith
Mewn awydd gwel'd yr oriau'n hwy.
Pan dyfet di yn degwch bro
'Roedd yma lawer nwyf ar dro,
Yn ddefnydd mwyniant serch a cho',
Ond nid yr un yw'r ardal mwy.

Fe glywem, Mair, am beraidd sawr
Dy fywyd tlws yn Llundain fawr,
A'r gwerth oedd arnat yn y lle;
A rhyfedd siom a loes i ni
Roes awr dy ymadawiad di,
Er gwybod mai i amgen bri
Y'th alwyd fry i'r nefol dre.

A wyt ti'n gwel'd pa fodd yn awr
Y cerdd helyntion daear lawr?
Weli di gynnydd bri dy dad?
Mae'n cael mwy-fwy o wenau clod,
Mae'n cael ei ffordd at bob rhyw nod;
Ond gwn am rywbeth, nas gall fod,
Y rho'i am dano bob mawrhad!

Fe garai ef i'w eneth gu
Ei wel'd mor llawen ag y bu,
A pheidio gwel'd ei rudd yn wleb.
Mae'n gwylio Prydain Fawr yn cael
A rhoi (i hon ni fynnai ffael!);
Mae'n cofio'r hen, a'r tlawd, a'r gwael:
Mae'n cofio Mair yn anad neb.

Mae'th fam ar waith, ar waith o hyd,
Ymhell o gyraedd gwagedd byd,
A'i symledd fyth heb arwydd pall.
Fe soniai'n fynych wrth dy dad
Am danat ti, a cha'i ryddhad;
Ond gwêl mai gwell i fyrdd y wlad
Yw iddi son am hwn a'r llall.

Er siarad wrthyt yma'n syn,
Mi wn dy fod mewn cwmni gwyn,
Heb ynddo neb mwy pêr ei sain.
Os oes rhwng canu daflu gair
I rai fu yma yn y pair,
Rho'm serch i Geraint, ac i'w Fair,
Ac i dy ddedwydd daid a nain.

NANT Y GARTH.

MAE Nant y Garth yn para'r un,
A'i rhodio lawer pryd
Y gwelir eto lanc a bûn,
Ond nid yr un yw'r byd.

Mae'r sycamorwydd heirdd a'r pin
A'r deri'n fwyn eu gwedd,
A'r llawryf glas oddeutu min
Y ffordd yn delwi hedd.

Gwna Mai o hyd y ddraenen wèn
Yn dlos a phêr ei sawr;
A chanu, canu, er dan lèn,
Mae'r ffrwd wrth lifo i lawr.

O Wanwyn ir i Hydref syn
Mor brydferth yw y coed!
A phan â'r Gaeaf trwy y glyn,
Mor ysgafn yw ei droed!

Hyfrytach man o dan y ne'
Nid oes na Nant y Garth.
Paham mae'm llygaid yn y lle
Yn tynnu dirgel darth?

Eis trwyddi ddoe, a'm cymrawd llon
A dybiai 'mod i'n ffri;
Ond llwyd aderyn rhudd ei fron
A gathlai 'nheimlad i.

'Rwy'n caru coed ac adar cân
A ffrydlif Nant y Garth;
Ond hedeg fyn fy meddwl syn
O'r lle i arall barth.

"Tw—hw, tw—hŵ" o'r mud gyhûdd:
Ryw hwyr roes imi fraw—
Yn ateb cri tyllhüan brudd
Y llwyn ger mynwent draw.

A thrist ysguthan ambell hwyr
A glywais ynddi hi
Yn seinio cwyn mewn cydgord llwyr
A chwyn fy nghalon i.

Ai camwedd ydyw cwyno c'yd?
A oes i hirgwyn warth?
Mi garwn fod yn llon o hyd
Yn llonder Nant y Garth.

WYT TI'N COFIO?

WYT ti'n cofio'r mynd i rodio
Dros yr aber nawn o haf,
Tithau'n meddwl, wrth fy ngweled
"Braidd yn ddistaw," 'mod i'n glaf?

Wyt ti'n cofio'r sigl aderyn
Yn ein dwrdio'n dlws o ffraeth?
Wyt ti'n cofio'r môr yn gwrando
Swn yr ymgom ar y traeth?

Wyt ti'n cofio'r diddig donnau'n
Chwarae hefo'r cerrig mân?
Wyt ti'n cofio'r gwr ddaeth heibio,
Wnaeth ein gruddiau fel y tân?

Wyt ti'n cofio Afon Gonwy'n
Gwawdus chwerthin am fy mhen,
Pan y gwnaeth rhyw ffol amheuaeth
I mi'th gyffwrdd gyda sèn?

Soraist ti, a sorais innau;
Wyt ti'n cofio am ba hyd?
Gwelais di a bore drannoeth—
Fel y bore'r oedd dy bryd.

Wyt ti'n cofio—ond waeth tewi,
'Rwyt ti'n cofio pobpeth fu
Ond y pethau pell na welaist
Yn fy nghalon, Gwenfron gu.

O FEWN Y CYLCH.
(In Memoriam).

W. H.
URDDASOL ddyn,
A'i eiriau'n gynnil ac yn ddoeth,
A'i drem a'i wên a'i ddull yn goeth,
Fel ef ei hun.

Oedd gyfaill rhydd,
Agorai lawer 'stafell hardd,
Ond safai weithiau i'n gwahardd
I'r gafell gudd.

Yr olaf dro
'Roedd mwy o'i galon yn ei law,
A daeth rhyw gynnes air o'i daw
Nad aiff o'm co'

J. H.
BONEDDWR llon,
Mor rydd ei ffordd, mor rydd ei iaith,
Nes peri ini ambell waith
Ryfygu bron.

Mewn ymgom, pwy
A wnai ddiddanwch gwell ei sawr?
Neu daflai air i dyrfa fawr
O effaith hwy?

Ei dyner wres
A'm tynnai ato'n agos iawn;
Ac os cyfarfod eto gawn,
Mi af yn nes.

M. A.
Ei llawen bryd
A wnai yn oleu'r man lle b'ai,
Ac yn ei gwydd diffaethwch âi
Yn siriol fyd.

Enillodd hi
Y'nghalon pawb a gaffai'r wledd
Am wir ddoniolwch tlws ei wedd
Yr uchaf fri.

Ah! nid oedd dwyll
O dan y ffraeth lawenydd hwn;
A dangos serch yn dwyn ei bwn
Wnai'r prydferth rwyll.

M. A. H.
CYFUNIAD hardd
O londer a thynerwch blydd
Oedd hi, ac o'r hyfrydwch sydd
Yn llenwi gardd.

Fe welsoch chwi
A minnau chwerthin bore clir
O wanwyn ieuanc: felly'n wir
Ei chwerthin hi.

Fe welai pell
Gymdeithion ynddi fwynder tês;
Fe welem ni gaem fynd yn nes
Y pethau gwell.

K. L.
A'i geiriau'n brin,
Mynegai hi ei chalon fwyn
Drwy drem a gwên o ryfedd swyn
Oedd hudol in'.

Ac yn ei thŷ
Perffeithrwydd hardd o wraig a mam,
Oleuai'r lle â nawsaidd fflam
I ninnau, fu.

Ymgomiem ni,
A'i llygaid hithau'n traethu mwy.
O, sawl cyfrinach wen aeth trwy
I'w thrigle hi!

E. L.
CARIADUS wr,
O feddwl glân ac ysbryd pur,
A'i gyfeillgarwch fel y dur,
Heb rith o stŵr.

Ei hoffedd ef
Oedd chwarae dawn, a chyd-fwynhau
Danteithion llên, a llawenhau
Y ffordd i'r nef.

O, eithriad ffrynd!
Pob rhyw ragoriaeth ynddo oedd;
A'm henaid roddodd orddofn floedd
O'i wel'd yn myn'd.

J. E.
YR i'engaf un;
A d'wedai'r awel fwyn ei si,
A phob blodeu'n adwaenwn i,
Mai yr anwylaf ydoedd hi,
O wylaidd lun.

Os gwelai'r swil
Friallen ynddi beth o'i llun,
Yr oedd ei meddwl ar ddi-hûn,
A naturioldeb dawn y fun
Mor bêr a'r dil.

Ehedydd briw
Fu gen' i'n hir; ryw Ebrill ddydd
Fe glywodd lais; ca'dd fyn'd yn rhydd:
Ac felly hi-a'i gwynfyd sydd
I'r riain wiw.

Y FIOLED.

FIOLED fach ystyriol,
Am beth mae'th fyfyr syn?
Ai am ryw bethau anwyl fu,
Nad ydynt erbyn hyn?
Neu am ein byd trafferthus ni?
Neu am ryw fyd sydd wŷn?

Paham nad wyt lawened
A'r glir friallen lon
Sydd gwmni iti yn y glêd
Encilfa dawel hon?
Ai dyfnach yw'th ddedwyddwch di-
Rhy ddwfn i ddangos ton?

Ym mh'le y mae cyfrinach
Dy ryfedd dlysni gwiw?
Ai yn d'ymgrymol wylder dwys?
Ai yn dy gymysg liw?
Fioled fach ddigyffro, bur,
Digymar dlysni yw!

Paham y mae fy nghalon
Mor hoff o honot ti?
Ai am dy fod yn byw mor bell
O lwybrau twrf a bri?
Ai ynte am dy garu gynt
Gan un a welais i?

HEN FYNWENT BRO HUD.

TAIR prudd ywen fel chwiorydd
Yno'n gwylio sydd,
Hudant ambell fwyn delorydd
Seinia dônau dydd;
A'r awelon rhwng eu cangau,
Er yn lleddf eu sû,
A sibrydant nas gall angau,
Deithydd du,
Hel o fod sisialau fu.

Tyn beddrodau at y meini
Hiraeth byrr ei hûn;
Yno mae rhyw lu o'r rheini,
Oes, ac hefyd un.
Mae at hwnnw fil o weithiau
Un pererin ài,
Heb ei flino gan y teithiau,
Pe y ca'i
Glywed llais a'i llawenhâi.

Barrau heyrn a geir o'i amgylch,
Rhag ei fathru mwy;
Ac mi welais dyner fflamgylch
Fel o'u hamgylch hwy.
Ni raid canllaw rhag ei dyfod
Hi a gysg i lawr
I'r helbulon: gwaeddi "Cyfod,"
Lawer awr,
Wrth y fan bu hiraeth mawr.

Tlos ac anwyl oedd y rïain,
Mwyn fel cél y coed;
Gwynnach oedd ei bryd na'r llïain
Iddi'n amdo roed.
Prin y clywai'r llon gwmnïau
Swn ei geiriau gwin,
Ond fe welai'r glân liliau
Wrth eu trin
Iaith a garent ar ei min.

Ni ddywedai bod hi'n caru,
Nac yn gweled nôd,
Un sydd heddyw yn galaru.
Ac a wyr ei bod.
Wyr hi'n awr ei fod, pan dd'wetto
Hiraeth, wrth ei bedd?
O! fe garai weled eto
Wawr ei gwedd,
Megis cyn yr hûn a'r hedd.

DROS Y FFIN.

YNG ngwyll y ffin dywedent hwy,
A thybiwn i fod hynny'n wir,
"Nis gwelir mwy, nis gwelir mwy:
Ddaw neb yn ol o'r dirgel dir."

Ond drosodd daethost lawer gwaith.
I sibrwd wrthyf, mi a wn;
A mi ni holais am y daith:
Rhy sanctaidd yw'r dirgelwch hwn.

Ni wyddant hwy, ond gwyddost di
A minnau, am y troion hyn:
Ti'n taflu trem neu air, a mi
Yn gwrando ac yn sylwi'n syn.

Aderyn llwyd, nas gwn o b'le,
I'm gardd ddaw ataf ambell dro;
A diarwybod fel efe
Y deui dithau o dy fro.

A mi yn brudd, heb achos mawr,
Ti wêni eto, megis cynt;
A chywilyddiaf dan dy wawr,
A ffŷ y pruddglwyf ar ei hynt.

Daw hiraeth, neu anhawsder blin,
I'm rhwystro weithiau ar y daith;
Doi dithau weithiau dros y ffin,
A'th air i mi yn ysbryd gwaith.

Mi wn fod ffin, mi wn fod llèn,
Yn cuddio'th wlad oddiwrthym ni;
Ond gwyr fy nghalon fwy na'm pen;—
A'r ddirgel ffordd a wyddost di.

Y RHOSYN DU.
(Ròseen-Dhu—Fiona Macleod.)^[2]

ROSYN gwyllt fy nghalon i,
Rosyn Du, Rosyn Du,
Pa'm y rhaid ein hysgar ni,
Rosyn Du?
Cwrdd i 'mado maes o law?
Ai am nad oes i ni fraw
Yn y gwynt nac yn y glaw?
Am y carwn boen pan ddaw,
Rosyn Du?

Rosyn gwyllt fy nghalon i,
Rosyn Du, Rosyn Du,
Lle b'wyf fi fe'th welir di,
Rosyn Du!
Deued haf,—aed heibio'n chwai,
Deued glaw, neu eira crai,
Deued llanw, deued trai,
Ti o hyd fy nghwmni gai,
Rosyn Du.

Rosyn gwyllt fy nghalon i,
Rosyn Du, Rosyn Du, . . .
Saeth gudd amser, parod hi,
Rosyn Du!
Beth am hyn, O dlws fy mron,
Gan nad y'm ond megis tonn,
Gan nad ydyw cariad llon.
I ni ond fel y 'storom hon,
Rosyn Du.

LLANYCIL.

LANYCIL hen! Lanycil hoff!
Am dawel saib, am odlau syn
Hen fore clir, â'm myfyr cloff
I'r fan y llêch ar fin y llyn.
Ar ambell awr,
Tra cof a dawr
Yn frwd a chwai, hyfrydwch hyn!

Y dyddiau gawn yn ddedwydd gynt,
O sŵn y dre i'r fangre fud
Yn fynych awn brynhawn ar hynt,
Am awr ddi drwst ger mawredd drud;
Ac felly'r cu
Gymrodyr fu
Yn awyr hedd o dan yr hud.

Ah! glwys y lle ger glâs y llyn
A barcha lun y wybr uwchlaw,
Ac yntau'r perthog freiniog fryn
Ddelwedda drem Olewydd draw.
Sanct Feddwl nef!
Glân fri di lef
Ei babell Ef sydd ar bob llaw.

Y meini tyst! Rhoem glust mewn taw
I'w harawd wâr yn erw Duw—
Eu distaw sôn am droion draw,
Am wŷr o barch a meirw byw.
Pob meddwl ffrom,
A gwyllt ymgòm,
Yn dyner âi o dan yr yw.

Lanycil hen, dy hawl i'n clod
Estynnai Iôr pan welaist ni
Yn hebrwng pennaeth wnaeth ei nod—
Ein hathro doeth—i'th ddaear di.
Tra gwêno sêr
Ei enw têr
Fwyha dy fraint, gryfha dy fri.

CHWAON FFORDD Y WAWR.

RHY gynnar yw
I neb o amgylch deimlo'i ffûn,
Na bod crâs dyrfau ar ddi—hûn,
Na süon chwaith—yr un, yr un,
Ond süon Duw.

Fy enaid llwfr,
Na thro'n gyhuddgwyn am dy fyw
Y sŵn o'r afon ddaw i'th glyw,
Ond gwybydd mai sŵn Cariad yw
Suadau'r dwfr.

O! chwäon glân,
Rhy brin mae'ch cyffyrddiadau mwyn
Yn cyffro cwsg y grug a'r brwyn,
A thrwy eu hûn mae dail y llwyn
Yn cofio'u cân.

Y tyner lyn,
Ca'dd yntau hûn fel cwsg y bedd,
Ond teimla ef eich cusan hedd:
Mae arwydd deffro ar ei wedd,
A llonder syn.

A ddaethoch chwi,
O wel'd y nos yn ffoi yn wir,
O rywle pell dros for a thir?—
O wlad lle mae goleuni clir
Mewn bythol fri?

O! chwäon pur,
Mae ynoch naws rhyw fywyd llon
Na welodd dyn ar dir na thòn,
A blas rhyw fyd heb ynddo fron
Yn cofio cur.

Ai son wnewch chwi
A'r wawr sy'n llonni ffridd a rhos
Am hwyl y ddaear newydd " dlos,
Pan yrr goleuni gwell y nos
O'n bywyd ni?

HUD YR ENCILION.

AGOS a phell ynt hwy—
O dan glogwyni a choed,
A cher yr afonydd a lifant trwy
Gysegroedd oed.

Ynddynt 'rwy'n caru bod—
Cryf yw eu tynniad hwy.
Bum ynddynt yn llon, bum ynddynt dan nôd
Hiraethus glwy.

Ynddynt mae Natur fwyn
Yn dangos ei thlysau hi—
Tlysau y twf dan y graig a'r llwyn,
A thlysau'r lli.

Pell yw y byd a'i ddrwg
O'r tawel encilion cu,—
Pell ydyw crechwen sarhaus a gwg
Pob gelyn du.

Melys yn wir yw'r hedd
I fyfyr o'u mewn y sydd;
Hyfryd yw llonder neuaddau a gwledd
Breuddwydion dydd.

Iddynt ysbrydion ddônt
A osgoant ynfydion byd,
A llawer cyfrinach agored ront
I ddifalch fryd.

Bywyd a'i ddrysi prudd
I'w golwg ddaw bron yn glir,
A rhyfedd droadau'r olwynion cudd
Uwch anial dir.

Mi welais ryw ambell awr
Rhwng llenni'r ymguddiol hedd
Y bannau tragwyddol sy bell, a'r wawr
Tu hwnt i'r bedd.

Anwyl encilion clyd,
Ynoch 'rwy'n hoffi byw,
I glywed y lleisiau na chlyw y byd,
A gwel'd fy Nuw.

YSBRYD GWANWYN.

DECHREU Mawrth, ac mor iachuso!!
Oer yr awel, ond nid iasol;
Llonnach heddyw ffordd Y Glasgoed,
Ac o'i deutu ynni maboed.

Dyma ôl olwynion priddlyd,
Dyma grai aroglau gweryd;
Dyma deimlad newydd, newydd,
Fel a ddyry chwa boreddydd.

Dacw lennyrch draw yn glasu;
Llonna'r afon wrth gwmpasu;
Newydd liw sydd ar ganghennau,
Newydd flagur ar eu brigau.

Ar ei aden mae'r ehedydd,—
Berr ei gathl ond llawn llawenydd;
Bronfraith acw hwylia delyn,
Mwyalch nabl o aur rhuddfelyn.

Beth o'm hamgylch sy'n anadlu?
Ai rhyw ddirgel fôd neu allu?
Pa ryw siffrwd, fel swn deffro?
Pa ryw ddistaw, ddistaw gyffro?

"Pan ollyngych di dy ysbryd.
Hwy a grëir"—hen ddywedyd.
Ysbryd heddyw sydd yn disgyn,
Cyffro bywyd dan bob plisgyn.

"DAETH YR HAF."

HYFRYD fwynder sy'n cyniwair
Heddyw dros y tir,
Pob rhyw delyn sydd mewn cywair,
Pob rhyw dwf yn ir;
Llonni dan ei fwyn gyffyrddiad
Y mae pobpeth a fedd deimlad,
Llonni mewn rhyw syn ddeffroad-
Syn ddeffroad a boddhad:
Megis ysbryd adgyfodiad
Traidd y wlad.

Pob anifail yn ei borfa
Mewn mwynhad ymgyll;
Pob trychfilyn âd ei guddfa
Mewn mwynhaol ddull;
Pob aderyn sy'n mynegi
Ei ddifyrrwch pêr, diwegi-
Ffrydio, ffrydio mae'r melodi
O'r calonnau brwd yn glau;
Pob gwibedyn sydd yn codi
I fwynhau.

Glân yw'r coed a'r gwair a'r llysiau,
Melys yw eu hedd;
Newydd dlysni a wisg y blodau-
Gwynfyd yn eu gwedd.
Beth yw'r mwynder hwn a deimlir?
Beth yw'r ysbryd hwn groesawir?
Beth yw'r newid hwn a welir?
Pa'm mae'n iach y galon glaf?
Dyma'r ateb llawen glywir-
"Daeth yr Haf."

Mor ddi sŵn a sydyn daethost,
Hyfryd Haf, ger bron!
Mor ryw hawdd a llwyr y gwnaethost
Fyd oedd brudd yn llon!
Sut y gwyddai'r holl dyfolion
Dan y perthi, trwy'r encilion,
Am dy ymdaith? Mae'r eiddilion,
Fel eu cryf gymdeithion braf,
Wedi'th gwrdd i ddweyd o'u calon,
"Henffych, Haf!"

AR LAN YR AFON LONYDD.

Ar lan yr afon lonydd,
A lifai trwy ei hun
Islaw toreithiog feusydd
Ei chartref gwych ei lun,
Fe safai'r lân Eluned
Yng nghysgod deiliog bren,
Ollyngai neithdar addfed
I'r eurwallt ar ei phen.

Yn hanner ofnus yno
Hi safai'n ddistaw, syn,
A'i meddwl wedi suddo
"Yn llonydd dwfn y llyn"—
Y llyn ryw nos a welsai
Mewn rhyfedd freuddwyd erch—
Mewn breuddwyd a dyfasai
O siom rhwystredig serch.
Ni welai ond ei delw

Fel angel yn y dwfr—
Fel angel teg, yn galw
Ei hofn yn ysbryd llwfr;

Ymrithiai pell ddirgelion
Yn nwfn y gloyw li,
A holi mud gyfrinion
Yr oedd ei chalon hi.

Tawelwch meddf yr afon
Fel swyn a deimlai'r ferch;
A thybiai yn ei throion
Wel'd rhith o yrfa serch:
I fyny, llu o rwystrau
Yn peri cynnwr' câs;
I lawr, dim swn na thonnau,
Ond hedd gweirglodd-dir glas

Bu'n syllu'n hir a dyfal
I'r esmwyth li di-fraw,
Heb feddwl fod ei Hidwal
Yn edrych oddi draw.
Hi aeth a'i llun diguro
O fynwes ddofn y llyn;
Ond nid oedd symud arno
O galon Idwal Wyn.

Trwy rwystrau wedi hynny
Y ffrydiodd serch y ddau,
Ac ofni wnaent mai felly
Y byddai i barhau;
Ond daeth y dydd i weled
Y ffrydiau'n afon lefn,
Ac Idwal ac Eluned
Yn canu'r droiog drefn.

NEL YR YNYS.

UN chwim yw Nel yr Ynys,
A digon ffraeth ei gair;
Hi weithia pan fo galw
Lawn mwy na dwy neu dair.
Ni ŵyr beth yw diogi,
Ni wrendy salwch bach;
A chlo rhag rhith a rhodres
Sydd ar ei chalon iach.

Hi gân wrth fynd i odro,
Hi gân wrth wasgu'r dêth;
A dywed dull y gwartheg
Nad yw ei gwrando'n dreth;
Hi gân ar ol dychwelyd,
Ar hyd y dydd o'r bron;
A thyna pa'm mae'r Ynys
Yn lle mor iach a llon.

Ni rêd pan wêl ddieithriaid
Yn cyrchu at y tŷ:
Mae Nel yn dwt bob amser,
A'i gwallt o'r tlysaf ddu.
Dirgelwch uwch ei ddirnad
I rai sy'n gwisgo'n ddrud
Yw harddwch Nel; a balchder
Sy'n syllu arni'n fud.

Chwi dybiech wrth ei golwg
Na wêl hi ddim o bwys,
Ac wrth ei ffraeth atebiad
Nad all hi deimlo'n ddwys.
Gofynnwch i'r cym'dogion,
Neu i'r amddifad oen,
Neu'r adar at Yr Ynys
Yrr eira, rhew, neu boen.

Mae'r llanciau'n methu deall
Paham mae bûn mor lon
Yn ateb mor ddidaro,
Gan aros llai na'r dòn.
Eu casgliad yw mai bychan
Neu oer ei chariad hi;
Ond arall ydyw syniad
Ednyfed Nant y Lli.

LLWYD YR HELYG.

LWYD YR HELYG bychan, llon,
Pa'm y ceni mor ddi-donn?
Beth sy'n peri'r miri mawr
A wnei di o awr i awr?

"Re-mi, re-mi, rê-re, rê-re,
Darfu son am miserere;
Haul a helig i'm diddanu,
Rhaid yw, rhaid yw troi a chanu.
Re-re, re-re, mi-re, mi-mi,
Oriau haf, mor ddifyr imi!"

P'le yr oeddit dridiau'n ol?
Pa'm yn awr wrth ffrwd y ddol?
Pa'm mae'th naid a'th gân mor chwim,
Tithau heb orphwyso dim?

"Re-mi, re-mi, mi-re, rê-re,
Ond yr Haf a waeddodd 'dere.'
Dyma Mai, a daw Mehefin;
Dyma'r anwyl hen gynefin.
Re-re, re-re, mi-re, mi-mi,
Oriau haf, mor ddifyr imi!"

Oni chlywi'r byd a'i gri?
Oni sylwi arnom ni?
Onid oes, aderyn llon,
Ofid ar y ddaear gron?

"Haf a'i heulwen, rê—re, rê—re,
Pa raid sôn am miserere?
Doniau dolydd, coed yn deilio,
Dwfr a helig,—difyr eilio.
Re—re, heulwen, rê, awelig,
Dyma nefoedd Llwyd yr Helig."

HEN GERDDI'R WERIN.

HEN gerddi gwerin Gwalia,
Nid oes eu hail, mi ddalia':
Pwy yn eu gwerth a'u gwir fwynhad
O filoedd gwlad na falia?

Mi glywais gerddi gwerin
Yr Alban falch ac Erin:
I'n cerddi ni nid nes y rhain
Na thwrw brain Gwytherin.

Yr anwyl inna' hefyd!
Ein cerddi pwy na threfyd?
Gwna'r "Hen Wr Mwyn" a'r "Gwcw Fach"
Wyw glaf yn iach o'i glefyd.

Hen gerddi gwerin Cymru,
O ddyddiau'r uwd a'r llymru,
I'w galw hwynt o'r ciliau rhwd
Daw amryw'n frwd eu hymru.

Rhyw freuddwyd pêr a gefis,
Hyd oni lafar lefis,—
Gwel'd Doctor Lloyd yn lluchio sêr
I'r diva, Mary Davies.

Drigolion gwlad y canu,
Yn lle pob gwâg fychanu
Rhown groeso i'r hen gerddi prin
A ddenir i'n diddanu.

TIPYN O YMGOM.

IANTO.—
MAE Ebrill bron darfod, a Mai fwyn yn dyfod,
A ddoi di'n ddiddannod i gysgod y gwydd?
Cawn wrando cân hudol y bronfraith perorol,
A charol wir hudol yr hedydd.

ELSBETH.—
Mae'n well gen' i awen y fylchog fwyalchen,
A'r binc fraith ei haden o'i changen a'i chôr;
A gwell gennyt tithau, os gwir ddaw i'm clustiau,
Swn geiriau dėl enau d' Elinor.

IANTO.―
Na yrr i fy nghalon rhyw eiriau mor wirion,
A thyr'd trwy y meillion i dirion gwrr dôl;
Mi gasglaf dlws flodau wrth fyn'd hyd y llwybrau
Wna'n ddiau dy wenau'n dywynnol.

Mi blethaf it' goron o eiddew y goedfron
I'th wneuthur yn fanon fy nghalon, fy nghu;
Fe'i heuraf â chynnar aur flodau y dalar,
Rho'f fwyar digymar i'w gemu.

ELSBETH.—
Os rhaid i mi ddyfod, gwnaf innau bleth hynod
Pengaled a wermod i wisgo dy wallt;
A chwiliaf yn gethin am chwerlys yr eithin
I'th nodi di'n frenin y fronallt.

IANTO.—
O. Elsbeth ffraeth eiriau, gwnaf i ti freichledau
O wyddfid a blodau ceginau y gôg;
A daliaf friallu i wneyd i ti ballu
Fy nallu â gallu asgellog.

A glywi di'r adar yn canu a thrydar—
Pob un am ei gymar naws hawddgar yn sôn?
Ai gormod i minnau gael uno â'u seiniau
Y nodau sy'n nghiliau fy nghalon?

Y DDAU.—
Wel, awn gyda'n gilydd i gwrr y llwyn llonydd,
Lle mae pob llawenydd ar gynnydd i'r gog;
Awn yno i wenau y dorus fwynderau
Am oriau o hwyliau dihalog.

PLAS ERYR.

NID oes dŷ sydd hoffach man
O dan yr eang wybyr:
I'r ymwelydd ger ei ddrws
Ei groesaw tlws a egyr;
Ac nid oes unlle mwy di lol
A siriol na Phlâs Eryr.

I wneyd y niwliog wedd yn glir
A gwir effeithiol gyffyr;
I foddi holl flinderau'r dydd
Mewn rhydd hyawdledd difyr,
Mae'r dyn doniolaf yn y wlad
Yn siarad ym Mhlas Eryr.

Yma'r myrdd sy'n diodde cam
Gant amddiffyniad pybyr;
Nid oes i'r fan am nawdd a dry
Un dyn yn rhy ddi—ystyr;
Ac nid oes i'r gwenoliaid bach
Le siwrach na Phlâs Eryr.

Tua'r lle o flwydd i flwydd
Cyfeiria llwydd ei ebyr;
A gwenu ar ei fywyd rhydd
Y mae pob dydd a egyr.—
Na ddeued dim i dorri hedd
Na suro gwledd Plâs Eryr.

MARGED UCH IFAN.

'ROEDD Marged uch Ifan, arwres Pen Llyn,
A'i henw yn arswyd hyd ddyffryn a bryn;
'Doedd neb yn y bröydd a safai o'i blaen,
Na neb daflai belled y trosol a'r maen.

Helyddes oedd Marged, a chwim oedd ei chŵn:
Llwynogod y llethrau adwaenent eu sŵn;
Hi lamai'r gwyllt fannau cyn hoywed a'r hŷdd,
A mawr fyddai'r helfa ar derfyn y dydd.

Gwneud cwch fedrai Marged, a'i rwyfo'n ddi-rith
Hyd Badarn a Pheris, heb ofni tro chwith;
Gwneud pedol a'i durio, a'i gosod dan farch,
A hawlio gan hwnnw ufudd—dod a pharch.

Gwneud telyn a'i chanu a fedrai'r fwyn wraig:
'Doedd dim yn ei chalon yn debyg i graig.
O Marged uch Ifan, hir yma ei thaw—
Gobeithio fod telyn o hyd yn ei llaw!

Traddodiad a ddywed mai bach oedd ei gŵr,
Yn byw dan ei chysgod yn dawel ddi-stŵr,
A hithau heb sôn am na phleidlais na sèn
Yn canmol y gwron a'i llaw ar ei ben.

Brenhines y cwmwd, a mamaeth y mynn,
Oedd Marged uch Ifan, arwres Pen Llyn,
Mor gadarn a'r clogwyn—mor ddewr a di-ffug,
Mor syml ac mor dyner a blod'yn y grug.

LLYS DINORWIG.
(Cân "Gwyl y Gadair.")

AR lawnt yr hen odidog Lys
Ni ganwn felys gerddi:
Gyrr haul y dydd ei gusan serch
I'r llannerch werdd i'n llonni;
A daw'r awenau bob yn ail
A'u dail i'n hysbrydoli.

O'n hamgylch mae ysbrydion gwŷr,
A rhithion pur rianedd,
Fu yma'n byw yn oesoedd gwên
Yr hen eangfawr annedd;
A'u llonni wnawn â'r iaith a'r hwyl
Fu anwyl gynt i fonedd.

Bu yma sŵn arwriaeth, do,
A gwylio llawer gelyn;
Bu yma ddial llawer cam,
A wylo am Lywelyn;
Ond nid oedd neb ar awr ddifraw
O'r dwylaw yrrai'r delyn.

Mae'r hen lanerchau gylch y fan
A'r bryniau bàn yn aros:
Mae Bryn y Cyrn fu'n seinio'n groch
A choed Cae Coch, yn agos.
A Chraig y Dinas, uwch y byd
I ddengyd, yn ymddangos.

Mae'r hen Elidir uwch y llyn
Yn syllu'n syn yr awron;
Ond prin yr adnabyddid hi
Gan neb o ri'r t'wysogion:
Briwedig yw, a gwŷr y fro
Yn chwilio am ei chalon.

"Uwchben yr Iwerydd a'l ru.—S.Maurice Jones

Mae'r Wyddfa fawr o hyd a'i phen
I entrych nen yn codi;
Ond prudd gan fonedd dewr Y Llys
F'ai gweld y brys myn'd trosti:
A'u gwawd a yrrai'r trenau ffol
I ganol ei chlogwyni.

I NOL EI FUN FE DDAW.

MAE cariad pur yn dal fel dur,
Er myn'd i Affrig draw;
A dywed pawb a wyr ei rym,
Er gwaethaf pell brysurdeb llym
I nol ei fun fe ddaw."

Yr hoyw Gelt wrth dramwy'r Veldt
A sibryd wrtho'i hun,
"Mi welais aml olygfa deg,
Mi welais lawer tlysbeth chweg,
Ond dim fel hi, fy mun."

A hithau'r ferch, yn swil ei serch,
Y'ngwydd Elidir lwyd
A ddywed wrth y llanc dros dòn,
A wel ei chariad ger ei bron,
"Tydi, fy eilun wyd."

Yn llesmair bardd o Goleg hardd
Pretoria try efe,
A dywed wrtho'i hun yn syn,
Beth dâl rhoi gwersi oer fel hyn,
A'm calon draw o dre?

Af dros y lli i'w chyrchu hi
A ddug y galon fau:
Mi wn y daw, mi wn y daw,
A sêl fy nghariad ar ei llaw,
A byddwn ddifyr ddau."

A thros y dón y daeth yn llon,
A'i obaith ar ddi-hûn;
Ac aeth yn ol yn ddedwydd wr,
A dymuniadau'n haid ddi-stwr
O'i amgylch ef a'i fun.

MEUDWY'R ARDD.

O! HEN bererin llwyd-ddu, cefngrych, tynn,
Ba dynged barodd dy drywanu di,
Ar ol yr hir ymddiried ynof fi?
O'th gudd y daethost lawer gwaith cyn hyn
I syllu arnaf fel athronydd syn,
A minnau'n syn ddyfalu a oedd gri
O fewn dy ddirgel fyd, neu awydd bri,
A beth oedd dan dy araf bwyll di-gryn.
A ydyw'th loes mor fawr a loes fy mron
Anesmwyth i o'th weled fel yr wyd?
A feddi dyb am "ddamwain," brudd neu lon?
A'r rhagor rhwng amryfus wall a nwyd?
Cyn tranc a fedri faddeu'r ddamwain hon
I un a deimla'r loes tra'r cof a gwyd?

Y BRONGOCH BRIW.

Вов у galwn i'r un tirion,
Ac fe hoffai'r enw'n burion.
Llawer wrtho a siaredwn,
Yntau'n gwrando'r hyn a dd'wedwn.

Nid awn byth i'r ardd i balu
Na ddoi ef i wylio'r chwalu.
Weithiau âi i'r goeden gelyn
Am arolwg rhag rhyw elyn.

Ryw ddiwrnod fe ddisgynnodd
O fy mlaen, ac fe'm dychrynnodd.
Ar ei ochr yn brudd gorweddai—
Un goes fuddiol, gyfa, a feddai.

Gyrrodd hyn bob rhyw ofalon
Brithion eraill o fy nghalon:
Rhoiswn lawer iawn am allu
Tynnu Bob o'i boen a'i ballu.

Rhoiswn fwy am allu tynnu
Dyn y dryll yn uwch i fyny.
Rhyfedd yw fod dyn anwiwed,
Allai saethu Bob ddiniwed.

CHARLES GAVAN DUFFY.
(Nora Chesson.)

OCH! Padi gu, a glywaist di y newydd drwg ar dro?—
Na ddyry Duffy mwy mo'i droed ar Werddon dir yw o.
Yr hen ymladdwr, ochanee! mae'n gorphwys yn y clai:
Mae'n rhaid in' gadw'n twrw'n is, mae'n cysgu'n drwm, ddi-go',
A deffry toc yn Nhir-na-n' Og, ymysg y Dedwydd Rai

Och! Padi gu, nid dyn a'i ru ro'i iddo ofn na chwyn;
Cymerai'r garw fyd a'r llyfn mor ysgafn ac mor fwyn
A'r blodyn dan y glaw a'i plŷg a'r haul a'i tyner gwyd;
Ac os daw eto las i'r nen—gall tirion ffawd ei ddwyn
(At dyner liw'r Forget-me-not tyn enw Duffy'm nwyd).

Och! Padi fwyn, nid clod na chwyn a ddeffry'r henwr hael:
Gwnawn lun y groes â thyner law uwchben ei fron a'i ael.
Yn nhŷ caethiwed cnawd y bu, ond yn ei enaid rhydd
Ni chafodd meddwl drwg na pheth orphwyso nos na dydd:
Tynerach cethlwch er ei fwyn, chwi adar cân ddi-ffael.

(CYF.)

BEN BOWEN.

O! FOREOL bêr awenydd,
Daethost di a chân mor newydd
Nes creu syndod a llawenydd:
Cenaist nodau wnaeth i wlad
Eiste' i wrando mewn boddhad.

Fel y tlws aderyn hawddgar
Geny yn ei gawell garchar,
Felly canu, felly trydar
Wnai dy alltud awen di
Swn ei gwlad gynhennid hi.

Fel Eolaidd delyn wifrau
O dan wyntoedd ar eu teithiau
O ryw ddirgel iach bellderau,
Seiniai uchel nodau clir
Teimlad rhyw ddieithrol dir.

O! ganiedydd ieuanc grymus,
Adwyth blin na byd gorthrymus
Ni cha'dd lethu'r ysbryd nwyfus,—
Ni cha'dd huddo'r dwyfol dân,—
Ni cha'dd rwystro'r eirias gân.

Yn y rhyddid ar y bannau
Welaist gynt o'r isel—fannau,
Mor wahanol yw y rhannau!
Ac mor berffaith yw dy gân
Yn ei phriod awyr lân!

HENRY RICHARD.

NID rhyfedd fod dy bryd yn drist, fy ngwlad,
A'th ddagrau'n disgyn ar y tywyll fedd
A gudd weledig ran "apostol hedd,"
Fu'n dal ei darian rhyngot a sarhad,
Wnaeth fwy na llu i ennill it' fawrhad
Ag aidd a grym a geisiai siglo sedd
Duw rhyfel, a gwarthnodi swydd y cledd,
Dyn oedd i'r gwan ym mhobman megis tad.
Ond na lwfrhã, er gorfod wylo'n hir,
Mae'th wron er ei guddio eto'n fyw:
Ei ysbryd draidd yn ynni trwy dy dir;
Ehêd ei eiriau beunydd i dy glyw;
Ca'i egwyddorion fuddugoliaeth glir:
O'u plaid mae nerth trag'wyddol orsedd Duw.

MOLAWD GWLAD Y GORLLEWIN.

I.
WLAD y rhyfeddodau bythol,
Wlad y llawn eangder mawr,
Welaist fyrdd o lygaid rhythol
Yn amlygu mewnol ddawr,
Pwy erioed a welsom ni
Allodd roddi teilwng fri,
Drwy gyfrifiad neu ddisgrifiad,
I dy werth a'th fawredd di?

II.
Wlad yr ynni cryf, aflonydd,
Wlad yr egni mawr ei lwydd,
Fel llifeiriad dy afonydd
Ydyw nwyf dy fywyd rhwydd;
Myn'd mae'th bawb a'th bobpeth di,
Myn'd yn gyflym, myn'd yn ffri,-
Myn'd nes rhoddi teimlad boddi
I rai araf fel nyni.

III.
Wlad y rhyddid cymdeithasol,
Wlad y parchu dyn fel dyn,
Lle mae'r gweithiwr yn urddasol
Sydd yn medru parchu ei hun,
Duwies Rhyddid ar dy lan
Ddeil o'n blaen ei llusern gàn;
Ysbryd Rhyddid, seiniau rhyddid,
Gwrddwn ynot ymhob man.

IV.
Wlad y croesaw! caredigrwydd
Gwlad y Bryniau ynot sydd
Wedi cyrhaedd arbenigrwydd,
A gwresogrwydd canol dydd;
Dy Gymreig gartrefi llon
Sydd agored tua'r dòn:
Mewn calonnau sibryd tonnau
Glod eu serch yr ochor hon.

IN PRAISE OF THE WESTERN LAND.
Y Cyfieithiad Buddugol o "Molawd i Wlad y Gorllewin "
yn Eisteddfod Denver, Medi, 1896.
GAN AP DANIEL, NEW YORK.

I.
LAND of wonders, great and lasting,
Land of such abounding space,
Countless eyes hast thou seen casting
Searching looks upon thy face;
Whom at any time have we
Seen due praises give to thee,
By notation, or description,
For thy worth and majesty?

II.
Land of force and animation,
Where success is ever rife;
As thy rivers' inundation
Is the vigor of thy life.
All and every thing in thee
Goeth fast, and goeth free,—
Goeth onwards, till we laggards
Feel like drowning in the sea!

III.
Land where social Freedom reigneth,
Land where "man to man" doth stand,
Where the worthy toiler gaineth
Due respect on every hand,
Freedom's Goddess on thy shore
Holds her lamp to light thy door;
Signs of Freedom, sounds of Freedom,
Greet us in thee evermore!

IV.
Land of welcome and of kindness,
Cambria's interesting ways
Thrive in thee, with added brightness,
Like the warmth of noontide rays,—
Thy Welsh homesteads near and far
Have their Eastern doors ajar:
In heart—corners there are whispers
Of their praise this side the Bar.

DOL YR ONNEN.

Ni flinaf edrych beunydd arnat ti,
Ddôl yr Onnen,
A dynnaist lawer gwaith fy meddwl i
O ryw donnen.
Mor dawel ac mor radlon yw dy bryd,
Haf a gaeaf!
Ar lawer awr à thi am ddedwydd fyd
Y chwedleuaf.

Wyt noddfa creaduriaid gwyllt eu byw,
Ddôl yr Onnen.
Yr ysgyfarnog ofnus, hoffed yw
O'th feillionnen!
I'r 'sguthan wyliadwrus glwysfa wyd,
Is y deri;
A hi'r foneddig goediar gâr y bwyd
A ddarperi.

Dwyshau mae lliwiau'r hydref ar dy goed-
Goch a melyn;
Ond glased ac ieuenged ag erioed
Yw dy gelyn.
I'th ddraenen hardd rhydd Mai aroglau drud
Ei ogoniant;
A minnau ddof (os byw) i'r encil clyd:
O, adloniant!

GWENLLIAN LLWYN DU.

AR lechwedd wrth Graig y Gylfinir,
Uwchben yr Iwerydd a'i ru,
Yn syllu i'r pellder disgleirdon
Eisteddai Gwenllian Llwyn Du.
'Doedd neb yn ei thynnu i siarad.
Ni wyddai fod neb ar y bryn,
Ond siarad a wnai wrthi ei hunan
A'r tonnau a'r gwylain, fel hyn:—

"Mor fawr yw y môr cyfnewidiol!
Mor erwin! ac weithiau mor fwyn!
Ar brydiau mae'n erchyll a chreulon;
Ond rhyfedd o hyd yw ei swyn.
Peth od na bai Hywel mewn arswyd
Yn ffoi, ac yn byw ar y tir;
Ond camp i'r un dòn yw ei ddychryn,
A bydd yn llon gapten cyn hir.

Agerlong yw 'nacw: pa orchest
I neb sydd i'w gwneud ar ei bwrdd?
Llong hwyliau yw'r llall, ond mor lwydaidd!
Pa dynniad i neb fyn'd i'w chwrdd?
Glân—wynion yw hwyliau Jane Howard,'
A thlws yw ei dawns ar y dòn:
Gwyn fyd na ddoi hithau i'r golwg,
I lonni cudd donnau fy mron!

Mi wn, O for—donnau, beth ellwch:
Mi glywais beth all'soch cyn hyn.
Ni welais rai pell; ond 'rwy'n disgwyl
Y parchant hwy fywyd sydd wyn.
Mor hapus y'ch chwi, y gwylanod,
Cynefin â rhuthrau yr aig,
Yn hedeg mor hawdd o beryglon
A blinder i gryfder y graig!

Er gofyn o Hywel fy nheimlad,
A siarad ei serch mor ryw ffri,
Ddywedais i 'rioed mo fo nghalon,
Á dd'weda'i ddim chwaith, am wn i.
Mi garwn ei weled yn glanio,
A theimlo fy llaw yn ei law;
Os d'weda'i yr oll a ofynna,
'Rwy'n siwr y caf deimlad o fraw."

LLIWIAU'R HYDREF.

MOR brydferth ydych, liwiau'r hydref mwyn,
Uwchben y ddaear syn
Am egni fu a gofia mor ddi gŵyn
Cyn cwsg y gaeaf tynn!

Pob gwyrdd a melyn, pob rhyw goch a brych,
A wisg y dirif goed.
Pa ddistaw fedr yw hon all waith mor wych,
Na ddysgodd dyn erioed?

Mor berffaith yw'r gynghanedd rhwng y dail
A'r amryw goed o 'mlaen!
Pwy barodd iddynt fod bron bob yn ail,
Yn y fath gymhleth raen?

Lliw'r orens ar y deri sy'n dwyshau
Y gwyrdd o dano ef;
A thlws yw'r glâs eiddiorwg sy'n ymwau
Am ambell dderwen gref.

A duach lâs y celyn dlysa goch
A melyn bedw a chyll,
A thywyll gopr y drain, sy'n tybio broch
Nesâd y gaeaf hyll.

Ai lliwiau ynte cysgod cyll a drain
Y drofa glêd gerllaw
Sy'n cadw'r mwyeilch danynt ar y llain
I chwilio mor ddi fraw?

Melyngoch redyn byrr a dugoch rug
Llechweddau'r hen Gefn Du
A wnant i'r llawer clogwyn atynt blŷg
Fod fel meudwyon cu.

Paham mae pin y dlos Fron Goediog draw
Mewn melyn, gwyrdd, a glâs?
A beth yw'r du sy'n hanner cudd islaw?
Oes yno nwyd a gras?

O! dyner liwiau'r tawel, dawel goed,
Ai hyn ddywedwch im',
Na raid i fywyd er heneiddio'i oed
Fod heb ei harddwch ddim?

ANITA'R DDOL.

GWENI di, O fûn ddi fai,
'Run fath a Mai yn union;
Gwêna synwyr pur dy ben
Trwy loywaf lenni tlysion;
A gwêna'r serch o nefol nwyd
A gelwyd yn dy galon.

Ti fedri'n rhigil bedair iaith,
Ti fedri waith goleuni;
Ti fedri droi yn llon a rhydd
Werinol brudd gwmpeini;
A medri'n tynnu o bob man
I wanwyn pan y mynni.

Dos di yn uwch, yn uwch o hyd,
I'th anwyl fyd doethineb;
A gwrided llawer geneth ddel
O wel'd dy naturioldeb;
O riain fwyn a llonna'n fyw
Loes anwyl yw'th dlysineb!

Tlysion yw yr adar llon
Ar goed y fron a'r faenol;
Tlysion yw y blodau, sydd
Yn denu'r dydd i'w canmol;
Ond mewn hawddgarwch ni ddaw'r un
At oreu bûn naturiol.

DISGWYL AMSER GWELL.

CLYWAIS wed'yn neithiwr,
A thwrf y byd ymhell,
Fyrdwn oes y gweithiwr—
"Disgwyl amser gwell."

Maith fu'r disgwyl yma—
Maith a phrudd, yn wir;
A fyn yr hyn orthryma
Lado bara'n hir?

Gwelwyd Masnach weithiau
Ag addawol bryd,
Wedi bod ar deithiau
Ar hyd a lled y byd.

Masnach! pwy a'i beia?
Euog nid yw hi;
Gwaeth yw'r gwaeddwr lleia'
Waedda "'Roll i mi."

Rhwysgfawr yw Cyfalaf,
Nerthol is y nef;
Ond mae'r gweithiwr salaf
Yn fwy o werth nag ef.

Ah! mae'r wawr yn torr
Dros y bryniau pell;
Os yw rhai yn sorri,
D'od mae'r amser gwell.

Gwelwn ofn yn plygu
Ysbryd Gorthrwm hen,
A lleihau'r edmygu
Ar ei anfad wên.

Cyffry aidd Dyngarwch
Uchel-fannau'r byd.
Weithwyr, nac amharwch
Hwn, fu'n cysgu c'yd.

Gwelwch fod calonnau
Grymus wŷr o'ch tu;
Ond araf waith i'r tonnau
Yw plygu'r barrau lu.

O! mae'r wawr yn torri
Dros y bryniau pell:
Os yw rhai yn sorri,
D'od mae'r amser gwell!

"DYFNDER A EILW AR DDYFNDER."

Eis at Niagara fawr,
Mewn cwmni llon ei stŵr,
Bum yno lawer awr
Yn swn rhuadau'r dŵr;
A suddo wnai fy ysbryd ewn
Yn is, yn is o hyd o'm mewn,
Nas gwyddwn i paham;
A'm tynnu'n gêl ei gam
I ryw ddiwaelod gwm.
Ag wylo lond fy nghalon,
A wnai y mawredd trwm.

Mi fum, nas gwn ba hyd,
Wrth afon letach, hŵy—
Afon gofidiau'r byd,
A suddwn yno fwy.
Dyfnderoedd prudd fy nghalon ddwys
Ddeffroent ei gilydd dan y pwys
Yn sŵn rhaeadrau hon.
O'r nen daeth llais fel tòn,
"O, druan ger y lli,
Mor fechan yw dy galon!
Beth yw'th dosturi di?"

Rhaeadrau dirgel, pell
Cyfrinion distaw fyd,
Mi glywaf yn fy nghell
Eu swn o hyd, o hyd.
A dyfnder awydd f'enaid sydd
Yn galw meddwl, galw ffydd,
I ddysgu'r gyfrin iaith,
A dadrys ffug a ffaith.
O, leisiau'r dirgel dir!
A ddaw y dydd im' rywbryd
Eu clywed hwy'n fwy clir?

EDRYCH I FYNY.
(Ysgrifenwyd yn Album geneth 18 oed, orweddiog er yn blentyn.)

PAN deimli dy galon yn isel a gwan,
Pan deimli dy hoen yn pallu,
Cofia pa le mae dy nerth a dy ran:
Edrych, edrych i fyny.

Pan ddelo'r tywyllwch o'th gylch i ymgau,
A'r nos i roi taw ar dy ganu,
Dal i obeithio: mae'r wawr yn nesau:
Edrych, edrych i fyny."

Prudd, prudd yw caethiwed, a'r awydd yn gref
Am ryddid a gwaith; ond er hynny
Cystudd sydd fantais i weled y nef:
Edrych, edrych i fyny.

RHAID IDDO EF GYNYDDU.

'DOES neb a aiff yn uchel
Heb ganddo uchel nod;
'Does neb na ddarostyngir
A garo hunan-glod.

Mae Un, o edrych arno,
A'i ddilyn bob yr awr,
A'n tywys i uchelder,
Ac i ogoniant mawr.

A dyma iaith y Cristion,
Sy'n dilyn Iesu'n glau,
"Rhaid iddo Ef gynyddu,
A rhaid i mi leihau."

"Mae'r oll yn gysegredig
O gylch y Bala byth."

FEL YR AWEL.

FEL yr awel nwyfus, dyner,
Ar ei neges fyth yn llon
Yn gwasgaru hadau mwynder,
Ac yn llonni llawer bron,
Felly 'roedd y feinir hon.

Fel yr awel bur yn gyrru
Niwl a tharth i'r gorwe! du,
Ac yn gloywi a phrydferthu
Bywyd ir tyfolion lu,
Felly Mair berorol gu.

Fel yr awel chwai yn deffro
Ysbryd gwaith ac ysbryd cân,—
Ysbryd gweithio rhydd di—gwyno,
Canu hoffa mawr a mân,
Felly 'roedd y feinir lân.

Fel yr awel yn distewi
Heb yn wybod bron i ni,
Ac yn myned draw i lonni
Eraill, yn ei thawel fri,
Felly'r ymadawodd hi.

AR DROTHWY BLWYDDYN NEWYDD.

BETH, beth yw cyfrinachau
Y flwyddyn newydd hon?
Pa rif o newidiadau?
Pa faint o'r lleddf? a'r llon?
Mae ffael neu ffawd
Y cartref tlawd,
A thynged llywodraethau,
Yn llechu ar ei rhawd.

Disgwylia'r glwth a'r ynfyd
Bleserau gwamal fryd;
Mae yntau'r gweithiwr diwyd
Yn disgwyl tro ar fyd.
'Does neb yn awr
Trwy raddau'r llawr
All wel'd trwy lenni'r flwyddyn
Droadau'r olwyn fawr.

Edrycha'r ieuanc nwyfus
Ymlaen trwy lygaid llon,
A gwêl anelwig enfys—
Arwyddlun modrwy gron.
Pa hanes fydd
I'r denol ddydd ?—
'Dall Gobaith wel'd mo'r Siomiant
O borth y flwyddyn gudd.

Tra'n ofni Mawrth ac Ebrill,
Disgwylia'r hen a'r claf
Y lwydlas Gôg a'i deusill,
A hyfryd wenau haf;
A gall ca'r ddau
Wel'd hafddydd clau—
A gweled llygaid gloywach
Cyn hynny wedi cau.

Mae'r maeliwr a'r marsiandwr
Yn syllu draw am lwydd,
A Hyder, fel creawdwr,
Yn dwyn ei rith i'w gwydd:
Ni welant lun
Na rhith yr un
O'r dirgel Ddigwyddiadau
Sy'n cau cynlluniau dyn.

Mae'r Cristion syml yn tremio
Drwy ffydd dros dir a môr,
Gan ddisgwyl gwel'd yn llwyddo
Efengyl cariad Iôr;
A chlywaf lef
O'r uchaf nef,
Lle trefnir rhawd y flwyddyn,
Yn dweyd na siomir ef.

METHU CANU.

O, DLYSION Mehefin,
Mor anwyl i gyd,
A mwynder mor ddibrin
Yn tarddu o'ch bryd,
Mi feddyliais am ganu i chwi;
Ond fy nghalon, am wylo mae hi,
Ac nis gwn i paham yn y byd.

O, dlysion Mehefin,
Sy'n llenwi y wlad,
Rhy dawel i chwerthin-
Rhy ddwfn eich boddhad;
A minnau, ni chwarddwn, pe cawn,
Ond gwenu pe gallwn a wnawn,
A chanu cyfrinach mwynhad.

A glywch chwi y truan
Mewn cadwyn gerllaw,
O'r trais ar ei anian
Yn udo'n ddi-daw?
Ni ddymunwn i gwynfan ci
Gael lleihau eich tangnefedd chwi,
Sy'n gwenu mor syn a di-fraw.

A welsoch chwi neithiwr
Y Bronfraith fu lon,
Ar lawr mor ddi-swcwr,
A'r briw yn ei fron?
Ond heddyw paham y ca'i hyn
I chwi fod yn ofid na chryn?—
I chwi yn eich gwynfa ddi-dòn?

Yn ymyl mae cyfaill
Ar derfyn ei ddydd,
Yn clywed rhai eraill
Yn rhodio yn rhydd.

Ond paham y ca'i c'ledi gwr claf,
Ar ddiwrnod mor hyfryd o haf,
Wneud i chwi fod yn glwyfus a phrudd?

Draw acw mae rhïain
Yn barod i'w bedd,
Doedd gynnau mor firain,
Mor gynnes ei gwên.
Ni wêl ond Mehefin byth mwy;
Ac eto mae 'nghalon dan glwy:
Chwi, chwi, byddwch hyfryd mewn hedd.

O, dlysion Mehefin,
Sy'n gwenu mor fwyn,
I chwi anghynefin
Yw gwrando prudd gwyn:
Mi hoffwn roi cân a'ch boddhai;
Ond wylo wnai 'nghalon, pe ca'i.-
Gwrandewch ar ddyrifau y llwyn.

Y delyn eolaidd
A glywais i gynt,
Hi ganai mor beraidd
Dan fysedd y gwynt;
Ond lleddf oedd y nodau i gyd;
A lleddf dan awelon y byd
Yw 'nghalon fach innau ar hynt.

LLWYBRAU BRO MEBYD.

TYR'D, gof, yn ffrynd llednais, i gyrrion a gerais,
Hyd lwybrau di-falais a gerddais i gynt;
Hedd-erwau dyddorol yr awydd foreol,
Dan siriol faeth hudol fyth, ydynt.

Hen lennyrch fy rhyddid, anëon, di-newid,
Ynt hwy,—a di-ofid, dybygid, eu byw;
Nid yw'r byd a'i helynt yn trystio fawr trostynt:
'Rhyn oeddynt (hawnt iddynt!) ynt heddyw.

O, dyner le dinod a thene'i fythynnod!—
Ni chododd rhyfeddod i glod ym Mhant Glâs;
Er hynny pe gwelwn ei wawdio, mi lidiwn;
A hwn a hawdd enwn yn ddinas.

Mi wela'r hen felin, oedd i mi'n gynefin,
Yn edrych fel dewin f'ai flin ac aflêr;
A'r afon fach ryfedd ei rhin a'i chyfaredd,
Ro'i wedd o ddwr-liwedd ar lawer.

Awn heibio'r hen olwyn (nid yw yn ein hadwyn),
I wrando yr achwyn sy'n oergwyn Cae'r Nant;
A gweled y gwyngyll roes enw i'r Nencyll,
A'r brithyll go unwyll ei geunant.

Gwêl draw Bant Glas Ucha'n mwynhau ei hen hafan,
Bryn Marsli a'r Cwmbran, yn lân a di-lol;
Y Caerau'n cu arwain hyd ochor Bodychain—
Pob llain a'i harwyrain berorol.

Ond awn i lechweddau'r Graig Goch a'i grug lethrau,
Ei phoethwal, a'i phwythau o liwiau mor lân,
Lle gwelsom gŵn hynod Ynysfor yn gorfod
Rhoi clod i lwynogod anegwan.

I lawr wele feillion dôl dawel Taiduon,
A'r hen gapel tirion sy drymson ei drem,
A'i fynwent o dywod, lle huna llu hynod,
A rhai o dai dinod adwaenem.

A dacw'r Llystynod, a'r Nencyll diymod,
A hwythau'r Derwinod fu rwysgnod y fro;
Terfynau, Tŷ'r Dewin, a Phant Glas y Cennin;
Bwlch Derwin i'r Llewin yn llywio.

Draw'r Hengwm a ery, uwchlaw Y Mynachdy,
Lle gwelsom gnau'n tyfu i'n denu'n ddi dwyll;
Hen Gors y Wlad hawddgar, tre gwron y lwysddart,
Ac Edwart, ga'i libart goleubwyll.

Llwyn Gwanad, ac Ynys rhyw Hwfa anhysbys,
A ddaliant yn ddilys ger Ynys yr Arch,
A'r esgud bur Ysgol a dynnai lu doniol
Amrywiol yn chwyfiol i'w chyfarch.

Ac wele'r drig hwylus, Gyfelog ofalus,
A fyddai mor foddus roesawus ei swn;
A deil fyth y diliau, y dorus fwynderau,
Y doniau, a'r geiriau a garwn.

Tan y Ffordd yn yr unfan, a Than y Foel ddiddan,
A Phont Ynys Bowntan yn gyfan, a gaf,—
Hen Ynys eneiniwyd: yr hwyl ar ei haelwyd
Ddi—annwyd hi gafwyd a gofiaf!

O, gân y teg enwau, tyn atat y nodau,
'Rwy'n awr dan rin oriau y dyddiau brwd, iach:
Arhoaf i'r awyr o'm hogylch ymegyr,
A chyffyr swn difyr sain Dwyfach.

"MAE'R OLL YN GYSEGREDIG."
(Y Bala).

ER gwaethaf ffair a marchnad,
A'u holl drybestod hwy;
Er gwaethaf nwyd etholiad,
A dwndwr sir a phlwy;
Er gwaetha'r brwnt aredig
Trwy galon llawnt ei chân;
Er gwaethaf trwst cerbydau'r byd,
A gwawch peiriannau croch o hyd,
Mae'r oll yn gysegredig
O gylch Y Bala lân.

Mae adsain pêr ymgomiau
Y pererinion gynt
Yn aros uwch y llwybrau
Sancteiddiwyd gan eu hynt.
Mae swn yr hen bregethau
A dynnai'r dwyfol rin,
A swn y gorfoleddu mawr
Uwchben y seigiau ddoent i lawr,
Yn aros heb ei lethu
Yn awyr ciliau'r Green.

Freintiedig ffyrdd Y Bala!
Gwroniaid penna'r ffydd
A phrif ddysgawdwyr Gwalia
A welsant lawer dydd;
Hwy glywsant alar chwerw
Y lluoedd gynt a fu
Yn hebrwng i Lanycil syw
Weddillion tywysogion Duw:
O ddorus sanctaidd erw
Yw hen Lanycil gu!

Cartrefle dysg ddi-falchder,
Hoff dre prophwydi, yw
Y Bala—ddysgodd lawer
I drin arfogaeth Duw.
Er mwyn ei hen barchedig
Athrawon pur, di—lŷth,—
Er mwyn y dwyfol nerthoedd fu
Yn tramwy trwyddi oddi fry,
Mae'r oll yn gysegredig
O gylch Y Bala byth.

GWYLDER.

NID oes ar y ddaear un
Hafal gamp i brydferth fun;
Ac o'i holl addurnau hi
A'i thlyseddau a'i rhinweddau,
Gwylder yw yr ucha'i fri.

Ni rydd addysg gwlad na thref
Dlysed addurn ag yw ef;
Ac heb hwn i harddu merch
Ni wna dysgu fwy na chysgu
I'w mawrhau yn syniad serch.

Beth sy'n rhoddi gwylder gwir?
Calon dda a synwyr clir,—
Gwell na hwn y gwylder cu
Sydd yn dyfod megis cafod
Dyner, dyner oddi fry.

ARAF TRY'R OLWYNION MAWR.

GAN bwyll,
Gynhyrfwyr penboeth, chwyrn, a chroch, gan bwyll!
A cheisiwch dynnu'r tân yn is i lawr-
I galon well, yn dân o eirias wawr
A ddengys dybus dwyll.

Gan bwyll:
Paham y gwnewch i'r adar caeth eu byd
Yn erbyn barrau guro'u hesgyll, nes
Dinystrio'u plu? Daw dyddiau gwell eu gwres
A rhyddid mewn iawn bryd.

Gan bwyll:
Paham y torrwch argae'r llyn, i'r lli
Lifeirio dros y tir, a pheri gwae
I fyrdd, a'r gofyn prudd "Pa le y mae
Y dwfr a'i dybiol fri?"

Gan bwyll:
Yn araf try'r olwynion mawr i gyd.
Ni sylwant ar eich egni gwallgo chwi;
A gwyr yr Hwn a glyw y pellaf gri
Pa fodd i wella'r byd.

Diwygiad?
—P'odd y daeth pob un oedd iawn erioed?
Ni anwyd eto genedl mewn un dydd,
Na rhyddid chwaith, nes daeth y tymp; a ffydd
A phwyll sydd sicr eu troed.

Nid dydd
Nac oes dry dryblith mawr yn drefn a gwên;
Nid mewn un mis y troir diffaethwch mall
Yn feusydd ac yn erddi; nac o'i wall
Y troir camwri hen.

Diwygiad!
—Persain ini oll y gair—a'r peth.
Diwyllio, paratoi, drwy lafur hael,—
Cymhwyso'r tir a'r rhaid, yw'r ffordd i'w gael—
Yr unig fodd di feth.

LLENNI DIRGELION.

Ai tybiau ynte sêr
Yw'r goleuadau têr
A wêl fy enaid yn ei wybren weithiau?
Pa beth sydd ynddynt hwy?
A beth sy'n tramwy trwy
Y gofod mawr Ile troant ar eu teithiau?

Fy nghyd—ddyn agos, sydd
Yn troi gerllaw bob dydd,
Nis gwn ei gof na'i feddwl na'i fwriadau.
I mi y mae yn fyd
Sydd geuad bron i gyd,
Na feddaf onid rhai o'i agoriadau.

A thyma fi fy hun:
Rhy brin y gwn pa lun
Sydd ar fy mywyd bach a'r galon ynof.
Pa beth i'm cwrdd a ddaw?
Pa beth a'm herys draw?—
Llenni dirgelion, trof i'r fan a fynnof.

MEDDYLIAU MAM.

NA, nid yw Dafydd eto'n fyw,
Waeth beth a dd'wedwch chwi:
Daw'n fynych sibrwd i fy nghlyw
O'r pellder hwnt i'r lli,
Yn dweyd mor erch rhyw ddamwain fawr,
A gwelwed aeth ei wedd,
A'i fod er's llawer dydd yn awr
Mewn distaw ddinod fedd.

Deng mlynedd llawn sydd er pan aeth
I'r pell Orllewin dir,
A hirion bump er pan y daeth
Ei lythyr ola'n wir.
Dywedwch chwi mai rhyw lacad
Neu angof barodd hyn,
Ond gwell y gwyr ei fam a'i dad
Am serch eu bachgen gwyn.

Ei feio wnewch, a'i feio bu
Ei fam ar ambell awr,
A gwel'd Virginia'n erchyll ddu,
A hi, Nevada fawr;
Ond gwn na thawsai Dafydd ddim
Mor oer a hyn pe'n fyw,—
Y gyr'sai ambell lythyr chwim
Llonni mam sydd wyw.

Gofalus a charedig iawn
Oedd Dafydd yn ei wlad;
Ni choeliaf iddo ddysgu'r ddawn
O wadu mam a thad.
'Rwyf fi yn myn'd i'r wlad sydd well:
Os Dafydd adre ddaw,
Dywedwch fod ei fam ymhell
Yn disgwyl am ei law.

GOBAITH GWELL.

A MI mewn myfyr am a fu
Yn fy nghell—
Yn crwydro trwy helyntoedd lu,
Fel rhyw awel
Dyner, dawel,
Daeth i'm clyw sibrydol sû—
"Gobaith gwell."

Wrth groesi llawer llannerch lom
Ar y daith.
Fe ddaeth sydyn storom drom,
Gan ddyrysu
Pob melysu;
Hudol obaith drödd yn siom
Lawer gwaith.

Ond wedi pob ystormus nos
Torrodd gwawr,
Ac eilwaith troai'r wlad yn dlos:
Wrth y gofid
Nad anghofid
D'wedai Rhywun tyner, "Dos"—
Rhywun mawr.

I mi mewn myfyr am a fu
Yn fy nghell—
Yn cofio llawer noson ddu,
Ac yn cofio
Oriau nofio
Ar obeithion, pêr y sû
"Gobaith gwell."

Edrych mae fy enaid gwan
Draw ymhell;
Hi ddaw'n oleuach yn y man:
I'r blynyddoedd
Dros fynyddoedd
Chwyddo y mae goleuni cann
Gobaith gwell.

ARGRAFFWYD GAN GWMNI Y CYHOEDDWYR CYMREIG (CYF.),
SWYDDFA "CYMRU," CAERNARFON.

Nodiadau

↑ Diawl y wasg—Bwyddyn sydd yn y testun
↑ NODIAD—Yr oedd y llenor coeth a melys William Sharp—ag y tynnodd ei ganeuon tyner dan gudd yr enw benywaidd prydferth "Fiona Macleod" gymaint o sylw—yn teimlo ei fod yn agos i ddiwedd y daith pan wnaeth efe y gân fach hon; ac felly yr ydoedd. Gwerthfawr yn fy ngolwg yw y llythyr cynnes a gefais oddiwrtho pan ofynnais am ganiatad i gyhoeddi'r cyfieithiad. Nis gwn yn iawn pa flodeuyn a eilw Celtiaid Ucheldiroedd yr Alban yn "Ròseen Dhu."

Bu farw awdur y gwaith hwn cyn 1 Ionawr, 1926, ac mae felly yn y parth cyhoeddus ledled y byd gan fod yr awdur wedi marw ers dros 100 mlynedd.

[1] Diawl y wasg—Bwyddyn sydd yn y testun

[2] NODIAD—Yr oedd y llenor coeth a melys William Sharp—ag y tynnodd ei ganeuon tyner dan gudd yr enw benywaidd prydferth "Fiona Macleod" gymaint o sylw—yn teimlo ei fod yn agos i ddiwedd y daith pan wnaeth efe y gân fach hon; ac felly yr ydoedd. Gwerthfawr yn fy ngolwg yw y llythyr cynnes a gefais oddiwrtho pan ofynnais am ganiatad i gyhoeddi'r cyfieithiad. Nis gwn yn iawn pa flodeuyn a eilw Celtiaid Ucheldiroedd yr Alban yn "Ròseen Dhu."

[1]

[2]