Cerddi'r Bugail (testun cyfansawdd)

←

Cerddi'r Bugail (testun cyfansawdd)

gan Hedd Wyn

golygwyd gan John James Williams

→

I'w darllen cerdd wrth gerdd gweler Cerddi'r Bugail

Mae erthygl parthed:
Hedd Wyn
ar Wicipedia

Mae erthygl parthed:
John James Williams
ar Wicipedia

CERDDI'R BUGAIL

CERDDI'R BVGAIL

CYFROL GOFFA HEDD WYN

DAN OLYGIAETH

Y PARCH J. J. Williams

1918

Cerddi Coffa R. Williams Parry

I.
Y bardd trwm dan bridd tramor, y dwylaw
Na ddidolir rhagor:
Y llygaid dwys dan ddwys ddôr,
Y llygaid na all agor!

Wedi ei fyw y mae dy fywyd, dy rawd
Wedi ei rhedeg hefyd:
Daeth awr i fynd i'th weryd,
A daeth i ben deithio byd.

Tyner yw'r lleuad heno tros fawnog
Trawsfynydd yn dringo:
Tithau'n drist a than dy rô
Ger y Ffos ddu'n gorffwyso.

Trawsfynydd! Tros ei feini trafaeliaist
Ar foelydd Eryri:
Troedio wnest ei rhedyn hi,
Hunaist ymhell ohoni.

II
Ha frodyr! dan hyfrydwch llawer lloer,
Y llanc nac anghofiwch;
Canys mwy trist na thristwch
Fu rhoddi'r llesg fardd i'r llwch.

Garw a gwael fu gyrru o'i gell un addfwyn,
Ac o noddfa'i lyfrgell;
Garw fu rhoi'i bridd i'r briddell,
Mwyaf garw oedd marw ymhell.

Gadael gwaith a gadael gwŷdd, gadael ffridd,
Gadael ffrwd y mynydd;
Gadael dôl a gadael dydd,
A gadael gwyrddion goedydd.

Cadair unig ei drig draw! Ei dwyfraich,
Fel pe'n difrif wrandaw,
Heddiw estyn yn ddistaw
Mewn hedd hir am un ni ddaw.

1887—1917

GANED Hedd Wyn yn Nhrawsfynydd, Meirionnydd, ar y 13 o Ionawr, 1887, ac yn yr Ysgwrn, tyddyn ar gwr y pentref hwnnw, y magwyd ef.

Saif yr Ysgwrn ar yr ochr dde i'r hen ffordd sy'n arwain o Drawsfynydd i Gwm Prysor. Y mae'r tŷ yng nghanol llwyn o goed, mewn cafn yn y creigiau, a'i wyneb i gyfeiriad y wawr. Oddi yno gwelir y cwm creithiog yn ymestyn i'r pellterau, a'r Arennig Fawr ar ei gwr eithaf. Wrth edrych i'r chwith gwelir bryniau Trawsfynydd, y fynwent ar un ohonynt, a'r pentref ar y llall. Y tu draw iddynt hwy ceir ôl bysedd y Rhufeiniaid ar Domen y Mur. A thu draw i honno drachefn, tros hen gartref Morgan Llwyd, y mae ardal Ffestiniog fel Caersalem fel Caersalem "a'r mynyddoedd o'i hamgylch." Gwelir crib yr Wyddfa yn y pellter. Ac ar war y ffridd yng nghefn yr Ysgwrn gwelir Cader Idris, a mynyddoedd a Drws Ardudwy.

Nid rhyfedd bod delw ei gartref ar ganeuon Hedd Wyn. Bardd y mynydd yw efô; bardd y gwyntoedd, y gorlan, a'r grug.

Yno holais y niwloedd, a hwythau,
Y creithiog fynyddoedd;

—dyna'i neges ef. O dan hud y rhain y tyfodd ei feddwl, a'u cyfriniaeth hwy yw ei farddoniaeth.

— Fe âi Hedd Wyn, yn fylchog, i Ysgol Elfennol y Traws nes myned ohono'n ddigon hen i aros adref "i wneud rhywbeth." Adref y bu wedyn nes dyfod o'r wŷs i ymuno â'r fyddin. Bu unwaith am ysbaid yn Neheudir Cymru yn gweithio, ond nid oedd yn gysurus yno o gwbl. Fel hyn yr anfonodd ar y pryd at un o'i gyfeillion i'r Traws:

Yn y South fy nghorffyn sydd,
A f'enaid yn Nhrawsfynydd.

Hyd y ffriddoedd a'r creigiau y byddai ef wrth ei fodd. Plentyn natur ydoedd. Tyfodd fel blodyn ar y mynydd, yn ffordd Duw. Yr oedd y nwyd farddoniaeth yn ei waed, ac yn gynnar fe'i dihunwyd hi ynddo. Cafodd yr "Ysgol Farddol" gan ei dad, a dysgodd y cynganeddion yn lled dda cyn bod yn ddeuddeg oed. Medrodd Evan Evans—ei dad—helpu cryn dipyn arno'r pryd hwnnw, gan fod ganddo yntau "grap ar y llythrenne." Yn ddeunaw oed enillodd Hedd Wyn ei gadair gyntaf, yn y Bala, am bryddest i'r "Dyffryn." Ar ôl hynny y cafodd ei ffug-enw, mewn arwest ar lan Llyn y Morynion.

Daeth i adnabod Elfyn, ac yn ddiweddarach Eifion Wyn. Darllenai bopeth y caffai afael arno, yn enwedig llenyddiaeth ei wlad. Benthyciai lyfrau gan ei gyfeillion, a hefyd o lyfrgell rydd Blaenau Ffestiniog. Mynych y cyrchai ar Sadyrnau i'r Blaenau am lyfr. Ac yna treuliai ei ddyddiau mewn tawelwch a hamdden i'w ddiwyllio'i hun. Hyfryd i'w enaid oedd "sŵn hen afon Prysor yn canu yn y cwm." Yno y "golchodd ei ddeall â golau'r awenau." Ac yno, o fyfyrio ar fywyd a'i anawsterau, y cryfhâi ei ffydd yn y Duw y gwrandawai ar "suon ei fentyll yng ngwynt y nos."

Ar gyfair Eisteddfodau y canodd y rhan fwyaf o lawer o'r cerddi hyn. Enillodd gadeiriau ym Mhwllheli a Phontardawe, a dwy yn Llanuwchllyn, cyn canu i'r "Arwr." Cyfansoddodd y bryddest "Fy Ngwynfa Goll" yn 1914; "Myfi Yw" a "Chyfrinach Duw" yn 1915. Yn 1916 daeth yn ail ar yr awdl "Ystrad Fflur" yn Eisteddfod Genedlaethol Aberystwyth.

Darllen a barddoni ydoedd ei hyfrydwch yn wastad. Nid amaethwr oedd, ac nid bugail ychwaith, ond bardd a dim arall. Yn aml anghofiai ei feysydd a'i ddefaid wrth grwydro ym mroydd y breuddwydion a hunai rhwng y bryniau llwydion.

Clywais ei fam yn adrodd hanesyn amdano sy'n nodweddiadol hollol ohono. Digwyddodd yng ngwanwyn 1917, ac yntau adref am dro o wersyll Litherland. Sylwodd hi un bore fod yr wyn llyweth yn yr egin, a gofynnodd i un o'r genethod redeg yno ar unwaith. Wedi cychwyn, troes hithau yn ei hôl, a dywedyd wrth ei mam fod Ellis newydd gychwyn i'r Llan, a'i fod yn siwr o hel yr wyn o'r egin. Gan nad beth am hynny, a'r wyn yn ei ymyl, heibio'r aeth Ellis heb eu gweld o gwbl. Na, nid bref y defaid a glywai hyd lethrau ei henfro, ond "ysbryd oesoedd annisbur a dwysion."

Syndod, rywfodd, gyn lleied a ddarluniodd ar olygfeydd natur. Damhegion oedd pwerau natur iddo, yn dehongli pasiant bywyd, ac yn deffro rhyw feiddgarwch rhyfedd yn ei feddwl. Mewn llythyr o'r eiddo at gyfaill clwyfedig yn Ffrainc, fel hyn yr ysgrifenna:

'Wyddost ti beth, mae clywed sôn am filwyr clwyfedig yn gwneud i mi feddwl bob amser am Arthur chwedloniaeth y Cymry. Wedi bod ohono mewn llawer brwydr, o'r diwedd fe'i cludir dan ei glwyf i Ynys Afallon,—ynys ddi-nos yr haf anfarwol. Cofia nad chwedl mo Ynys Afallon. Ynys ym myd y galon ydyw hi, ac nid oes dim ond clwyf a dioddef yn gallu agor ei phyrth. Mae'r Ynys honno yng nghalon dy deulu, yng nghalon dy wlad, a thithau ynddi yn anwylach nac erioed.

Nid oes gennyf fawr iawn i'w ddweud wrthyt, ond ei bod hi yn dawel iawn yn dy hen gartref, yr heolydd yn wacach nac arfer, a'r gwynt fel tac o'n sibrwd "Ichabod o lwyn i lwyn, ond nid felly mae hi i fod, cofia. Mae'r gwanwyn sydd heddiw yn ifanc ar fedd y gaeaf a'r storm yn profi hynny, a chyn sicred a dyfod blagur i lwyn felly hefyd y daw bore o heddwch i fywyd ein teyrnas glwyfedig. A chyda'r bore hwnnw doi dithau a miloedd o fechgyn eraill yn ôl i'w hen gynefin, eu profiad yn fwy, a'u gwlatgarwch yn burach a mwy sylweddol, a'u cariad at heddwch yn angerdd newydd yn eu mynwesau.

Dyna fyd meddwl Hedd Wyn. Bychan y tybiai, pan ysgrifennai'r uchod, fod ei fedd ei hun mor agos ato; a chyn gwawrio o'r bore o heddwch y byddai pyrth Afallon wedi cau amdano'n dragywydd.

Un anodd i'w ddisgrifio yw Hedd Wyn. O ran yr olwg allanol, nid oedd dim neilltuol ynddo. Gellid ei basio ar y ffordd a thybied mai'r gwas ffarm distadlaf yn y wlad ydoedd. Pan weiddid ei ffug-enw yn Eisteddfod Llanuwchllyn yn 1915, cododd ar ei draed ym mhen draw'r babell; ond ar hynny dyma wraig gref o'r tu ôl iddo'n ei dynnu gerfydd ei gôt, gan ddywedyd "Eiste i lawr yn y fan ene fachgen, er mwyn imi gael gweld pwy sy'n ennill y gader!"

Oherwydd ei symlrwydd a'i naturioldeb, hoffai pawb ef. Nid wyf yn meddwl y bu iddo elyn yn unlle erioed. Ymddiddorai yn helyntion diniwed ei fro. Cofir o hyd am rai o'i ddiddanion oddi ar lwyfan y neuadd newydd yn y Traws. Cyfansoddodd aml englyn a chân chwareus, ac ymgollai mewn direidi iach cystal â neb. Yr oedd llond ei natur o ddigrifwch tawel. Byddai plant bach Trawsfynydd i gyd yn adnabod Hedd. Wyn. Erys ei englynion ar ôl rhai ohonynt mor hysbys a diarhebion yn y fro. Gweision ffermydd oedd ei ffrindiau pennaf, a llawer o hiraeth a deimlai ar eu holau pan chwalwyd hwy i bedwar cwr byd. Eithr er mor ddiymhongar ydoedd, meddai ar uchelgais a phenderfyniad di-wyro.

O'i adnabod yn iawn, buan y canfyddid bod ysbryd anghyffredin yn syllu trwy ei lygaid gleision aflonydd. Pwy a fuasai, yn ei oed ef, ac wedi derbyn cyn lleied o fanteision, yn mentro cynnig mor ddygn am y gadair genedlaethol? Gwnaeth hynny ddwywaith cyn ennill ar "Yr Arwr." Pan fethai, ni surai ddim. Yr oedd fel pe'n siwr y gwawriai ei ddydd yntau rywbryd.

Cyfansoddai ei gerddi'n hamddenol, ond mewn brys bob amser yr anfonai ei waith i ffwrdd. Torrodd amodau cystadlu fwy nag unwaith oblegid hynny. Hir-oedai gyda phopeth bron. Dyna hefyd oedd ei hanes yn ei gysylltiad â'r fyddin. Oni bai gyrraedd o'i apêl am ryddhad yn rhy hwyr i'r awdurdodau, y mae'n fwy na thebyg na chawsai'r fyddin mohono. Ac y mae'n anodd dirnad beth a welodd neb erioed yn Hedd Wyn i feddwl gwneuthur milwr ohono. Nid oedd nac osgo nac anianawd milwr ar ei gyfyl. Ond daeth y wŷs ddi-drugaredd i'w orfodi yntau. Arhosodd yn rhy hwyr wedyn cyn dychwelyd i Litherland, a gadael Trawsfynydd am y tro olaf. Dyna, efallai, a barodd ei symud mor fuan i Ffrainc.

Ychydig a wyddom amdano yno, ond amlwg yw ei fod yn hoffi'r wlad, ac yn mwynhau cwmni'r fataliwn y perthynai iddi. Fel hyn yr ysgrifennai oddi yno am y cwmpeini: Yr oedd dau o'r hogiau yma'r dydd o'r blaen yn dweud. wrth fy mhasio: "Well, kid." Ond trannoeth ar y parade dyma'r swyddog yn gofyn i mi ymysg eraill: "Well, man, did you shave this morning?" Ynteu'r swyddog ai'r hogiau oedd yn iawn, cewch chwi ddweud. Hefyd yr wyf wedi digwydd disgyn mewn lle llawn o brofiadau rhamantus, ac anghyffredin. Pan oedd tri neu bedwar ohonom yn cwyno ar y gwres, daeth hen filwr wyneb-felyn heibio, a dyma fo'n dweud: "Wel peidiwch a chwyno, boys bach, beth petae chwi yn Sudan erstalwm yr un fath a fi? Yr oedd gennyf helmet bres ar fy mhen, a phlât pres ar fy mrest, a rhywbryd tua dau o'r gloch ichwi, gwelwn rhywbeth yn llifo hyd fy nhrowsus, ac erbyn edrych yr oedd yr helmet a'r plât yn prysur doddi. Beth ydych chwi'n gwyno, boys bach?"

A dyma'r wlad, a'r hyn a welai ynddi:

Mae yma wlad ryfeddol o dlos yn y rhannau a welais i hyd yn hyn; y coed yn uchel a deiliog, a'u dail i gyd yn ysgwyd, crynu, a murmur, fel pe baent yn ceisio dweud rhywbeth na wyddom ni ddim amdano. Neu fel pe bai hiraeth siomedig o Gymru yn dychwel yn athrist, ar ôl methu cael hyd i rywun sy'n huno yn rhywle yn Ffrainc.

Gwelais yma lwyni o rosynau, a gwefusau pob rhosyn mor ddisglair a gwridog â thae myrddiwn o gusanau yn cysgu ynddynt. A chan fod y tywydd mor hyfryd ceir yma olygfa dlos y tu hwnt, yn oriau y machlud, a'r haul yr ochr draw i fataliynau o goed yn mynd i lawr mor odidog o hardd ag angel yn mynd ar dân. Ymhen ennyd gwelir llen denau o liw gwaed tros y gorwel, a rhyw felyndra tebyg i liw briallu wedi ei gyfrodeddu ynddi.

Ond y peth tlysaf a welais i hyd yn hyn oedd corff hen shell wedi ei droi i dyfu blodau,—yr oedd coeden fach werdd yn cuddio rhan uchaf yr hen shell, a naw neu ddeg o flodau bychain i'w gweld rhwng ei dail, yn edrych mor ddibryder ag erioed. Dyna i chwi brawf fod tlysni'n gryfach na rhyfel onid e, a bod prydferthwch i oroesi dig; ond blodau prudd fydd blodau Ffrainc yn y dyfodol, a gwynt trist fydd yn chwythu tros ei herwau, achos bydd lliw gwaed yn un, a sŵn gofid yn y llall.

Mae yma lawer math o bobl i'w gweld o gwmpas. Gwelais amryw o Rwsiaid, a difyr yw cael hamdden i edrych ar y rhain, a gwybod eu bod yn dystion o dragwyddoldeb eiraog eu gwlad, ei chaethiwed hen, a'i deffro sydyn. Mae yma Indiaid lawer hefyd, eu gwalltiau fel rhawn, a thywyllwch eu crwyn yn felynddu, a'u dannedd fel gwiail marmor, a dylanwad eu duwiau dieithr ar bob ysgogiad o'u heiddo. Gwelais garcharorion Almaenaidd hefyd. Yr oedd cysgod ymerodraeth fawr yn ymddatod yn eu llygaid, a haen o euogrwydd yn eu trem. Nid wyf i wedi cyrraedd at berygl eto, ond yng nghanol y nos byddaf yn clywed sŵn y magnelau fel ocheneidiau o bell. Hwyrach y caf fwy o hamdden a phrofiad i ysgrifennu fy llythyr nesaf.

Wedi ymuno â'r fyddin, wrth gwrs, y cyfansoddodd y rhan helaethaf o'i awdl i'r "Arwr"; ac o Ffrainc mewn brys y postiodd "rhyw lun o awdl ar destun y Gadair," chwedl yntau.

Bu farw ym mrwydr Cefn Pilkem, ym mis Gorffennaf, 1917. Yn Eisteddfod Genedlaethol Birkenhead, yn nechrau Awst, dyfarnwyd ei awdl yn orau. A golygfa i'w chofio oedd honno: "yr ŵyl yn ei dagrau, a'r bardd yn ei fedd." Daeth ei enw ar unwaith yn adnabyddus i bawb a garai Gymru a Chymraeg. Ac er dryllio'i delyn mor gynnar, erys ei thân ar lawer aelwyd, a'i halawon o hyd yn fyw. Y mae cofio'r bardd ei hun hefyd yn ennyn "cariad at heddwch yn angerdd newydd yn ein mynwesau."

WILLIAM MORRIS.

Bryn Du, Môn

CYNNWYS

WEDI'R FRWYDR
CRIST AR BINACL Y DEML
CEISIO GLOYWACH NEN
CYFRINACH DUW
MYFI YW
FY NGWYNFA GOLL
YSTRAD FFLUR
YR ARWR
Y GWAHODD
ATGO

CERDDI'R BUGAIL

RHYFEL

GWAE fi fy myw mewn oes mor ddreng,
A Duw ar drai ar orwel pell;
O'i ôl mae dyn, yn deyrn a gwreng,
Yn codi ei awdurdod hell.

Pan deimlodd fyned ymaith Dduw
Cyfododd gledd i ladd ei frawd;
Mae sŵn yr ymladd ar ein clyw,
A'i gysgod ar fythynnod tlawd.

Mae'r hen delynau genid gynt
Yng nghrog ar gangau'r helyg draw,
A gwaedd y bechgyn lond y gwynt,
A'u gwaed yn gymysg efo'r glaw.

MEWN ALBUM

CERDDA rhai adwaenom heno
Ewrop bell ddi-gainc,
Lle mae dafnau gwaed ar fentyll
Prydain Fawr a Ffrainc.

Cysga eraill a adwaenom
Yn y fynwent brudd;
Lle mae'r awel fyth yn wylo,
Wylo nos a dydd.

Troeog iawn yw llwybrau bywyd
Megis gwynt yr hwyr;
Pa le'n cludir ninnau ganddo,
Duw yn unig ŵyr.

TELYN FUD

GWELAIS un ymhlith y defaid
Derfyn hafaidd ddydd;
Gwelais degwch rhos bendigaid
Ar ei ieuanc rudd;
Canai'r chwa wrth fynd a dyfod
Rhwng y grug a'r dail;
Canai yntau'n ddiarwybod
Gyda'i lais di-ail.

Gwelais ef yng ngŵyl ei henfro
Gynt yn canu cân,
Gwelais wedyn ei arwisgo
Â llawryfau glân;
Clywais sŵn ei lais yn torri,
Fin allorau'r Iôr,
Megis sŵn ewynnau lili
O tan wynt y môr.

Wedyn gwelais ef yn edwi
Tan y barrug gwyn,
Ambell islais pêr yn torri
Tros ei wefus syn;
Yna gwelais ddyfod trosto
Olau'r machlud drud;
Hithau'r gân am byth yn peidio
Ar ei wefus fud.

Sefais wrth ei fedd un hwyrddydd,
Bedd y gobaith glân
Wybu londer plant y mynydd,
Wybu ganu cân;
A phe medrwn torrwn innau
Ar ei feddfaen fud
Ddarlun telyn gyda'i thannau
Wedi torri i gyd.

Y BLOTYN DU

NID oes gennym hawl ar y sêr,
Na'r lleuad hiraethus chwaith,
Na'r cwmwl o aur a ymylch
Yng nghanol y glesni maith.

Nid oes gennym hawl ar ddim byd
Ond ar yr hen ddaear wyw;
A honno sy'n anhrefn i gyd
Yng nghanol gogoniant Duw.

GORFFEN CRWYDRO

CERAIST ti grwydro gwledydd pellennig,—
Y gwledydd sy 'mhell tros y don;
Weithiau dychwelit i'th gartre mynyddig
A'th galon yn ysgafn a llon.

Gwelsom di ennyd cyn dychwel ohonot
I'r rhyfel sy'n crynu y byd;
Nodau y gwlatgar a'r beiddgar oedd ynot,
Y nodau sy'n costio mor ddrud.

Fe chwyth y corwynt tros fryniau Trawsfynydd
O'th ôl fel yn athrist ei gainc;
Tithau yng nghwmni'r fataliwn ddi-hysbydd
Sy'n cysgu'n ddi-freuddwyd yn Ffrainc.

GWENFRON A MI

CYDGERDDED wnâi Gwenfron a minnau un tro,
A chwerthin yr awel ym mrigau y fro;
'Roedd lloer yn yr awyr, a lloer yn y llyn,
Ac eos yn canu o laslwyn y glyn;
A serch ar ei orau ar noson fel hyn.
Ac yno yn suon yr awel a'r lli
Gwnaed cymod annatod rhwng Gwenfron a mi.

Flynyddoedd maith wedyn 'roedd coedydd y glyn
Heb ddeilen, nac awel, dan eira gwyn, gwyn;
'Roedd oriau ieuenctid ers talwm ar ffo,
A milo ofalon yn llanw y fro,
A'r corwynt yn ubain o'r coed yn ei dro;
Ond chwerwed gaeafau, a rhued y lli,
Ni thorrir mo'r cymod wnaeth Gwenfron a mi.

Mae Gwenfron a minnau yn hen erbyn hyn,
A'r hwyr ar ein pennau fel eira gwyn, gwyn;
Mae'n llygaid yn llwydo fel dydd yn pellhau,
A nerth ein gewynnau o hyd yn gwanhau;
Ond, wele, mae'n cariad o hyd yn cryfhau.
I'r tiroedd di-henaint sy draw tros y lli
Rhyw symud yn dawel wna Gwenfron a mi.

OEDFA HUD

TROS waun a gallt yn alltud
Y nos aeth fel teyrnas hud;
Ac fel breuddwyd, rhyw lwyd lain
Oeda ar lawnt y dwyrain.

Y sêr o'r wybrennau syn—a droant
Gyda'r ieuanc dywyn;
Â eu mil lliwiau melyn,

Fanllu aur, o ddwfn y llyn.
O hud gwawl â hediaid gwyll
I'w hendref mewn main candryll.
O'i dŵr ba nos aderyn
Ofwya'r gwawl fore gwyn?
Cwsg yn brudd, a'r wawr ruddaur
Wthia'r nos â'i tharian aur.

Bore fel bwa arian
Gorona bell gern y ban;
Tybiais fod melfin ffiniau
Y deyrnas hud ar nesáu,
Gan dlysed a hardded oedd
Hyd erwau'r ucheldiroedd.

Unlliw i mi Fentyll Mair
A dysglau o win disglair;
Tua'r trist gyfddydd distaw
Deuai'r haul dros fryniau draw;
Mwyn ei wedd, uwch mynyddoedd
Eryr aur yr awyr oedd;
Y nen drôi o'i hynod wrid
Yn ororau mererid;
Hudol pob cwmwl gloywdeg
Unlliw tud o emrallt teg.

Swil, unig, bell, las lynnoedd—a loywai
Dan lewych y nefoedd;
Gwaed y wawr drwy'u llygaid oedd,
A'u hewynnau fel gwinoedd.

I'r awel fore melyn
O wele glws niwl y glyn,
Fel adfail eursail wersyll
Tylwythau gêl hudlath gwyll.

Ha! ddifyr goedd fore gwyn,
Is yr awyr oes rhywun
Wylai pan byddo melyn
Firagl haul ar ddwfr y glyn?

Acw bun ieuanc bennoeth
I'r waun â ar fore noeth
Sydd megis pêr leufer li
Hyd ei heurwallt yn torri.
Ei llygaid unlliw eigion
A'r bore hardd ar ei bron;
Ac ar ei min dyfnlliw'r gwinoedd
Neu ewyn aur yn chwerthin oedd.

Yr hen ŵr fu oriau'n wan
O'i gell ddoi'n ddiddig allan.
Heddiw doi'r bore rhuddaur
Ar ei wallt fel eiry aur.
Llais awel bell a suai:
Henwr hoff, mae'th oes ar drai;
Yf o deg dangnef y dydd.
Di, iarll hen, hyd hwyr llonydd.

I WYNEB Y DDRYCIN

Af allan i wyneb y ddrycin
I grwydro hyd lethrau y bryn;
Disgynned y glaw ar fy nillad,
A chaned y gwynt fel y myn.

Af allan i wyneb y ddrycin,
'Does undyn yn unman a'm clyw;
'Does neb am oleuo fy llwybyr
Ond y mellt yn ehangder Duw.

Af allan i wyneb y ddrycin
Hyd erwau y ddafad a'r oen;
Griddfanned y storm ar fynyddoedd
Fel darn o ogoniant poen.

Gorwyntoedd gwallgof y bryniau
Sy'n canu telynau o frwyn,
O cludwch, o cludwch fy ngriddfan
At rywun a wrendy fy nghŵyn.
.. . .
Pan gaeo fy llygaid wrth farw
Goleued y mellt draws y glyn,
Disgynned y glaw ar fynyddoedd
A chaned y gwynt fel y myn.

CLADDU MAM

NAWNDDYDD Sadwrn trwy Drawsfynydd
Cerddai Hydre' 'n drwm ei droed,
Curai'r gwynt ffenestri'r moelydd,
Wylai yn y coed.

Pan oedd sŵn y storm yn trydar
Trwy'r gororau moelion maith,
Cludwyd arch ar ysgwydd pedwar,
Tua'r fynwent laith.

Ond er cludo'r fam i'r graean
Bydd ei bywyd prydferth gwyn
Megis cân telynau arian
Fyth ar wynt y glyn.

DOLI
Efelychiad

CÂR y fronfraith roddi cerdd
Mewn coedwig werdd o dderi;
Câr y geinach redyn glân
Y marian a'r mieri;
Caraf finnau er pob sen
Wên heulwen a fy Noli.

Clywir heddiw weddwon bro
Yn cwyno tan eu cyni;
A barus waedd y rhyfel drydd
Faith wledydd i dylodi;
Canaf finnau, brydydd syn,
Fy nhelyn i fy Noli.

Carodd "Dafydd gywydd gwin"
Ei Forfydd liw'r goleuni,
Carodd Ceiriog awen lân
Fyfanwy Fychan heini;
Dwedaf finnau, bobol bach,
Anwylach yw fy Noli.

WRTH Y BEDD

MI'TH welais di yn gwelwi
Mor dlws a'r eira gwyn,
A lliw'r anfarwol dlysni
Yng nghlwyfni'th lygaid syn;
A gwelais di mewn amdo
Yn wyn a chlaer i gyd,
Fel angel ieuanc blin ynghwsg
Dan ros y prydferth fyd.

Ti geraist fyw'n garedig
Mewn symledd addfwyn llon;
Ni chafodd gwg na surni
Gymylu gwynfa'th fron;
Yr oedd dy ddyddiau telaid,
Er lleied oedd eu rhi,
Mor deg a'r clwm o flodau gwyn
'Roed ar dy feddrod di.

Ni theimlaist fin yr ingoedd
Sy'n llanw byd yr hen;
Cest farw cyn i wyntoedd
Y gaeaf edwi'th wên;
Ac er dy farw'n ieuanc,
Cyn dod o'r dyddiau blin,
'Roedd iaith y wenfro ddisglair bell
Yn huawdl ar dy fin.

Myn serch fel mun brudd lygad
Roi crwydrad blin di-hedd,
Mewn myfyr trist am danad,
Hyd fan dy ddistaw fedd;
A chlyw o dan ei chlwyfni
Bêr swyn dy fywyd gwyn,
Mor bêr â chanu clychau pell
Ar awel oer y glyn.

GLANNAU'R LLI

RWYF i yn hoffi'r blodau
Sy'n tyfu'n wyllt a rhydd
Heb undyn yn eu gwylio
Ond awel, nos a dydd;
Yr wyf yn mynd bob hafddydd
Heb gymar gyda mi
I gasglu'r blodau gwylltion.
Ar lannau glas y lli.

Af ati'n fore, fore,
I gasglu'r blodau hyn
Cyn i'r ehedydd ddeffro
Rhwng rhedyn gwyrdd y bryn;
'Rwyf wrthi hyd yr hwyrddydd
Nes casglu llu di-ri
O flodau gwyn a melyn
Ar lannau glas y lli.

Dychmygais wrth ddod adre
Weld llawer ysbryd hy
Yn llamu dros y caeau
A'i wallt yn hir a du;
Ond toc, fe welwn olau
Ffenestri 'nghartref i
Lle cefais wên i'm derbyn
O lannau glas y lli.

Mae gennyf chwaer yn gwywo
Dan farrug oer y glyn;
Mor hoff yw hi o'r blodau—
Rai melyn, gwyrdd, a gwyn;
Bob nos 'rwy'n dyfod gartref
A'm blodau gyda mi
I lonni'r hon sy'n gwelwi
Ar lannau oer y lli.

MARW YN IEUANC

BU farw yn ieuanc, a'r hafddydd
Yn crwydro ar ddôl, ac ar fryn;
Aeth ymaith i'r tiroedd tragywydd
Fel deilen ar wyntoedd y glyn.

Hi garodd gynefin bugeiliaid
A chwmni'r mynyddoedd mawr;
A llanw meddyliau ei henaid
Wnâi miwsig yr awel a'r wawr.

Bu fyw yn ddirodres a thawel,
Yn brydferth, yn bur, ac yn lân;
Ac eto mor syml a'r awel
Sy'n canu trwy'r cymoedd ei chân.

Fe'i magwyd ym murmur y nentydd
Ar fryniau diarffordd Twr Maen;
Nid rhyfedd i'w bywyd ysblennydd
Flaguro mor bur a di-staen.

Mor ddiwyd oedd hi gyda'i gorchwyl,
Mor drylwyr cyflawnai ei gwaith,—
'Roedd delw gonestrwydd di-noswyl
Yn llanw ei bywyd di-graith;

Bu farw yn nyddiau ieuenctid
A'i heinioes ar hanner ei byw;
Bu farw a'r haf yn ei bywyd,
Bu farw yn blentyn i Dduw.

Fe'i gwelsom hi'n gwywo i'r beddrod
A'i haul tros y ffin yn pellhau;
A hithau, y Nefoedd ddi-ddarfod,
I'w chyfwrdd i'r glyn yn nesáu.

Daw atgof ei bywyd a'i geiriau
Yn ôl i'n calonnau fel cynt,
Fel arogl mil myrdd o liliau,
Fel miwsig perorol o glychau
Y nefoedd, ar lanw y gwynt.

BLODWEN

DYMA Blodwen wen heini—a'i grudd fac
Fel gardd fwyn o lili;
Ai tywyllwch mantelli
Y gwyll teg yw ei gwallt hi?

Dwy wefus liw gwrid afal,—a llygaid
Lliw eigion o risial;
Boed iddi glyd fywyd fal
Nefoedd o swyn anhafal.

DYMUNIAD

DYMUNWN fod yn flodyn—a'r awel
Garuaidd yn disgyn
Arnaf i yn genlli gwyn
Oddi ar foelydd aur-felyn.

CYFDDYDD

Y WAWR gu yn y pellter gawn,—a'r dydd
Ar ei dwf anghyflawn,
Lliw gwrid y gwyddfid a'r gwawn
Yn llosgi mewn gwyll ysgawn.

HAUL AR FYNYDD

CERDDAIS fin pêr aberoedd—yn nhwrf swil
Nerfus wynt y ffriddoedd;
A braich wen yr heulwen oedd
Am hen wddw'r mynyddoedd.

YR HAF

YR haul ar las orielau,—a gweunydd
Fel gwenyg o flodau,
A chwa bêr o rhyw iach bau
Yn yngan ar las gangau.

NOS OLAU LEUAD

WELE y dlos leuad lân—yn dyfod
O'i hystafell weithian;
A chwery ei braich arian
Am yddfau cymylau mân.

O lys y wawr pa olau syn—yw hwn?
Mor ddi-dannau'r dyffryn!
P'le mae ffel seiniau telyn
Adar hoff y doldir hyn?

ADFEILION HEN EGLWYS

EI hudol furiau lwydynt;—alawon
Ni chlywir ohonynt
Namyn dyfngor y corwynt
Ac isel gri gweddi'r gwynt.

Y NADOLIG

DEG ŵyl, dan las dy gelyn—una gwlad
Yn swyn gwledd a thelyn;
A hyd Fethlem dyry dremyn
Ar y Duw Sanct yn ei grud syn.

NOS O RAGFYR

HENO, cwsg, dlws ieuanc oed; oer yw gwaedd
Arw'r gwynt o'r dergoed;
Cwsg dan nen fy mwth henoed,
Cwsg, cwsg nes tawela'r coed.

Heno clyw gri aflonydd—o leddf ing
Ymladdfeydd fforestydd;
Huawdl sain y dymestl sydd
Fel alltud ar foel elltydd.

Hyd yr êl heibio'r helynt
Yn dy gwsg cei wrandaw gwynt
Gwyna tros faes a gwaneg
Ail mun friw ar lomwaun freg.

LLYN RHUTHLYN

Ail i gyfaredd telyn—rhyw unig
Riannon gwallt melyn
Ar nos o haf rhwng bryniau syn
Yw hiraethlais tonnau'r Rhuthlyn.

Y MOELWYN

OER ei drum, garw'i dremynt—yw erioed,
A'i rug iddo'n emrynt;
Iach oror praidd a cherrynt
A'i greigiau'n organau'r gwynt.

YSTORM GAREDIG

OD yw 'mhechod yn codi—i'm hwyneb
Fel mynych drueni,
Gwelaf yr Iawn ar Galfari
Yn storom o dosturi.

LLWYBRAU'R DRIN

EWROB sy acw'r awran—dan ei gwaed
Yn y gwynt yn griddfan;
Malurir ei themlau eirian
A'i herwau teg sy'n galendr tân.

GWERSYLL LITHERLAND

GWEL wastad Hutiau'n glwstwr—a bechgyn
Bochgoch yn llawn dwndwr;
O'u gweld fe ddywed pob gŵr :
Dyma aelwyd y milwr.

PRIODAS DDYDD Y RHYFEL

ER dur wae y brwydro erch—hwyliasant
I lysoedd gwyn traserch;
Yno mae pob rhyw lannerch
Yn rosyns aur a swyn serch!

PLANT TRAWSFYNYDD, 1914

HOLI'N wan amdanoch—fore a hwyr
Mae y fro adawsoch;
Yntau y cryf gorwynt croch
Eto sy'n cofio atoch.

Er oedi'n wasgaredig—hyd erwau
Y tiroedd pellennig,
Duw o'i ras a lanwo'ch trig
A dialar Nadolig.

Rhai o'r hen bererinion, oedd unwaith
Yn ddiddanwch Seion,
Aethant o'n hardal weithion
I'r wlad well dros feryl don.

Eraill aeth dros y gorwel—i feysydd
Difiwsig y rhyfel;
Uwch eu cad boed llewych cêl
Adenydd y Duw anwel.

Rhai ohonoch geir heno—hwnt y môr
Glasfant maith sy'n cwyno;
Efo'r gwynt tros ei frig o
Caf hiraeth yn cyfeirio.

Draw i afiaith y trefydd,—llu eraill
A yrrwyd o'n broydd;
Uwch eu llwyd hen aelwydydd
Acen salm y ddrycin sydd.

Er hynny, bell garennydd,—un ydyw'n
Dymuniadau beunydd;
Ni all pellter Iwerydd
Lwydo'r hen deimladau rhydd.

Er y siom trwy'r henfro sydd, a'r adwyth
Ddifroda'n haelwydydd;
Hwyrach y daw cliriach dydd
Tros fannau hoff Trawsfynydd.

PLANT TRAWSFYNYDD, 1915

PE doech yn ôl i fro eich cydnabod,
Chwi welech fel cynt,
Eira fel llynges dlos o wylanod
Ar lanw y gwynt.

Gwelech lwydni y gaeaf diwenau
Ar fynydd a rhos;
Clywech y corwynt fel storm o dduwiau
Yng nghanol y nos.

Yma mae celloedd gwag dan y ddrycin
Yn fud a di fri,
A'r gwynt yn chwilio pob llofft a chegin
Amdanoch chwi.

Pell yw'r ieuenctid llawen eu dwndwr
Fu'n cerdded y fro;
'Chydig sy'n mynd at y Bont a'r Merddwr
Yn awr ar eu tro.

Holi amdanoch â llais clwyfedig
Mae'r ardal i gyd;
Chwithau ymhell fel dail gwasgaredig
Ar chwâl tros y byd.

Rhai ohonoch sy 'merw y brwydrau
Yn y rhyfel draw,
A sŵn diorffwys myrdd o fagnelau
O'ch cylch yn ddi-daw.

Eraill sy'n crwydro gwledydd pellennig
Yn alltud eu hynt
Ac yn eu calon atgo Nadolig
Yr hen ardal gynt.

P'le bynnag yr ydych, blant Trawsfynydd,
Ar ledled y byd,
Gartre mae rhywrai ar eu haelwydydd
Yn eich cofio i gyd.

Ni all pellterau eich gyrru yn ango,
Blant y bryniau glân;
Calon wrth galon sy'n aros eto,
Er ar wahân.

A phan ddaw gŵyl y Nadolig heibio
I'r ddaear i gyd,
Blant Trawsfynydd, tan arfau neu beidio,
Gwyn fo eich byd.

BLODAU COFFA

Gwennie

GWYNNACH oedd bywyd Gwennie—na'r ewyn
Chwaraea uwch dyfnlli,
Neu'r annwyl flodau rheini
Oedd ar ei harch dderw hi.

Heb ball caiff rodio bellach—hyd heulog
Ardaloedd di-rwgnach;
Mae nef wen yn amgenach
Na helynt byd i blant bach.

Jennie

Un ddilychwin oedd Jennie,—un ddiwyd,
Addawol, lawn tlysni;
A gwanwyn gwyrdd digyni
Heb liw nos oedd o'i blaen hi.

Ond Iesu'r ffrynd dewisol—a'i galwodd
I'r golau tragwyddol;
Mwy o'r ddaear ar ei hól
Nofia hiraeth anfarwol.

Marw un fach

Gwenodd uwch ei theganau—am ennyd
Mewn mwyniant di-groesau;
Heddiw ceir uwch ei bedd cau
Efengyl chwerwaf angau.

Gŵr Caredig

Un hynaws roed i huno,—a heddiw
Gwahoddaf heb wrido
Awelon haf i wylo
Uwch ei wyn lwch annwyl o.

Tegid Wyn

Yntau fu farw yn blentyn, ond yn awr
Hyd y nef ddiderfyn
Llawer angel gwalltfelyn
Oeda i weld Tegid Wyn.

Dyn Da

Hedd a phreiddiau y ffriddoedd—a garodd,
Ac erwau y cymoedd;
Un didwyll fel ffrind ydoedd,
A rhosyn aur Seion oedd.

Gado'r Fainc

O fonwes plwyf Trawsfynydd—ehedodd
Yn ddidwrf fel hwyrddydd;
Tros y melyn ewyn aur
I lannau'r ardal lonydd.

Gŵr ydoedd a fu'n garedig—wrth bawb
Hyd borth y bedd unig;
Nef ei oes oedd mwyn fiwsig
Awel gwawr ar lasddail gwig.

Hen gyfaill, hawdd ei gofio—a'i eirf oll
Ar ei fainc yn gweithio;
Ar hyd ei ddydd rhodiodd o
Yn deg, onest, digwyno.

Ar fin ei ddidwrf annedd—awelon
G::ânt wylo'u melodedd;
A'u cân fel cwyn rhianedd
Ar ei fud ddigynnwrf fedd.

Sant Ieuanc

Oer ing ni welodd erioed—na gwrid haf
Ar gwr dôl a glasgoed;
At leng y nef ieuengoed
Aeth yn sant deng wythnos oed.

Marw yn Hen

Wedi oes bur naturiol—hyd henaint
Dianaf a swynol,
Mewn gwisg wen aeth adre'n ôl
I fore'r byd anfarwol.

Ellis Wyn

Yntau a aeth yn blentyn—oddi yma
Trwy ryw ddamwain sydyn;
Ond trwy y gwynt a'r ewyn
Hola serch am Ellis Wyn.

'Does neb all osod blodau—yr haf aur
Ar ei fedd di-eiriau;
Huned, a phruddaidd seiniau
Tonnau a gwynt trosto'n gwau.

Dynes Dda

Dynes fu lawn daioni,—a'i rhydd fron
Mor ddi-frad â'r lili;
Dylai bro wen ei geni
Roi llech aur ar ei llwch hi.

Ar Fedd Gwraig Weddw

Cwsg is hon, wraig dirionaf,—yn y bedd
Nid oes boen nac anaf;
Uwch dy lwch daw awel haf
A gwewyr llawer gaeaf.

Ar Faen Bedd

Annedd i weddi fu calon ddiddig
Yr addfwyn, isel, beraidd fonesig;
O wawr ei heinioes hyd ei hwyr unig
Gwasgarai hudol naws gysegredig;
Ar enw'r sant forwynig—rhoes rhinwedd
Ei nefol nodwedd anniflanedig.

Eirwyn

Adwyth sydd am y blodyn—a wywodd
Mor ieuanc a sydyn;
Ond mewn gwlad hwnt min y glyn
Anfarwol yw nef Eirwyn.

Eldorado

Tir hud yw Eldorado,—a'n Rhobert,
Wr hybarch, aeth yno;
A Mair wen, ei gymar o,
Yw bronfraith y bêr wenfro.

Cadwaladr Roberts

I'w hynt aeth Cadwaladr Roberts yntau,
Hoffus a breiniol Orpheus y bryniau,
Gŵr a'i faton fu'n dihuno'n doniau
Yn fiwsig aur ar wefus ei gorau;
Torrodd trwy anhawsterau—ar hynt ddrud
I fri ei dud, a Chalfaria'i dadau.

Cwympo Blaenor

Cwympodd blaenor rhagorol;—gwyddai faint
Gweddi fer bwrpasol;
Rhuddin gwir oedd yn ei gôl
A barn bybyr'r hen bobol.

Ni all erw dywyll irad—y glyn oer
Gloi naws ei gymeriad;
Bydd clych aur calonnau'r wlad
Yn adsain llais John Richad.

Gwas Diwyd

Oes dawel y gwas diwyd—a dreuliodd
Yn drylwyr trwy'i fywyd;
A'i oes fer eto sieryd
O gloriau bedd ar glyw'r byd.

Os yma cafwyd siomiant,—ei enaid
Yn rhinwedd yr Haeddiant
Drwy nos ing aeth adre'n sant
I Ganaan y gogoniant.

Beddrod Dafydd

Carodd yr hen gorlennydd—ac erwau
Y corwynt a'r gelltydd;
Carodd y bêr aber rydd
Gymuna'n grug y mynydd.

Ni fu enaid yn fwynach—yn y Cwm
Nac un yn siriolach;
Hwn dyfodd heb nwyd afiach
Yn ei gorff gewynnog iach.

Yn heddwch y mynyddoedd—yn ddedwydd
Breuddwydiai wynfaoedd;
A thân aur gobeithion oedd
Yn torri ar eu tiroedd;

Eithr angau dieithr ingol—a wywodd
Yr addewid swynol;
Heddiw Prysor berorol
Wyla'n ddwys o lain i ddôl.

Heno uwch ei lwch llonydd—oeda gwaedd.
Gofid gwynt y mynydd;
A sŵn serch yn ymson sydd
Hyd ifanc feddrod Dafydd.

Griff Llewelyn

Y llynedd mi welais Griffith Llewelyn,
Ei lygaid yn lasliw, ei wallt yn felyn.

Yn ei olwg lednais a'i dremiad tawel
'Roedd nodau ei deulu, a golau'r capel.

Ond heddiw mae'i deulu o dan y cymyl,
Ac yntau yn huno yn sŵn y megnyl.

Caethiwa di, Arglwydd, ddwylo y gelyn
Darawodd un annwyl fel Griff Llewelyn.

Nid a'n Ango

Ei aberth nid â heibio,—ei wyneb
Annwyl nid â'n ango,
Er i'r Almaen ystaenio
Ei dwrn dur yn ei waed o.

Yr Aberth Mawr

O'i wlad aeth i warchffos lom—Ewrob erch,
Lle mae'r byd yn storom;
A'i waed gwin yn y drin drom
Ni waharddai hwn erddom.

Yr Antur Olaf

Un dydd i'w antur gadawodd yntau
Henfro odidog ei ddifyr dadau;
Weithian ei glodydd edrydd ei frwydrau
Hyd erwau Ewrob a'i du ororau;
Ac yn y bell ddi-gân bau—rhoes yn glaf
Ei gŵyn olaf yn sŵn y magnelau.

MARW ODDI CARTREF

MAE beddrod ei fam yn Nhrawsfynydd,
Cynefin y gwynt a'r glaw,
Ac yntau ynghwsg ar obennydd.
Ym mynwent yr estron draw.

Bu fyw ag addfwynder a chariad
Yn llanw'i galon ddi-frad;
Bu farw a serch yn ei lygad
Ar allor rhyddid ei wlad.

Bu farw a'r byd yn ei drafferth
Yng nghanol y rhyfel mawr:
Bu farw mor ifanc a phrydferth
A chwmwl yn nwylo'r wawr.

Breuddwydiodd am fywyd di-waew
A'i obaith i gyd yn wyn;
Mor galed, mor anodd oedd marw
Mor ifanc, mor dlws â hyn.

Ni ddaw gyda'r hafau melynion
Byth mwy i'w ardal am dro;
Cans mynwent sy'n nhiroedd yr estron
Ac yntau ynghwsg yn ei gro.

Ac weithian yn erw y marw
Caed yntau huno mewn hedd;
Boed adain y nef dros ei weddw,
A dail a rhos dros ei fedd.

EIN GWLAD

HEN wlad y beirdd sy'n huno yn y glyn,
Eu coffa erys fyth yn wyn
Ar lawer mynydd, ban, a glyn,―
Brif gewri'r oesau gynt;
Mae Dafydd ap Gwilym yn y gro,
A'r bedw yn tyfu drosto fo,
A'i gywydd gwin o hyd mewn co'
Fel sŵn anfarwol yn y gwynt;
A chysga Ceiriog awen aur
Ym miwsig ei haberoedd claer
'Rôl swyno cenedl ar ei hynt.

Hen wlad y telynorion ydyw hi,
A gwlad datgeiniaid mawr eu bri;
Mae sain ei cherddi prudd a llon
Fel ymchwydd llanw pen y don;
A'u caru fyth wnaf fi;
Cans yn eu nodau bywyd sydd
Yn galw gwerin tua'r dydd
Fel miwsig clychau Cymru Fydd;
Ac ysbryd yr hen oesau tân
Sydd heddiw'n torri'n fôr o gân
Ar dannau telyn Cymru lân.

Ein gwlad a gyfyd eto er pob brad;
Hi ddawnsia wrth weled ei rhyddhâd;
A chwardd wrth ado trwm sarhâd
Gelynion oesau lu;
Mae twrf rhyfeloedd blin ar ffo
A'r dewr yn huno yn y gro,
A glas y meysydd drosto'n do,
'Rôl brwydro ag anobaith du;
A Chymru eto'n deffro gaed
A nwyd anorthrech yn ei gwaed
A'r wawr yn torri'n dân o'i thu.

GWLADGARWCH

I
ONID tydi sydd yn glaf o gariad
At draddodiadau dy ffin?
Onid yw breuddwyd a hewyd dy henwlad
Fyth yn ddigwmwl yng nglesni dy lygad
A'i hawliau'n fflam ar dy fin?

Ti yw lladmerydd ei swyn a'i hunaniaeth
Yn wyneb y llydan fyd;
Dy gleddyf a werchyd ei hannibyniaeth;
A thry dy freuddwydion oll yn arwriaeth
Wrth ei hallorau o hyd.

II
Sefais yn oedfa ddilafar y delwau
Un nawnddydd ar lawnt y dref,
A gelwais i gof rai grwydrodd y ffiniau,
A thithau yn farwor ar eu gwefusau
Pan godent eu gwlatgar lef.

A chlywais wrth gerdded dy fyd hynafol
Lawer hen faled a chân
Anesid dan angerdd dy chwýth berorol,
Sgrifennwyd ar alwad y nwyd anfarwol
Lefarai o'th golofn dân.

A gwelais wrth gerdded mwsog dy lwybrau
Gestyll henllwyd a phrudd,
A'r hen dywysogion drengodd ym mrwydrau
Yno yn codi o angof eu beddau
Yn fanadl a llygaid dydd.

Dyma'r rhai garodd eu henfro a'i hawliau,—
Wylasant yn nydd ei cham;
Mi wn mai tydi oedd tân eu gwythiennau
A gwn mai tydi arweiniodd eu camrau
I'w beddau tros wlad eu mam.

III
Chwerddi pan weli dy ffiniau'n ddigymyl
Fel gorwel bryd hafaidd nos;
Eithr gelwi feirch a gwisgi sendyl
Pan weli o'r pellter aneliad megnyl
At wynbyrth dy henwlad ros.

Yn nydd drycinoedd 'rwyt ti ar y glannau
A'th drem tros y dyfnder gwyrdd;
O'th ôl mae hendre'th anwyliaid a'th dadau,
O'th flaen rhwng tywyll a gwawl ar y tonnau
Mae llynges gelynion fyrdd.

Un dydd tymhestlog mi'th glywais yn gweiddi
Ar liaws dy wlad i'r drin;
Gwelais di'n fflam yn eu llygaid a'u gwythi,
Ac athrist fu gweled gwedi'r cymhelri
Eu gwaed yn rhuddo y ffin.

Gwelais di wedyn yn cerdded dan wylo
Yn oriau yr adfyd hir,
A gofid ac afar a dellni'th henfro
Yn llifo fwy fwy gan ormes yr allfro
Fel niwl tros ryw ddiffrwyth dir.

IV
Di, gryf wyliedydd, bryd drycin gelynion
Ar lanw gofid dy dud,
Pwy ond tydi sy'n breuddwydio breuddwydion,
A phwy ond tydi wêl henfro dy galon
Eto yn obaith pob hud?

A chlywir dy lef anorthrech yn torri
O byrth y bannau ar mŷr
I alw ar genedl o'i dur gadwyni,
I alw d' anwylyd o'i nos a'i dellni,
I oed â'r bore a'r fflur.

"Ein Gwlad a'n Cenedl" mewn brodwaith o arian
Sydd ar dy faneri di;
A'r nwyd cenelig yn sŵn dy ymdeithgan
Yn deffro gan ado ei gwae ai griddfan
Am ryddid a gloywach bri.

Lleferi yn glir o'r senedd a'r llwyfan
A'n heisiau'n dân ar dy fant;
Cans onid tydi yw'n tafod o arian,
Ac onid tydi a ery yn darian
Dros freiniau dy wlad a'i phlant?

Mae ysgol a choleg y ffordd y tramwyi
A gwawrddydd yn ôl dy droed,
A chenedl ffyddlon i'w henaid yn codi
Ac annibyniaeth yn ei gwythienni
I gyfwrdd ei santaidd oed.

V
Ceni dy delyn am na elli beidio,
Delynor gobaith dy dud;
Ceni hen gerddi galarus ei hatgo,
Ceni berlesmair breuddwydiol ei deffro
A'r glybod y llydan fyd.

Llunni delyneg tan dderw y mynydd
A'i geiriau i gyd yn dân;
Cans onid dy gariad yw bro a nentydd,
Defodau a hawliau dy wlad ddihenydd,
Ac erddynt ceni dy gân.

Gelwi dy genedl a'r haul ar y bryniau
I'r 'Steddfod ben bore glân;
A thry pob enaid ym miwsig y tannau
A swyn anfarwol yr hen draddodiadau
Yn fôr o undeb a chân.

Eto mae galwad gwladgarwch i'r trinoedd
Fel yn y dyddiau a fu;
Mae'n alwad yn enw Prydain a'i nerthoedd,
Mae'n alwad yn enw Arglwydd y Lluoedd,
O'i loyw uchelder fry.

Ac wedi yr elo yr heldrin heibio
Fe ddeffry'r digwmwl ddydd;
Hyd hyn, O Arglwydd, dod lwydd ar ein heiddo
A chadwn gwladgarwch yn fflam ddiwywo
Hyd oni ddelom yn rhydd.

WEDI'R FRWYDR

I
YMLADDGAR aflonydd fyd,
Dy Wynfa dlysaf o hyd
Ni chei ond ar amnaid ddrud
Diferion dy ieuanc waed.

Os llawn ydyw'r beddrod llaith,
Os trom fu'r frwydr, a maith,
Os garw a dofn dy graith,
Cei glod yr oesau sy 'mlaen.

Orseddau brenhinoedd byd,
Deyrnasoedd daear i gyd
Dan dynged rhyw frwydr o hyd,
Cewch farw neu ddechrau byw.

Di, filwr, saf ar dy draed,
Bydd barod i golli'th waed,
Cans o'r frwydr erwinaf caed
Pob gwynfa sy heddiw'n rhydd.

Diweddglo anghytgord o hyd
Yw tinc tariannau a chledd;
Bid rhyfedd mai brwydyr ac ing
Yw'r porth i fro undod a hedd.

Pa beth yw gwynfaoedd mwyn serch,
A thlysni barddoniaeth y byd,
A'r golau byth-newydd y llif
Ei lanw tros fywyd o hyd,
Ond tywyn or santaidd bell oes,
Wrth ddechrau golchi y ffin,
Y tywyn fun ymladd am ddydd
Ym mrwydyr yr oesau maith, blin?

II
Canaf fy nghân a'r hirnos yn cilio
A'r ieuanc wawr yn diffodd y sêr,
A breuddwyd gwelw yr hwyr yn machludo
Dan dymestl danbaid y golau têr,
Milfil baledaun llanw'r fforestydd,
Brudwyr y wawr ar lasfin y mynydd,
Dewinwyr mewn dawns wrth gerddgar nentydd
'Rôl ymladd oriau am wawrddydd bêr.

Weli di'r blodau sy acw'n chwerthin?
Weli di dorf y dail ar y gwŷdd?
Glywi di gân yr uchedydd melfin
Mewn awyr euraid,—fardd y cyhudd?
Wyddost ti faint o stormydd a brwydrau,—
Wyddost ti faint yr ymladd di-olau,—
A welsant hwy, ddewinwyr yr hafau,
Cyn dod ohonynt i blas y dydd?

Dacw yr ewyn yn wyn ar y glannau,
Wynned a dwylaw Branwen ferch Llyr;
Mi wn mai brwydr y dyfnfor a'r tonnau
A ddodes i'r ewyn ei dlysni pur;
Hardded ei ddelw ar fin Iwerydd,
Lili'r ystorm ar lasdon aflonydd,
Caiff heno chwerthin yn hedd y glennydd,
Ymhell o gadfaes ystorm a chur.

Gwelais y dymestl brynhawnddydd tywyll,
A'r awel wylai fel lleian brudd;
Rhaeadrai'r daran tros gwmwl candryll,
Fel cread o ing yn ffoi yn rhydd.
Wedi'r frwydyr, dymestl y nawnddydd,
Gwelais yr haul ar lawnt yr wybrennydd,
A dydd yn llifo o'i aur adenydd;
Felysed eto lesni y dydd!

Ba beth ydych chwi, wyrddion fforestydd?
Ba beth ydwyt ti, olau y dydd?
Onid meibion yr anwel ornestydd,
Goresgynwyr ieuainc daear rydd?
Nid yw llawenydd pennaf bro anian,
O'r wendlos lili a'r wefus arian
Hyd yr haul freuddwydia ddyddiau allan,
Ond atgo brwydr yr athrist gyhudd, —
Bywyd o swyn wedi ymdrech brudd.

Dithau, Riannon, ferch y tywysog,
Gwisg dy wenfron ag eur-ros y glyn
Golch dariannau y gwŷr a fu arfog;
Sych eu cleddyfau â'r pali gwyn;
Nac wyla farw feibion Llywelyn;
Cofia ddeufwy anobaith y gelyn;
Diolch am ryddid, a chân o'th delyn
Gerdd y concwerwyr gwrol di-gryn.

Llym ydoedd cleddyf y meibion hynny;
Cryf oedd eu braich a gwrol eu bron;
Hyd hwyr daliasant y faner i fyny,
Baner concwerwyr y frwydyr hon
Awchus y'u gwyliais o tan eu harfau,
A bro yn atsain trwst eu tariannau,
A thorf y gelyn yn ffoi o'r wlad;
Dos, Riannon, mwy at dy delyn,
Cân dy glodydd i feibion Llywelyn,
Meibion a biau lawryf y gad.

Cilio wnaeth niwloedd yr ormes a'r dulid;
Glas ydyw wybren yr henwlad dlos;
Cân ganiadau byth—newydd ein rhyddid,
Ferch sydd a'th rudd dan ddistyll y rhos;
Melys fo'r ddawns ym mhlas y pendefig;
Llonned heddwch y werin grynedig;
Ond cofiwn rywrai sydd unig, unig,
Dan wynllif gwenlloer glwyfus y nos.

Dithau a wyli mewn hendref unig,
A lliw'r cysgodaun drwm ar dy rudd,
Och! heddiw collaist afiaith dy fiwsig,
Heddiw daeth ing dros dy delyn brudd;
Trist y gwýr sy'n ewyllys y brenin
Gwelw y meibion oedd it' gynefin
Hiraeth sy'n crwydro ail oergri drycin
Drwy dy deyrnas unig derfn dydd.

Dristed dy orsedd acw heb heniiaeth
Cwympodd ornestwyr gorau dy wlad
Llaw y gorchfygwr sy'n llywio'th dalaith
Llawr gorchfygwr a'th drechodd yng nghad
Cri a dolef sy'n llanw'th heolydd
Dy ddwfn anobaith sua'r fforestydd
Wyli tan dremiad anfri y byd
Ar dy geyrydd mae dieithr faneri,
Dithau o danynt yn athrist wyli
Wedi'r frwydr fu iti mor ddrud.

Crwydraf yr heol noson o aeaf,
A hudlath haf ers misoedd ymhell;
Welwed yw deurudd llawer un welaf,
Waeled eu gwisg yn y storom hell
Drueiniaid unig athrist heolydd!
Ymladdwyr di-fri fy oes annedwydd!
Wedi'r frwydr cewch chwithau lawenvdd
Oriau hirfelyn mewn euroes well.

Dithau a deimli bwys yr ystormydd,
Cadw dy lygaid mor loyw â'r wawr;
Gweli tan belydr tanbaid ryw eurddydd
Wersyll y gelyn yn adfail mawr
Wedi'r frwydr, medd cri'r deffroad,
Wedi'r frwydr, medd tanllyd chwyldroad,
Wedi'r frwydr, rnedd Duw yr holl gread,
Daw nefoedd ieuanc i dramwy'r llawr.

Cofiaf am fardd fu yn araf wywo,
A thannau'i delyn i gyd yn dýn,
Bywyd fu iddo yn ddydd o frwydro,
Fardd yr awelon a'r gwenith gwyn.
Wedi'r frwydyr clyw ar ei feddrod
Ysbryd ei gân ar ei bererindod
Yn murmur am oesau hapus, gwell,
Oesau gloywach nag wybren y gorwel,—
Oesau sydd heddiw yn freuddwyd tawel, —
Oesau di-frwydr y cyfnod gwyn, pell.

Dithau, wyddoniaeth, ferch y deffroad,
Ysgwyd wnâi'th gledd ym mhorth y cyhudd;
Hired y brwyclraist am wawr las—lygad
Heddiw o'th ôl llif dyfnfor o ddydd;
A'th gledd bugeiliaist y lluchedennau,
Oth ŵydd ffy duwiau y mud gysgodau,
Heddiw o'th fiaen fe blyg yr wybrennau,
Fel môr dan amnaid anfeidrol ffydd.

Enaid a'th gri am loywach gwynfaoedd,
Enaid a'th freuddwyd am wennach ffin,
Rywdro cei ganu cerddi'r gwynfydoedd
A thinc rhyfelgerdd yn gado'th fin.
Wedi ymdrechion y milfil oesau
Cei sengi yn gryf i diroedd y golau,
I wenfro dy freuddwyd, O enaid blin, —
I wenfro felys y neithdar a'r gwin.

Gwersyll y niwloedd sy'n cilio o'th ffiniau,
Gwersyll d'amheuon a'th ddrygfyd mawr;
Acw dy Deyrn sy'n dyfod drwy'r nennau
A'r dydd yn llifo o'i wisg i lawr;
Y pur o galon a gwyd ei babellau
Ar fryniau tawel a gwastadeddau,
A niwloedd euraid drosto'n enfysau
A Duw'n dod ato ar lif y wawr.

Frwydrau'r ddaear, gloywch fy enaid,
Creithiwch fy nghorff, heneiddiwch fy nhrem,
Cyd yr agorwch ddorau'r byd euraid
I fab y dymestl a'r frwydyr lem.
Aerwyr y brwydrau yw plant pob gwynfyd, —
Ar fedd y gelyn tyf nef bob bywyd;
Bydd lawen f'enaid yn dy frwydr faith,
Ac ymladd heddiw ymysg y rhengoedd, —
Gwybydd 'does ran i neb yn y gwleddoedd
Oni bydd filwr ac arno graith.

Yn nydd y frwydr cei droi'n hynafgwr,
A'th hirwallt unlliw ewyn y don;
O'th ôl bydd dyddiau'r frwydr a'u cynnwr',
O'th flaen bydd glasfor tawel ei fron;
Dithau a weli ar frig y tonnau
Fadau rhianedd y teg ororau
Yn dod i'th gyrchu fel Arthur gynt
Dros fin pob glasdon draw i Afallon,
Ynys ddi-frwydrau yr anfarwolion,
Ynys dan lasgoed a cherddgar wynt;
Yno bydd angof dy glwyfau dyfnion;
Yno cei londer Llys y Pendragon;
A thrigi fyth yn Ynys y Wawrddydd,
Ynys a'r glasfor iddi yn geyrydd.

CRIST AR BINACL Y DEML

I Y Grisiau
WELE, mae'r bywyd anfarwol a'i drem
Yn wyneb temtiwr o hyd,
A chreithiog gan olion llawer brwydr lem
Yw'r fraich sy'n deffro y byd.

Tybed a'i cysgod o draffell a ddwg
Yr oed yng Nghaersalem dref,
O'r Duwdod sy fyth yn ymladd â'r drwg,
A'r drwg sy'n ymladd â'r Nef?

Cans erys Crist ar ryw binacl o hyd
Ym mywyd y cread mawr;
A gwybydd fy enaid fod drwg fy myd
Fyth am ei ddymchwel i lawr.

II Teml Hanes
Meddyliais amdano, Waredwr blin,
Ym meithder yr anial gynt,
Geiriau anghyfiaith y Nef ar ei fin
A'i wallt ar chwâl yn y gwynt.

Meddyliais amdano a'r temtiwr tân
Yn esgyn pinacl teml Dduw,
Lle gynt y canasai'r tadau eu cân
Wrth fflam y Seceina byw.

Tybed a wylodd rhyw un yn y dref
O'i weled Ef, Fab y Dyn,
Yn ymliw â gelyn bywyd y Nef
Ar binacl ei deml ei hun?

Od wyt ti yn Dduw, meddai'r demtiol gri,
Bwrw dy hunan i lawr!
Pand hoffedd yr engyl fai'th dderbyn di
Rhag niwed o'r uchder mawr?

A dywed y Crist: Na themtia fyfi,
A thaw â'th elynol gais,
Cans bradwr fy nheyrnas a fyddwn i
Pe ond ufuddhau i'th lais.

Mae hwnnw, orchfygodd y temtiwr gynt,
Ar binacl ei deml o hyd;
A'i ysbryd fel storm o nefolaidd wynt
Yn nhrinoedd santaidd y byd.

III Teml Deall
Mae'r temtiwr eto a'i ysbryd yn fyw
Ar briflys deall y byd;
A'i archiad beiddgar yn torri ar glyw
Pob hyder santaidd o hyd.

Heddiw y dywed efe wrth Fab Duw:
Bwrw dy hunan i lawr;
Od ydwyt a ddwedi, cedwir di'n fyw,
Ymhonnwr yr uchder mawr!

Ac o lluniaist ti ddeddfau'r môr a'r tir
A hynt anneall pob byd,
Teg weithian yng ngwyddfod fy rheswm clir
Fai prawf o'th honiadau drud.

Cans p'odd yr addolwn ni'r Duwdod sydd
Yn gwrthod rhoi prawf o'i fri,
Gan drigo mewn niwl a eilw yn ddydd
Tu hwnt i fy neall a mi?

Gan hynny rho brawf i'r ddaear i gyd
Modd delych uwchlaw pob gwarth,
Rhag gweld ohonom mai damwain yw'r byd
A bywyd yn ddim ond tarth.

Trwy bobman daw islef addolgar fyw:
Di, demtiwr, taw, a bydd fud,
Cans nid â'th ddeall y gweli di Dduw
Ar binaclau teml y byd.

Dos hwnt â'th reswm materol amhur,
Na themtia mo'r Ysbryd byw;
Cans enaid di-ddichell, a chalon bur
Yn unig a ddeall Dduw.

IV Teml Adfyd
Mi neithiwr a welwn bererin llesg
Tan bwysau adfyd ei oes;
Ei lafar oedd unfath ag islais yr hesg,
A'i war yn grwm tan y groes.

Fe welodd adfeilion ei freuddwyd brau
A'i fywyd yn fethiant oll;
Fel hyn y llefarai a hi'n hwyrhau
Ar deml ei obeithion coll:

Lluniais fy mywyd â dryswaith pob hud,
Cenais am fwynder a gwawr;
A gwisgais erlant fy ngobaith drud
Ar binacl fy hyder mawr.

Weithiau mae 'mreuddwyd a mi tan ein briw,
A chariad yn adfyd ffrom,
A minnau'n ymliw â Thi sydd yn Dduw
Ar binacl fy nhemlau siom.

Clywais mai cariad wyt Ti oll yn oll
Fel tonnau di-derfyn li;
Eithr onid adferi Di ngwynfyd coll,
Pand twyllwr f'enaid wyt Ti?

Pa raid imi ddioddef penyd a chlwy
A chennyt Ti ras mor fawr?
Di, Deyrn pob addfwynder, ar f'archiad mwy
Bwrw o'th gariad i lawr.

Na themtia yr Arglwydd dy Dduw, dydi,
Medd islais caredig rhydd:
Cans o'th anwybod y cyfyd dy gri,
Bydd fud oni fagech ffydd.

Paid galw ar Dduw er pleser dy fyd,
Bydd dawel a gwna dy ran,
Hyd yma dieithr yw'r bwriad drud,
Daw golau i ti'n y man.

Na thybia mai cymorth i chwerthin yw
Y Nef i'th fyd ac i ti;
Ar briffordd ei wynfyd fe enfyn Duw
I bobman ei Galfari.

V Teml Proffes
Fe dybiodd pob enaid amdano ef,
Weddïwr yr allor sant,
Fod yn ei galon oleuni'r Nef
A nodiadau'r Nef yn ei dant.

Fe safodd ar binacl urddasol bri
Amlycaf eglwys ein Duw;
A mynych ei weddi am Galfari
Dorasai gynt ar ein clyw.

Gofynnodd i'r Nefoedd fendithio hynt
Ei eglwys bob Sul heb daw;
A hithau yn marw fel mwg yn y gwynt
O dan gyffyrddiad ei law.

Fe ganodd am rinwedd y Dwyfol Waed,
A thafod moliannus fflam,
Eithr sathrodd y tlodion o'tan ei draed
Rhag mor ddidostur ei gam.

Ar binacl awdurdod ei eglwys wael
Gofynnwr di dawl oedd ef;
Ond rhyfedd cyn lleied welwyd ei gael
Ac mor dawedog y Nef.

Gwelais ei angladd, ac wylodd ei fro
Fynd proffwyd o dir y byw;
Ond clywais lafar yn dod ar ei dro
Fel gwynt trwy gangau yr yw:

Dos ymaith ragrithiwr; â santaidd wedd
Y temtiaist ti Fab y Dyn;
Mae d'enaid di'n bydredd ddyfned â'r bedd,
A'th dduw,—dy galon dy hun.

Gwybydd mai aflwydd ddilyna y llef
Gwyd o allorau y byd
I ofyn bendith o ddwylo y Nef
A chalon ragrith i gyd.

Dos hwnt yn fy ôl, a choller dydi,
Cans gelyn wyt ti erioed;
Ni lwydd ond a gerddo yn fysbryd i
Ar binacl y santaidd oed.

VI Y Deml Bur
Ar ôl canrifoedd o demtio a siom,
Gorchfygwr fydd Mab y Dyn,
A chefna pob gelyn ar encil ffrom
O'r pinacl i'w le ei hun.

Ni chyfyd un ysbryd anniwair mwy
I demtio ei fwriad drud;
Cans ar y pinacl 'rôl ympryd a chlwy
Bydd Crist yn arwain y byd.

CEISIO GLOYWACH NEN

I
CRWYDRAF trwy gylchoedd ymfudol fyd;
Trwm yw'm llygaid dan bwys drycinau,
Merwina 'nghlust dan atswn brwydrau,
A chryn y gwynt dan bwys dolefau
Yr ynni a gerdd at y wawr o hyd;
Clywaf yn hiraeth y mynyddoedd,
A phererindod tonnau'r moroedd,
Yn sŵn cerddediad athrist oesoedd
Ymson cerddgar am belldiroedd hud.

Onid oes gri anneall o hyd
Yn codi'n floesg o'r ddrycin erch,
Fel alaw boenus athrist serch,
Mewn ymchwil am brydferthach byd?
Mae holl leisiau'r cread mawr erioed
A'u su fel ffrydiau lleddfus pell,
Yn llawn o fiwsig broydd gwell,
Y gwobrau aur, a'r perorol goed.

O bobman hedfanna gweddi wen,
Fel murmur clwyfus hwyrol wynt,
A'i fflam ddyhewyd ar ei hynt
Yn llwybyr tân tua gloywach nen;
Ddiderfyn weddi y cread mawr!
Clywaf dy lais, trwy lif y gwynt,
Wrth ymdaith ar dy ddieithr hynt
Gan furmur cerddi gororau'r wawr.

Y myrddiwn blodau wylofus prudd
Sua dan awel yr hwyr a'r wawr
Alaw alltud rhyw fore mawr
Wridan dyner atgof ar eu grudd,
Clywch yng ngherdd yr adar yn y coed
Fiwsig rhyw fyd pêr — lawen pell,—
Faledau rhyw dymhorau gwell
Na theimlodd daear eu swyn erioed.

Rhyw siffrwd athrist beunydd a gawn
Yn crwydro'n drist ym machlud haul,
Tros lynnau prudd a chlwyfus ddail,
Fel cerddi adar ar drymllyd nawn;
Gwêl acw'r mynyddoedd mawr mor brudd
Yn wylo am adenydd aur
I ffoi am y gorwelion claer
A phorthladdoedd yr anfarwol ddydd.

Pa beth yw'r ddaear, y lloer, a'r sêr,
Ond llongau'n ymdaith o'r cyhudd,
Yn llawn meddyliau alltud prudd
Am fro y thus, a'r myrr, a'r heuliau têr.
Moriant yng ngolau'r ystorm o hyd,
Gwelaf eu hwyliau'n yr wybr laith,
Wrth ymdaith tros y moroedd maith
At loywach nen a thanbeitiach byd.

II
Trof eto o gylchoedd natur brudd
I fyd ofnadwy gofid dyn
Lle mae ystormydd ar ddi — hun
O gynteddau'r wawr hyd derfyn dydd
Mae'r heuliau'n alltud uwch niwlog len,
A dyn yn grwydryn blin di hoen;
Prif ffaith ei fywyd ydyw Poen,
A'i freuddwyd — "Ceisio gloywach nen".

Wyla rhywrai fyth am riain dlos
A'i gwallt yn ysgwyd yn y gwynt,
A myrdd atgofion o'r oriau gynt
Yn dyfod a mynd ar lanw'r nos;
Clywaf fyth o'r coed eu hunig gri,
Fel aethlef Islwyn ddieithr brudd
Pan aeth ei fun am Loywach Dydd,
Yntau'n wylo wrth ei dilyn hi.

Och! blant y mynydd, a phlant y dref,
Mae lliwiau cysgod haul yn eich trem;
Gwewyr ac afar tymestl lem
Sy'n pylu llygad eich oes ddi — nef;
Barrau haearn rhyw ormeswr sydd
Yn bwyta twf eich adenydd aur,
Gan gadw y gorwelion claer
Yn freuddwyd ing i'ch calon brudd.

Och! drueni a thlodi fy oes!
Ddued anobaith llawer mil!
Lawned o boen ac ing yw'mhil
Anghofia'i gwynfyd dan bwys ei chroes!
Cerddwn fel cerdda'r perorol lif
O ororau'r mynyddoedd mawr,
Gan ymdaith at dynerach gwawr
Dyffrynnoedd esmwyth o ros di-rif.

Mae'n rhaid i obeithion bywyd fyw,
Mae'n rhaid i fywyd ado'i boen,
Tyf popeth i wynfaol hoen,
Medd llais y ddaear, medd Ysbryd Duw.
Brwydra 'mlaen, ddynoliaeth, dan dy loes,
Mae clust seneddau ar dy gri,
Mae Duw yn gwrando arnat ti,
Adar gwawr a gân ar bwys dy groes.

III
Dos ar d'adenydd, feiddgar ddyn,
Fe dremia y mellt ar dy hynt,
Fel y tremia'r blodau'n ôl y gwynt;
Cadw dy ffydd o hyd ar ddi-hun;
Dy wahodd fy'n nodiadau'r miwsig pell
A lifa o fro yr anwel ffin,—
A dardd o fron rhaeadrau gwin,—
At nennau gloyw'r goleuni gwell.

Erys dyn ar y mynyddoedd mawr
I agor ffyrdd i'r heuliau cudd
I ymdaith ar anfarwol ddydd
Tros y du wybrennau maith di — wawr;
Cyfeiria'i deyrnwialen i'r glas uwchben;
O'i ôl mewn cadwyni mae'r mellt;
Tremia oddi ar glogwyni dellt,
Yng ngwisg concwerwr, am Loywach Nen.

Feddwl beiddgar, 'rwyt fel môr o ddydd;
A chyfrinachau'r ffiniau claer
Ddaw dros dy gerddgar donnau aur
I loywi nennau'r gororau prudd.
Diflanna dy alaw ymchwilgar wen
I fyny twy'r wybrennau oer,
I fyny tu hwnt i haul a lloer,
Mewn ymchwil fyth am y Loywach Nen.

Mae meddwl ofnadwy dyn ar daith
O hyd yn ceisio gloywach gwawr;
'D yw oesau ond ei gamre mawr,
A'r bydoedd yn ddim ond darn o'i iaith;
Deffry gwirioneddau'n sŵn ei droed,
O'i adain llif blaen dywyn dydd
Nes dawnsia gororau'r broydd prudd
Gan londer na bu ei fath erioed.

IV
"Marchog, Iesu, yn llwyddiannus"
Tros fynyddoedd oes gynhyrfus,
"Swn dy eiriau" melys, melys
Ddaw fel gwyntoedd dros y bannau;
Mae aroglau'r pell ardaloedd
Fyth yn llifo o dy wisgoedd,
Deyrn y sanctaidd dlws wynfaoedd,
Farchog cryf y diwygiadau.

Ar dy ôl daw Plant y Gaethglud,
Tinc cadwyni'n llanw'u bywyd,—
Nerth tragwyddol yn eu symud
I wynfaoedd rhydd y golau;
Mae tymhestloedd y goleuni
Ar eu hwyneb gwelw yn tonni;
Newydd nerth sy'n llanw'u gwythi
Gwedi nos y "pell ardalau".

At wynfaoedd o sancteiddrwydd
Teithia myrddiwn bro halogrwydd,
Gwedi oesau o wallgofrwydd;
Llamant megis gwynt y mynydd
Am yr wybren ieuanc loyw
Wrida ngwaed yr Hwn fu farw
Gynt ym mreichiau tywydd garw;
Deffry bywyd idd ei wawrddydd.

Wrth ymdeithio i fywyd Iesu
Mae y byd yn gwynnu, gwynnu,
Ac yn troi yn fôr o ganu
Heb un cwmwl uwch ei wyneb;
Teithio, teithio mae yr oesau
At y purdeb mawr dilannau,—
At y Crist sy'n cadw'r nennau
Fyth yn wyrddion gan dlysineb.

V
Fe safaf eto yng nghynteddau angau;
O'm cylch saif cofgolofnau bywyd
Fel adfail storm ysbrydion alltud
A ddiangasant dros y porffor ffiniau;
Draw, draw ymhell Mae'r wybrau gloywon,
A'r coed yn ir tan lesni tirion,
Ond yma mellt ymhleth am gerrig beddau.

Gwêl acw un yn marw gyda'i lygaid
Yn cau wrth deimlo pwys adenydd
Ei enaid mawr yn gado stormydd
Cynhyrfus fyd am las y broydd cannaid;
Pâ beth yw marw? medd fy nagrau,
A'i rhwyflong wen yn gado'r glannau
Am wybren euraid, dlos, y ffiniau tanbaid?

O freichiau stormydd angau ar y ddaear
Ewch, seintiau annwyl calon dyner,
I'r wybren glir uwch stormydd amser;
Cewch lanw'ch hwyliau gyda'r gwyntoedd cerddgar;
Daw'r wawr i'ch derbyn o'ch blinderau
Fel cawod euraid o rosynnau
Yn ernes o'r gorwelion prydferth hawddgar.

Mae'n rhaid i bopeth farw, meddai bywyd;
Mae'n rhaid i bopeth fyw, medd angau;
Efe rydd adain i greadau
Gyfeirio adref o'u crwydriadau alltud;
Byth ni bydd farw dyn na daear,
Car ddau gydfywn dragwyddol hawddgar
Dan nennau ieuainc glasliwr anfarwolfyd.

Gwêl wirioneddau trist yn dod o'u beddau—.
Oesau'n codi ar amnaid gwawrddydd,—
A Christ ar lanw yr wybrennydd
Mor wyn â lili olchir gan ewynnau;
A than ei drem Mae'r atgyfodiad
Yn rhoi adenydd i'r holl gread
I hedfan i'r anfarwol ffurfafennau

CYFRINACH DUW

I Y Deml Gyfareddol
GWYBYDD fy mron fod ei enw melys
Fyth yn diasbad yn dlws ar ei hynt
Hyd foroedd ango' y wenlloer oedrannus,
Ar finion yr hesg chwerthingar, wylofus,
Ban grymant dan bwys yr addolgar wynt.

Weithiau fe'i gwelwn yn dringo mynyddoedd
Mewn mantell o fordor yr heulwen a'r fflur;
Weithiau fe'i gwelwn rhwng coed y dyffrynnoedd,
Gwedyn ar encil am decach ynysoedd
Yn sŵn gorohïan y gwynt a'r mŷr.

Lledais fy mreichiau i'w dderbyn ef ganwaith
Ban gerddai hyd ataf mewn islef a lliw;
Dioer, ni chefais i'm myfyr ond dryswaith,
Ac eistedd i wylo fy enaid ymaith,
Oni lefarodd i'm calon friw:

"Myfi biau fywyd y tiroedd gleisíon,
Pob lleuad dromgalon, pob seren dlos;
Myfi biau gerddi y gwynt ar wendon:
Pand digon i'th enaid a thithau weithion
Yw suon fy mentyll yng ngwynt y nos?"

II Teml yr Adfyd
Cerddais heolydd prydwelw gan dlodi
A nwyd ddolefus yr hwyr yn y gwynt;
Gwelwn y deilios yn marw yn ddifri',
A chlywwn hiraeth dolurus dderi,
Fel enaid ymhoen am yr amser gynt.

Coflwn am ysbryd yr anwel rhosynnog,
A melys gyfaredd ei gyfrin fyd,
Wylais o weled agendor dymhestlog
Rhyngddo â goror y bywyd newynog
Sy beunydd yn ymladd â thynged ddrud.

A mi'n ymdeithio, i'm cwrdd daeth hynafgwr
Ac ewyn y storm yn wyn yn ei wallt;
I'w lygaid llwydion 'roedd niwloedd a chynnwr,
I'w agwedd fregus 'roedd trernyn rhyfelwr
Brofasai waethaf rhyw drinoedd hallt;

A dywawd, a'i wefus lasliw yn crynu:
"Ba les iti adrodd y pader sant?
Ba les y defosiwn mud, ar ymgrymu?
Ba les i enaid sy ar newynu
Ddatganu am Nefoedd â gwelw fant?

"Ysgar dy hunan o lwybrau'r paderi,
A chredo ledrithiol y santaidd oed,
Cans nid oes a wnelo yr Arglwydd â thlodi,
Ac ni bydd ddiben na therfyn i'th gyni
Hyd oni chei fedd ryw ddydd dan y coed."

Minnau atebais i'r trist ei ofalon,
Galedwyd o fynych wynebu'r gwynt:
"Na themtia fy enaid, frawd di — obeithion,
Cans nid oes a wybydd undim yr awron,
Na'r amcan a dyf o'th drywydd a'th hynt.

"Boed gryf dy galon a gwybydd fod amcan
Dwyfolaf bywyd yn dilyn y groes;
Rhyw ddydd fe baid dy dlodi a'th riddfan,
Ac yna o'th ofid cei dyfu allan,
A gwrando esboniad Duw ar dy oes.

"Pe chwythai y corwynt fi'n fil o ddarnau
Fel niwl trwy gangau y deri ar yw,
Ni phallai fy ffydd, na sain fy nghaniadau,
Cans gwn nam chwythid tu allan i ffiniau
Y bwriad sy fyth yng nghyfrinach Duw.

"Tarianna dy hun â ffydd ddianwadal,
Er prinned nodau y nef ar dy glyw,
Er garwed y drain sy'n rhwygo dy sandal,
Cans ni ddygymydd bro llwydni ac anial
Hyd yma â deall cyfrinach Duw."

III Teml y Deall
Golchais fy neall â golau'r awenau,
A chyrchais ryw deml anghysbell ac oer,
I 'nghyfwrdd doi lludw y traffell allorau,
A chenais ddyrifau anorthrech fy nwydau,
Ac nid oedd a'm clywai eithr helyg a lloer.

Gwelais ifengwr ail rhywun a glwyfwyd
A llafar y moroedd, â dryswaith y fflur,
Ac nid oedd i'w lygaid ramant na breuddwyd,
Namyn goleuni y deall oer, briglwyd,—
PY deall sy'n ymdrech beunydd â chur.

A mi yn syllu ar Dduw yn y deri,
Ac eilwaith yn salm a chwerthin yr hesg,
Teimlwn fy enaid yn foliant a drysi,
Am hysbryd fel hendrer awel a'r lili,
Hyd oni lefarodd y macwy llesg:

"Tariennais fy hun â milfil o ddeddfau,
A hogais fy neall yng ngwynt y wawr;
Gwisgais fy enaid â gwybod yr oesau,
A difreg cychwynnodd fy nwyd a minnau
I herw hudoliaeth y meithder mawr.

"Mi deimlwn fy enaid fel deufor gyfarfod,
A minnau â Duw yn ymliw o hyd;
I'm hwyliau y chwythai gwynt yr anwybod
Pan geisiwn i ddeongl yr ysbryd annarfod,
Dywyllai, oleuai, demtiai fy rnryd.

"A gwelais fwg fy allorau yn codi
I geisioi dawelu, f enaid a'i gŵyr;
Ac wedyn crwydro fel ysbryd yn nellni
Ar alwad rhyw freuddwyd anorthrech difri',
Fel athrist Alastor fore a hwvr.

"Wrth bwy y dywawd efe ei feddyliau?
Wrth bwy y dywawd gyfrinach ei fyd?
Cans breuddwyd anhymig yw'r mil credoau,
A hud yn marw yw gwyddor a chelfau,
A Duw yn ddwyfol annirnad o hyd.

"Ai ni fedr enaid ond siarad a threngi
Yng ngwyddfod rhyw Unben tragywydd, mud?
Gwelaf bob deall a golau yn methu,
A'r dryswaith anghyffwrdd yn eu gwasgaru,
Fel niwl ar fynyddoedd digariad fyd."

Eto atebais i'r deall digalon
Bylwyd gan ormod disgleirdeb y nef:
"Pand bregus fel niwl yw deall yr awron?
Ac ofer y ceisia'r gwyddorau gloywon
Gyfieithu bwriadau'r anneall lef.

"Gan hynny gad ymaith dy reswm materol
A phlyg megis plentyn i'r dwyfol hud;
Ac yna di glywi yr ysbryd tragwyddol,
Wrth grymu trosot yn murmur gwyryfol
Dlws hwiangerddi'r cyfriniol bell fyd."

IV Tinc y Cariad
A'm henaid i neithiwr rhwng cwsg ac effro,
Fel breuddwyd yn nhiroedd drycin a lloer,
Mi welwn ofidus ifengwr yn crwydro
A chrog ar ei ysgwydd ddolurus yn pwyso
A'i waed yn diferu ar ddaear oer.

O oedi yng nghymun y marw dilafar,
O oedi yng nghymun y marw byw,
Teimlwn fy enaid yn gado ei garchar,
A'm hysbryd yn deffro fel fforest gerddgar
Dan awel hirfelys cyfrinach Duw.

Ac yna mi deimlais ddod cariad tragwyddol
I farw tros enaid tlawd fel myfi,
Minnau yng nghwmni y gwaed cyfareddol
Yn araf ddeffro i'r oed anherfynol
A storm o ddryswaith ar ben Calfari.

V Y Deml Ddihenydd
Mwyach mi godaf fel hedydd yng nglesni
I wybren gyfriniol cariad fy Nuw;
Cans yno mae deall oesau o'i ddellni,
Ac yno mae bywyd o'i boen a'i gyni,
Drwy allu nas gwybydd, yn dechrau byw.

Mi wn fod porthladdoedd y Môr o Dduwdod
Heddiw'n agored wrth fin Calfari;
Mwyach i fro'r tragwyddol diddarfod
Minnau wynebaf ar bell bererindod
Ac yntau'r lladmerydd dwyf gyda mi.

Pa beth yw bywyd, ac angau, a bydoedd,
Ond cymyl â heibio trwy'n glasliw nen?
Minnau â'm myfyr ar Dduw yn oes oesoedd
Ac awel Calfaria'n dod ar ei hyntoedd
I siglo'm hirwallt ac oeri fy mhen

MYFI YW

I Y Llais Cyfareddol
NEITHIWYR, a'r ddrycin ar lethrau y mynydd,
Mi welwn ei fantell fel ridens tarth;
A chlyw—wn guriad ei galon aflonydd
Yng nghryndod anorffwys tonnau Iwerydd
A chyhwrdd fforestydd briglwyd y parth.

Ac eilwaith y'i gwelais rhwng rhwydi manddail
Oriau Gorffennaf yn nhoniad y gwair;
Gwrandewais ei lais ym maled y gwiail,
A gwelais ei lun yn crynu yn fiwail
Ar y deigr ambrosia ym Mentyll Mair.

A chlywais wedyn ei islais fel soned
Yng nghangell borffor yr ŷd yn y nawn;
Mynych y chwarddodd fy enaid o'i glywed,
Yng ngerddi'r ffion a môr y fioled —
Bôr eglwys berorol y tonnog rawn.

Oriau yr hafau yn llewych yr hinon,
Fe'i clywais yn suo yn dlws, "Myfi yw;"
Gwedyn fe'i gwelais ar encil faith greulon
Am decach gwledydd tros y moroedd gleision,
O'i ôl ni adawodd ond crinddail gwyw

Pand dieithr a mud im henaid a 'mhoenau
Yw Arglwydd y fforest, y lli, a'r maes?
Annirnad a dwfn yw cerddi ei gorau
Anneall a phell yw gweddi i breladau
Pan grymant o'i flaen yn eu gwisgoedd llaes.

Di, Unben y cread a'r oed hudolus,
Sydd yn y pellter anghyffwrdd yn byw,
Dyred i gymun â'm calon ystormus,
Dyred a dwed wrth fy enaid blinderus,—
Nac ofna di, alltud trist,—"Myfi Yw".

II Llais y Brawd
Un dydd, yn y ddrycin, roedd llafar rhyw broffwyd
Yn crynu o lwydni'r parthau di-glod,
Diasbad ei hirllais anorthrech glywyd
Yn dyfod tros lawer i hendre friglwyd,
Fel llef un yn llefain: "Mae'n dod, Mae'n dod".

Yna rhywelais ddyffrynnoedd a bryniau
I gyfwrdd yr hwn a geisiais gyhyd;
Cans gwelais ei drem trwy fwg yr allorau,
Fei clywais yn dod yn sŵn y caniadau,
A ganodd proffwydi y cynnar fyd.

Fy myfyr oedd orlawn o'r drud orawen
A gaffwn pan gwrddwn âr Unben claer,
Fe'i gwelwn yn dod â thanllyd deyrnwialen,
Mewn mantell rosliw â bordor o heulwen
A chanddo dalaith o emrald ac aur.

Pand harddwych a fydd, meddai fenaid gwallgo,
Cans hardd ydoedd gynt ym myfyr y byd?
Gwelais ei degwch mewn lili yn huno,
A'i fawredd anghyffwrdd ar Seinai'n fflamio:
Pan ddêl i deyrnasu, pwy ddeil ei hud?

Un hwyrnos Nadolig tan ruthr y gwyntoedd,
A'r wenlloer fel sidyll risiant uwchben,
Mi glywais gywraint ganu y Nefoedd,
A gwelais Ei Seren Ef ar y nennoedd,
A'r oed dragwyddol yn codi'r llen.

Minnau ni welais ond baban ym mreichiau
Rhyw forwyn yn huno fel angel byw,
Ond gwaeth am fy siom roedd purdeb ei ruddiau,
A'i degwch sant yn torri trwym nwydau
Fel murmur di-lef gan ddweud — "Myfi Yw".

III Cyffes y Diddanydd
Bu fenaid yn rhwyfo moroedd terfysglyd,
A'm hysbryd digartref ar afrad hynt,
Ac nid oedd a lonnai mhruddaidd ddyhewyd,
Ac ni ddoi hyd ataf eithr niwl ac adfyd,
Gan ymson am bellter di-gariad a gwynt.

A gwelwn rai eraill fel finnau yn hwylio,
Ac ewyn y môr a'r storm yn eu gwallt,
A chlyw-wn isleisiau y tonnau'n wylo
A chlyw-wn afar y ddrycin yn rhuo
Yn nodau eu bywyd cyfeiliorn hallt.

A gwelwn ar lu o benrhynnau duon
Dorf o rai tlodion prydwelw a llesg;
Roedd llewych y storm yn eu llygaid llwydion,
A chrynai o'u parabl ofid digalon,
Fel wylo a griddfan gwynt yn yr hesg.

Ddued y gwelwn i ddaear a nefoedd,
A dued oedd lliw calonnau y byd!
Crwydrai anobaith a phechod yr oesoedd
Fel gwynt digartref ar wyneb y dyfroedd,
A lludw'r allorau ar ei adain ddrud.

Tebygai fy hwyliau i niwl y bryniau
Pan blyco tan gyhwrdd y gwynt yn ddellt;
Fy enaid clwyfus yn holi am lannau,
A churai fy ngwaed gyfeiliant fy ofnau
Yn llewych adanedd tyrfa o fellt.

A'm gweddi yn codi fel gwaedd y dyfnder
I rywle at rywun a welswn gynt,
Mi glyw-wn y storm yn lleddfu'i chreulonder,
A'r don yn gado'i chynddaredd goriander,
Ac islais rhywun yn dod ar y gwynt.

A gwelwn yn dod rhwng ffluwch y gwendonnau,
Rywun ag eurol sant gylch ei ben;
Yng nglas ei lygaid roedd gwawr a heulwenau
A chlyw-wn ym melys ddistyll ei eiriau
Ysgawnllais llateion y loywach nen.

"Pwy ydyw yr hwn syn tewi tymhestloedd?"
Gofynnai fy ofnau o'r tonnau fil,
Yr hwn a oleuodd wyneb y nefoedd?
Ar hwn a dawelodd ysbryd y moroedd,
A gofid a gwae diddechrau fy hil?

Yna tros wefus y gŵr gerddai'r tonnau
Y torrodd melyslef bêr ar fy nghlyw,—
A glywaist ti sôn ddod brenin ir ffiniau
Gan alw y byd tua'i deyrnas ddiwaeau—
Ac weithian, fordwywr llesg,—"Myfi Yw".

IV Y Gyffes Ddrud
Rhyw undydd hyfryd a gwrid yr heulwenau
Yn chwerthin or palmwydd pell i'r ystryd;
Gwelwn yng nghysgod y coed pomgranadau
Dyrfa niferus, wallgofus, ddiwenau,
Ai phechod fel hydre bloesg lond y byd.

Ac yna clywais y dyrfa yn rhegi
Rhyw Athro dieithr oedd ar ei hynt
Yn crwydro henfro'r tadau gan dorri
Ffurf a Sagrafen yr. hen Deml uchelfri;
Ai ymdaith trwy bobman fel storm o wynt.

"Honnodd ei hun yn Etifedd yr Arglwydd,
Honnodd ei hunan yn frenin y dud"
Ac yna ni chlyw—wn namyn distawrwydd
Ar dyrfa yn tramwy is yr olewydd,
I geisio'r ymhonnwr âr wefus hud.

A gwelwn yno trwy'r llewych eurad
Dremyn prydwelw rhyw groes ar y bryn,
Ac uchod roedd cwmwl gwynlliw ac irad
Fel mantell rwyg rhyw henoed ofleiriad
Ddiflannodd cyn dyfod or dyddiau hyn.

Ym minion yr Ardd maer dyrfa yn oedi
A sibrwd y dail yn dod ar ei chlyw,
Yno fei clywais am rywun yn holi,
A gwelwn fy Athro'n dod tuag ati
Yn ŵr gofidus gan ddweud,— "Myfi Yw".

Gwedyn fei gwelais ar grog wedi oeri
Ai hirwallt chwyf tros ei wyneb oer, gwyw.
Yr awel alarus yn crwydror twyni
Fel pe yn sôn am Feseia'r proffwydi,
Ond welwed y min fu'n dweud,— "Myfi Yw".

V Y Llais Cyfrin
Un hwyrddydd unig ni grwydrem yn irad
Rhwng golau a gwyll hyd y ffordd i Emmaus,
Gan wylo am farw y proffwyd aurlygad,
Ac uchod roedd coed y pîn ar pomgranad
Fel offeiriaid mewn gwisgoedd duon llaes.

Ac yno cwrddasom ddieithr ymdeithydd,
Ddaeth heibio o rywle o gwr y ffin,
Cans tebyg ei drem i ŵr wnaethai drywydd
I'r fro tros lawer i ddyffryn a mynydd
Oni ddaliodd yr hwyr ei gamre blin.

Minnau ai dygais ef weithian i lety,
Oni thorrai'r wawr i loywi ei hynt;
Ac yno er prudded yr oed ddiganu
Cadwasom Sagrafen yn atgo'r Iesu,
Fel y gwnaethom yn nyddiau ei fywyd gynt.

Ond gydar dieithrddyn ciliodd ein hofnau,
Cans ynddo ni welsom yr Iesu'n fyw;
Ac onid oedd tân y Crist i'w frawddegau,
Ac oni chlywsom ei ysbryd di-eiriau
Ar doriad y bara'n dweud,—"Myfi Yw?"

VI Y Llef Ddihenydd
Rhyw ddiwrnod fe syllodd fy enaid ar ddarlun
Ieuengwr dienw ar oriel dlos;
I'w lygaid roedd pryder nosau digyntun,
A thebyg oedd agwedd ei hirwallt melyn
I ydfaes aeddfed tan wyntoedd y nos.

O'i flaen roedd nìwloedd a gwae yn encilio,
O'i ôl y wawrddydd yn torri ymhell;
Ac meddai fy nghalon wrth edrych arno:
Dyma Brometheus ofnadwy rhyw chwyldro,
Arweinydd crwsâd y goleuni gwell.

O'i amgylch mi welwn ysbryd marwolaeth
Yn deffro fel hesg tan gyffwrdd y gwynt,
Ac meddai fy nghalon bŵl ei dirnadaeth:
Pand hwn ydyw Orpheus y bell chwedloniaeth
A ddofai bob nwyd gydai delyn gynt?

O tan ei draed gwelwn gelain yr angau
A'i fwa toredig am byth yn fud;
Ar golau o bell yn chwerthin ar ddarnau
Ysgyrion a rhycllyd yr hen gadwynau
Gadwodd y ddaear yng ngharchar gyhyd.

O'i ôl gwelwn dyrfa addolgar yn esgyn
O dir yr anghymod ar ddrycin lem;
A blaen y wawr ar eu mentyll yn disgyn,
Tramwyent hyd lwybraur arwr gwallt—felyn
I dir rhyw ddadeni dwyfol ei drem.

Mae trem y darlun yn dilyn fy ysbryd
Fyth er y'i gwelais yng nghrog ar y mur;
Daw ataf pan gân y seintiau am wynfyd,
Daw ataf i alw fy enaid oi adfyd,
Daw ataf ar liant y da a'r pur.

Pan gofiwyf am Nefoedd fei gwelaf yno
A'i drem garedig yn faddau i gyd;
Ac nid oes i'm fywyd yn unman hebddo,
Cans gwn fod ei gymun sant yn cyflwyno
I'm henaid fara'r anfarwol fyd.

Tariannaf fy hun âi degwch hirfelyn,
Tariannaf fy mron gydar wyneb pur;
Ac ni all angau na gofid fy nghanlyn,
Cans bywyd anfarwol oedd yn y darlun
Welais i gynnau ynghrog ar y mur.

Nawnddydd arall wrth finion y darlun
Fe waeddais fel rhywun: Fy Arglwydd am Duw!
Pan welais ar ymyl ei wisgoedd claerwyn
Diferynnau rhuddgoch o waed yn disgyn,—
Y gwaed syn llefaru fyth,—"Myfi Yw".

FY NGWYNFA GOLL

I
MAE fy nghalon yn nharthiau briglwyd y pellter
Fel lleuad bryd-welw rhwng tywyll a gwawr
A'm henaid yn rhwyfo yng ngobaith di-bryder,
A'i wyneb ar chwerthin diderfyn ehangder
Tros wendonnau'r moroedd a'r meithder mawr.

A phan fo fy henfro yn yr oriau llwydion,
A'r dyfnlliw damasg ym mro y gyhudd,
Mi a ganaf fod gennyf ddau lygaid duon
A sylla trwy dawchiau y ceyrydd a'r wendon
Hyd fro y dyhewyd lle'r ery fy nydd.

A'r dryswaith o dân yn fy ngwaedlif a'm gruddiau
Mi ganaf fy hyder dan asur y nos;
A chaf drwy ddewiniaeth y sêr a'r lloergannau
Droi i anneall sagrafen y duwiau,
At offeiriaid huodl ac allorau rhos.

Tragywydd fy ing am y wenfro nas cefais,
Ac alltud digartref wyf byth hebddi hi;
Tragywydd fy ngwae am y wynfa a deimlais
Yng nghuriad fy ngwaed, a fforestydd pereiddlais
A chwerthin pellterau diarffordd y lli.

Canfyddaf ei llewych hi, dlos Eldorado,
Ym mwrlwm ffynhonnau yng nghysgod y coed,
Mewn rhwydwaith o fanddail yng ngwyntoedd yn siglo,
Ac yn llewin yr hwyr urddasol ban gilio
I diroedd anghyffwrdd ynysoedd yr oed.

A chlywaf ym myfyr lawer min—nos tawel
Gefnforoedd y wenlloer yn murmur ymhell,
A llwydni bro cwsg a dihun ar yr anwel;
A'm calon a grwydra o orwel i orwel
I geisio porthladdoedd ardaloedd sydd well.

A mynych yr ery fy enaid ym mynydd,
Rhwng creigiau a ffriwiau, ymhenyd yr hud;
Ei fantell fel cwmwl yng nghyhwrdd ystormydd,
A'i lygaid yn dymestl o lesni dihenydd,
Wrth geisio'i Nirvana ar ei hyntoedd drud.

A deuaf ar hyntoedd i finion pob glaslyn
I wrando breuddwydion yr elyrch a'r don;
I wrando a ddwedont am diroedd pellfelyn,
Cans clywais eu bod gan lilïau ac ewyn
A chan ddychlam tanlli y gwaed yn fy mron.

Ban gyffyrddo fy rhiain â thannau yr organ
Fy enaid o'r gwyllnos ddaw ati'n wrandawr;
A chenir fy myfyr hyd orwel o arian
A bro lle mae pali ysgawnlliw y lloergan
Dros goed y pomgranad, y nentydd, a'r pawr.

A mynych wrth rodio ym meysydd y bryniau,
Ban sangaf yn nhrothwy eglwysi yr ŷd,
Caf deimlo fy enaid fel angof a tharthiau,
A'r eurgrawn fel milmyrdd o saint yng ngweddïau
Ac ymson bonheddig am brydferthach byd.

Felysed ei swynion hi, dlos Ddeffrobani,
Sy nghudd yn y coedydd, sy mhell tros y lli;
Bu farw yr oesau i chwilio amdani,
A dihenydd y bywyd a drigo ynddi,
A chlaf o'i breuddwydion yw'm henaid a mi.

Mwy gwisgaf fy nghalon a chwerthin hudolus,
A golchaf fy llygaid yn nwyre y wawr,
A rhwyfaf yn nylif y gwyntoedd soniarus
Am dir y fioled, yr oren a'r lotus,
Tros wendonnau'r moroedd, a'r meithder mawr.

II
A mi ar fy hyntoedd daeth tynged fu greulon
I lwydo y llygaid o "wydr a thân,"
A throes y cymylau fel fforestydd crinion,
A thawodd perori y moroedd fermilion,
A niwl yr anwybod fu drwm ar fy ngrân.

O ddeall im chwennych y fro ddidymhestloedd
Daeth imi watwargerdd o dduwch fy oes:
Pand lledrith o darthiau canwelw yw'th nefoedd?
A gwybydd y ceffi yn nherfyn blynyddoedd
Weld lludw'th freuddwydion wrth droed dy groes

Cest chwerthin dy freuddwyd am fro Ddeffrobani,
Cei eto ei wylo yn llwydni y parth,
A rhoi'r iti dalaith o welwder a thlodi
A chei am dy ymchwil anwybod a dellni
A chrïo'n dragywydd ag enaid o darth.

A gwyw yw dy wynfa di, welwaf freuddwydiwr,
A'i lludw sy 'ngwlad yr ieuenctid a'r crud,
A bro mabinogi yr Iddew a'r Groegwr;
Ni cheffi di mwy onid gwyntoedd a chynnwr'
A marw fel niwl ar fynyddoedd y byd.

A minnau a ddwedais: Nid tlodi a'm gorthrech
Na chyhwrdd corwyntoedd y moroedd maith pell;
Cans cenais i'm henaid ganiadau yr ymdrech
A theg orohïan yr hewyd anorthrech,
A gwn wedi'r herw daw'r tiroedd sy well.

Di, ysbryd anobaith, cei ddallu fy llygaid,
A diffodd y golau fioled o'm grudd,
Ond ni phaid y wenlloer â thramwy fy enaid
Ac ni phaid fy nghalon â'i lliwiau gogonaid
Ac ery 'm hanwybod yn obaith a ffydd.

Ac er gwybod fynd ymaith ddyddiau fy chwerthin
Ban welais lwyd yrroedd y crinddail ar ddôl,
A cholli fy ngerlant o wyddfid fy nrycin,
Mi a wn nad gwynfa ddidostur fy hefin
A charlam y dymestl a'i dug hi yn ôl

A phe drylliai'r gwyntoedd linynnau fy nhelyn
Bydd deufwy y gân ar y tannau fo'n friw;
A phe'r awn mor dlawd a digartre â'r ewyn,
Mi ganwn a süwn o draethell i benrhyn
Am orwelion disglair a thymhestloedd lliw.

Bid greithiog fy mynwes gan drymder yr henfyd,
Bid gymhleth fy ngwallt ag ystormydd y gwynt,
A disgynned y mellt o'r asur gadduglyd,
Fel cawod o wreichion ar lwybrau fy ngwynfyd,
Cans nid oes a etyl ryferthwy fy hynt.

Ni'm temti, O ddrycin, cans prynaf y wenfro
A thelyn ysgyrion a chleddyf fo ddellt;
Mi a wn mai chwerw yw ffordd Eldorado,
A gwybydd fy enaid yn llwydni y brwydro,
Nad Prometheus nebun onis prawf y mellt.

Er wylo mewn glynnoedd prydwelw gan dlodi
Mi glywaf ddyrifau ysbrydion y wawr
Yn canu o lwybrau'r dihenydd felyni,
Yn canu im wybod a swyn digreuloni,
A'm calon sy'n chwerthin ar y pellter mawr.

Fel eraill fe'm ganwyd i'r Wynfa nas gwelais
Onid ym melys orohïan fy ffydd,—
Y Wynfa a ery 'n dragywydd i'm goglais
A'i milfil o belydr ysgawnlliw ac islais,
Cans hi yw dewiniaeth ddrud y gyhudd.

Ac yno ni theimlir na gormes na dagrau,
Ebr gwefus o dân yng ngwleidyddiaeth dydd,
'Rol cyhwrdd y cleddyf ceir myfyr lilïau
Dan gangau y gwinwydd a choed pomgranadau,
A chalendr pob enaid yn chwerthin a fydd.

Anorthrech yw hewyd fy enaid amdani;
Mi welais ei chysgod yng Ngroeg a bro hud;
Fe'i teimlais ym mreuddwyd addolgar y lili;
Ac ar fin pob gwybod mae clodydd ei thlysni;
A chlaf o'i dyhewyd yw gwerin y byd.

hynny gwybydd di, nwyd y tymhestloedd,
Mai fi ydwyf Brometheus prydwelw ei fin;
Fy nghleddyf a dery ddolefau o'r gwyntoedd
A'm henaid fel marchog adeiniog ar hyntoedd
A lama yng nghyfwrdd y bore o win.

III
Daeth angau, frawd anghred, a'r coed yn adfeilio,
Hyd ataf yng ngyrroedd crinddeilios yr allt;
'Roedd gwisg o eiddiorwg a mwswg amdano,
A thrwm oedd ei eiriau yn nydd yr edwino,
Ac i faner ridyll tebygid ei wallt.

A dywawd: Di, grwydrad y Wynfa anneallt,
Mwy gwybydd ofered dy hyntoedd a'th gri;
Cans eraill a ganodd i'r tiroedd o emrallt,
Ban oeddynt facwyaid is gerlant o eurwallt;
Gwêl yma eu beddau, ac wyla, dydi.

Ni fedd neb ym mywyd awdurdod i ganu,
Eithr tonnau y moroedd, y glasgoed, a'r gwynt;
A thithau a anwyd, O ddyn, i alaru;
A rhagrith dy obaith ni phair dy ddiddanu,
Cans lledrith y breuddwyd a genaist ti gynt.

Pob gwenllong a welaist yn croesi Iwerydd
Ddiflannodd ac nid oes a wybydd ei hynt,
Eithr onid a ddywaid y dymestl aflonydd
Ban gludo hi estyll dichwerthin i'r glennydd
I ymson am bellter digariad a gwynt.

A minnau atebais i'r angau canwelw,
A'r crinddail porfforlliw yn hedfan o'r coed:
Er llwyted fy wyneb a chrymed fy nelw,
Mae'r môr a'r mynyddoedd o hyd yn fy ngalw,
A myfyr fy enaid sydd orlawn o'r oed.

Di, angau, rho'th glust ar fy nwyfron i heno
A gwybydd na chiliodd fy ienctid na'm dydd;
A chlywi obeithion fy ngwaedlif yn curo,
A theimli fod actau fy enaid yn teithio
Am y tiroedd sanct o Bantheon fy ffydd.

Cerdd ymaith, amheuaeth, ni'm temtir â'th stormydd,
Cans gwahawdd fy enaid mae'r fro tros y lli;
Nid lledrith mo'i swynion, gwn gaffael o'i glennydd
Ddyhewyd a cherddi ac asbri dragywydd,
A phob dyfnfor a fforest a gân iddi hi.

Ba waeth am y beddau? mae Dafydd a'i Forfudd,
A phennaf rianedd y dyddiau fu gynt,
A phawb ar a feddai ar nwyd y dihenydd
Yn crwydro o hyd tan fedw 'i fforestydd
A'u hirwallt aflonydd fel y mynnor gwynt.

A chlywaf lais Islwyn, a chân Pantycelyn,
A mun Dolwar Fechan, o'r tarthiau dihedd;
Ac weithian y deffry o dannau fy nhelyn
Arwyrain ysgawnllais y broydd pell—felyn,
A chyd y gwrandawaf ni'm cuddir â bedd.

Rhag llwyted y niwloedd ar ffenestr fy mwthyn
Mi gaeaf fy llygaid ym myfyr yr hud,
Fel y teimlwyf y llanw, ei furmur a'i ewyn,
Yn dod ar fy enaid, a'r huan mawr melyn
Yng ngorwel ar encil i'r prydferth bell fyd.

Ac odid, O angau, y gweli fy ngwisgoedd
Yfory ar lannau wylofus y lli;
Ond gwybydd, bydd ysbryd ymhell ar y moroedd,
hwyliau aflonydd yn ceisio ei nefoedd,
Ac ni bydd nac amur na gwae ynddi hi.

YSTRAD FFLUR

I
A MI yng nghwmni dwsmel awelon
Yn rhodio ogylch bro Ceredigion,
Deriais wrth Ystrad dirion,-lle yr oedd
Ysbryd oesoedd annisbur a dwysion.
Yno bu cwrdd wyneb certh
Adfail hen neuadd brydferth
Ac oed rhyw dywell bell bau
Yn ymyrraeth â'i muriau.

Yn nydd ei llachar gynnar ogoniant,
Hi fu'n gynefin â gwae a nwyfiant;
Ei ffenestri, mal lliant—aml-liwiog,
O hud eurog a cherfiadau ariant;
A thrwsiwyd prydferth ddrysi
Lliwoedd haf i'w chelloedd hi;
Cans gwedd fflwch ei harddwch oedd
Yn sisial dyfais oesoedd
.
Eurwawd organau y Brodyr Gwynion
Ohoni dorrai trwy'r Ystrad dirion,
A sŵn lleddf y clych meddfon—oedd yno
Fel su wylo ar felys awelon,
Ac o'i chôr a'i hallor hi
Deuai hirion baderi,
A swynol ysgawn seiniau
Ave hen trwy'i chain fwâu.

Rhai dewr a hoffus ar grwydr o draffell
A gyrchai yngo i gôr a changell;
A doi'r beirdd o'u hendre bell-dan ei nen,
Wroniaid awen bryd heldrin dywell;
Ar ei phwys y gorffwysynt,
Awenwyr ac arwyr gynt,—
Diasgloff gewri disglair
Caeth i swyn y Forwyn Fair.

O'i fyd di-wên doi aml unben tanbaid
Yno i degwch ei swyn bendigaid;
Ac yno deuai'r gweiniaid-o'u pell bau
I roi eu horiau i'r Wyry euraid.
Er trymder yr amseroedd
Ei byd syml darbodus oedd
I'r clwyfus yn elusen
A gwin i wŷr egwan hen.

Ac yno cedwid pob dysg odidog
A "rhuddem roddion" henfeirdd mawreddog;
Canys cai'r wlad ddrycinog-ynddi hi
Lên a dyri yn ei dydd blinderog.
Synod wen! rhoes, yn ei dydd,
Hafan i ddysg a chrefydd,
Pan oedd rhyfel a'i helynt
Yn gwasgu ar Gymru gynt.

Y saint o'i mynwes wylies dreialon
A chur ein disegur dywysogion;
Erys ei Brut yr awron-fel criau
Anniddig oriau a thrinoedd geirwon;
Ei mynwes gadwes ar go
Enwau dewrion diwyro,
A'n cenedl glyw sŵn cyni
Ei hen dras o'i chalendr hi.

Pand du fu dod o'r gelyn i rodio
Trwy oed a hinon yr Ystrad honno,
A gwelw adwyth i gludo-niwl di-hedd
Ar ei adanedd anhyfryd yno?
Anhunedd ar ei hedd hi
Dorres fel du bryderi;
A chariai pob rhoch irad
O'r ffriddoedd sŵn cymloedd cad.

Yno un hwyr 'roedd y deml yn eirias,
A'i meini henoed yn fflamio'n wynias;
Du y gofid a gafas-gan greulon
Gadau gelynion ac oed galanas.
Yn nhawch hwyr ei myneich hi
Wylai oed eu caledi,
Heb allor na chôr na chân,-
Oered a gloewod arian.

Oriog helynt o alar ac wylo,
Yw trawd hanes trwy yr Ystrad honno,
Cans y gelyn ers cyn co'—megis bâr
Rhyw gyhwrdd anwar a gerddai yno.
Iddo ef y neuadd oedd
Yn dŷ gloddest a gwleddoedd ;
A charnau 'i feirch chwerwon fu
Hyd laswyr huodl Iesu.

'Rôl llid a gofid fal chwyth gaeafau,
Tawodd y drin fin ei Sagrafennau;
Weithiau mae 'i hadfail hithau-'n ddolurus
Gwyn ar wefus holl wynt y canrifau;
A thrig gwyll wrth ddorau cau
Y byd oedd i'r abadau;
Yntau dlws gnwd o fwsog
Melfed lle bu Cred y Grog.

II
Yng ngwyll oedais rhwng lledwyr
Dderi hen, a hedd yr hwyr
Hyd ddolydd mal oed ddiloes
Y byd aeth o wybod oes.

Yr owmal goed ymgrymynt
Ym mhryderi gweddi'r gwynt;
A'r lloer fel tröell arian
Ucho ar bwys breichiau'r ban.

Doi isod nodau dwysion
Hen Garon deg arian dôn,
Maltae abad ym mhader
Yn llewych sant lluwch o sêr.

Gwelwn o'r parth darth yn don
Liw owmal ar Bumlumon;
A'i ridens cél a chwelynt
Ar y gaer fel mynnai'r gwynt.

A thlysed gweled wedyn
Yn lleuer sant y lloer syn
Fryniau cain ar gywrain gyrch
Yng ngwynt yr eang entyrch;
A rhwng eu prydferth rengoedd
Erwau dwfn yr Ystrad oedd,
A llewych hir a mirain
Y lwys loer ar y las lain

Lle mae hi, fwyn Deifi deg,
O ryd i ryd yn rhedeg;
Yn y fro cofiai'r awen
Swyn actau sanct oesau hen,
Mal a ŵyr yn hwyr ei oes
Ddewiniaeth gwawrddydd einioes;
Yna rhyngof a'r nennawr
Gwelwn dremyn murddyn mawr ;
Yn y dud mor fud efô
A duw hen wedi huno
Mewn trymllyd adfyd ar ôl
Hen, hen feirwon anfarwol.

Yr adail lliw marwydos
Oedd yn un â'r bruddaidd nos;
Ei llaswyr oedd yr hwyrwynt.
A'i gweddi oedd gweddi'r gwynt ;
A lleisiau o bell oesoedd,
Fel atgof uwch angof, oedd
Yn fy enaid fy hunan,
Ac yn y gwynt ganai gân.
Tybiwn atsain o'r main mud
Rhyw bellter arab alltud,
Fal swyn ymeifl a synnwyr
O wylio hud gorwel hwyr;
Cans anneallt frud alltud
Oedd o fewn y neuadd fud.

Ac yno, fel bu ganwaith,
Rhoddwyd i mi freuddwyd maith,
A dyfod hyd i fyd oedd
Is y gŵys yng nghwsg oesoedd,
A chanfod iddo'n rhodio
Wr hen breg tros fryniau bro;
Yn ei gwfl y canai gwynt
Garol rhyw oes ddi gerrynt;
Wynned ei wisg amdano
Ag ewyn dŵr, neu 'i gnawd o,
Ac ar ei ais gwelwn grog
Rwym o ruddaur mawreddog;
Ac yn ei law 'roedd cain lên
Ei dduwiol santaidd awen;
Eithr hyd erwau'r llathr diroedd
Ust rhyw ddwfn ddistawrwydd oedd.
Ar wyneb y mur yno
Y rhoddes drem hirddwys, dro;
Niwliog darth i'w lygaid oedd,
Lliw asur y pell oesoedd;
A didlawd y dywawd o
Er ei alar a'i wylo:

"I'w rawd oer ban elo'r dydd
O lwyni'r Ystrad lonydd,
A'i gweld hi, deg leuad hwyr,
Ar ieuanc lwybrau'r awyr,
Hiraeth wêl, trwy'r gwynt melyn,
Ysbryd ag oes y Brawd Gwyn;
A'r llys fu'n gartre llaswyr
Liwir a gwawl oriog hwyr.

"O redyn y dyffryn dir
Eilwaith abadau elwir,
Ac eilwaith bydd tinc wylo
Rhyw osber hen ar draws bro;
Daw yr hen offerennau
O law'r bedd yn ôl i'r bau,
A llefair hud o'r gell frau
Felys araf laswyrau;
A'r myneich glân, tan ganu,
Gânt ddod, liw gwylanod lu,
O dyweirch y Cwm diwair
I oed â'r fwyn Forwyn Fair.

"A phan bo'r hwyr ar ffin bro
A nos-awel yn suo
Clywir son ysbrydion brud,
Is owmal darth, yn symud,
A diweirllu yn darllen
I ysig wŷr rhyw ddysg hen;
Eilwaith ceir gwylio helynt
Y dyddiau gwell, santaidd gynt,
A gweld mil seintiau diloes
Y byd aeth o wybod oes:
Rhodiant o'r bedd marwydos
Ar gaen niwl a lloergan nos.

"Eithr ar neshâd toriad dydd
Hwnt gwinau gant a gweunydd;
Hud yr hwyr o'r neuadd dry,
Ac oer fydd cainc y Wyry.

Y myneich dry'n goed maenol
A'r abadau'n darthiau dôl;
Try'r cannaid offeiriaid ffydd
Yn gawn wrth neint y gweunydd ;
A'r deml freg dry'n gartre gwynt
A chethrin ysgrech uthrwynt;
A bydd curaw aflawen
Ar ei chôr a'i hallor hen."

Ar hyn yr abad a drodd,
A'r caddug hwyr a'i cuddiodd;
Ac nid oedd ond cŵyn y dail
Hyd drofâu'r goetre fiwail
Unwedd y sant fwynaidd sôn
Ganai y Myneich Gwynion.

Yna mi a ddihunais,
Fel gwŷdd tan ddiofal gais
Addfwyn wynt, hithau'r feddf nos
Hyd dewddail y cwm diddos.
Eithr swyn nas traethai'r synnwyr
Oedd ar gêl awel yr hwyr
Fel mil gosberau diloes
Y byd aeth o wybod oes;
A drych syn y murddyn maith
Welwn fel mudan eilwaith.

III
Tramwyais yn hedd prim y boreddydd,
Fin Teifi donnog, wydrog, dafodrydd;
Ac yno daeth er gwên dydd—ysbryd oed
Rhyfelau henoed a gwŷr aflonydd.
Eilwaith adfywiai dolur
Ieuenctid hen actau dur;
Ac yn y gwynt ganai gerdd.
Gwingai anniddig angerdd.

Yno tanodd gwelwn fynwent unig
A llewych hiraeth i'w thalaith helig;
A doi o ro y drymllyd drig—i'm bron
Nodau dwysion rhyw fudandod ysig;
I'w herwau claf o hiraeth
O'i boen hir aml unben aeth ;
A'r dewr o frad hir ei fro
Ddihanges i'r bedd yngo.

Ar finion tyner y fynwent honno
Rhwng melyn redyn 'roedd macwy'n rhodio;
Heulog a dwfn ei lygaid o,—ac oed
Rhyw ddawn henoed yn eu gwyrdd yn huno.
Yn ei drem 'roedd mwynder haf
Ac enaid ar ei geinaf;
Ac i'w lais islais glaslyn
A threbl hesg wrth arab lyn.

Doedai a welir trwy goed y dolydd,
Doedai hanes ei dadau dihenydd,
Doedai a ŵyr gwynt y dydd—a'r nifwl
Chwery ym mhannwl ac ochr y mynydd.
Canys gwae y nosau gynt
Erys yng nghôl y corwynt;
A daw o'r hesg gyda'r hwyr
Hanes tu hwnt i synnwyr.

Ac yna rhodiodd y macwy'n wridog
I hendref nychlyd, oer y fynachlog;
Ac ar ei llwydfur gwyrog—'roedd esmwyth
Chwaon diadwyth a chân odidog.
Oddi draw daeth torf lawen
Ar ei thaith tua'r porth hen;
Ar hyn y macwy a drodd,
A di oed wrthi dwedodd:

Mae rhyddid yr hen oesau mawreddog
Ban gerddai hedd trwy'r dudwedd odidog?
Mae y glew dramwyai glog,—a'r seintiau
Gerddai ar greigiau rhuddaur a grugog?
Wele eu sorth achle sant
Yn adfeilion difoliant,
Mal duoer wedd teml dywell—
Pantheon poen aethni pell.

Ond cofia Teifi, ferch y gellioedd,
Lymder eu hanes a'u gwenfflam drinoedd,
Canys fe chwardd drycinoedd—atgo 'u dig
Yng nghwm anniddig rhwng y mynyddoedd.
Erys ar fin pob corwynt.
Oriog oes Ap Tewdwr gynt;
A chân pob awel felys
Lwydd a rhawd yr Arglwydd Rhys.

"A'r dydd ar drywydd tros geyrydd gorwel
A cheinciau irwydd fel gwreichion cwrel,
I'r neuadd oer aml deyrn ddêl—o bell ddydd
Hendre ddihenydd rhyw diroedd anwel.
Eilwaith y dewr Lywelyn,
Ar ei rawd trwy'r erwau hyn,
Dry gyda'i wŷr i gadw oed
Yn llonydd y gell henoed.

"Eithr pe cerddid brig yr ysig rosydd,
A'r corwynt yno yn curo'r ceyrydd,
Enaid wêl ddrych hefelydd—trem byddin
Erwin, a thrin ar fron a tharennydd,
A bydd tros wyneb y bau
Gynhyrfus gaen o arfau;
A'r hoyw—wyr braisg, tarawan
O'u gleifiau dig lif o dân.

"Ac yna gwelir yr hen unbennau
O'u herwau breiniol yn ffoi i'r bryniau
O'r trinoedd a'r taranau,—athrist iaith
Neithior anobaith ar eu hwynebau :
Eu gwlad o'u hôl fel ffagl dân
Yn y duwch adawan';
Yntau'r creulon estron ŵr
Ogylch dry yn orchfygwr.

Heddiw mae'r godidog dywysogion
Is y gaen isod yn cysgu'u noson;
Ond er enhuddo'r dewrion—bydd gofwy
Eu hanes hwy fyth ar grwydr y suon.
Ac o'u teg feddau segur
Rhyw hud fflam gaiff Ystrad Fflur
A bydd ar awel y bau
Hirfaith atsain eu harfau."

Yma y tawodd ei ymadroddion
A'u hud hwyliog, mal y tau awelon
O gaead frig coed y fron,—a'r dorf aeth
I hyfryd hiraeth wrth gofio'r dewrion.
Yna gwelais hwy'n cilio.
I'r wawr aur ar fryniau'r fro,
Heibio i hen hud y bau—
Heibio hun ei hunbennau.

IV
Neithiwyr gwenlloer ddisglair nofiai'r nefoedd,
Brudded a dwysed â breuddwyd oesoedd:
Pob rhyw hud a goludoedd—dorrai'n gân
Gywoeth o arian ar wig a thiroedd.
Hyfryd uwch y cwm difri'
Casglai'r niwl delediw li
Liw pebyll rhyw wersyll wawn.
Neu esgyll o farbl ysgawn.

Gwelwn drachefn rhyw anhrefn o wynros,
Gloywon wedd cerygl o winoedd ceirios:
Ac ar waun ddiddig a rhos—gwelwn ynn
Ac aml dyddyn is eu cymyl diddos.
Ac ar y pellter arian
Lleuad oedd fel gelli dân,
A'i hambr hud ar gwm a bron
Dorrai'n ddewiniaeth dirion.

Yna mi welwn godi o'r moelydd
Eneidiau o'u hun, ar ddull dihenydd;
A llawer hen awenydd—gyrchai'r tir
O rug y gwyllt—dir a chreigiau gelltydd.
Pob un yn cerdded wedyn
Hyd ymyl swrth y deml syn,
Ar wedd anhymig freuddwyd
Addfwyn a lleddf, hen a llwyd.

A hwy yn cerdded rhwng ifanc wyrddail,
Drwy'r hwyr digymar, i oedfa'r adfail,
Tros y ffriw daeth gwynt miwail,—gan roi maith
Sidanog hoywiaith tros dwyn a gwiail.
Deuai pob cysglyd awen
O fedd oer canrifoedd hen;
Tros ennyd torrai'u seiniau
O'r mur breg yn furmur brau.

Yna o'r tarthiau a'u haenau gwynion,
I hud yr oror, codai yr awron
Ddau yn dwyn nodau mwynion—prydferth oed
Rhyw oesau henoed o fflur a swynion.
A than dangnef y nefoedd,
Isel lais eu sisial oedd
Megis peraidd, hafaidd hynt
Soniarus awen hwyrwynt.

Pa ryw waeth o phylodd pryd
Achle y mynach nychlyd,
Ac od yw cwsg wedi cau
Oed ei hirion baderau?
Ei Gred freg a'i Ave gynt
A'i laswyr oll giliesynt;

Y Wyry a Phedr o'r tir ffodd
A'i Wyliau yntau welwodd:
Ar ei fin rhoed yr hinon
Amliwiog, flodeuog don;
Yntau frwd gorwynt y fro
Uwch ei wyrdd gysgle chwarddo.

"Ei hendrist neuadd gandryll
Gwynfanna'i gwae yn nwfn gwyll,
Ac yng nghôr ei sant Forwyn
Wele tyf dail Tafod Wyn.

"Er colli o'r gelli gân
Holl wŷr y mentyll arian,
Ni phaid rhos a phader rhydd
Eglwysi'r deiliog laswydd;
Ac yntau'r gosber ery
Eto ar fron coetir fry,
A chwardd ei glych rhydd a glas
Hyd eurlawnt y coed irlas.

"Yn y twyni hyn tanom,
Yn y drwch dywarchen drom,
Hen unbennau a bonedd
Y sy'n fud mewn dison fedd;
Prifion rhyfel a helynt
Ewynnog, ysgythrog gynt,
Heddiw bedd di-gledd y glyn
Yn ddi-drwst gaeodd drostyn'.

"Er edwi primas brodir
Ni thau neint â'u chwerthin hir;
Mwy dyred, fy ngem dirion,
I oed fry tan goed y fron;
Mae'r dewr bob un mewn hunell,
A marw yw gwŷr garw y gell;

O'u myned i drwm hunaw
I'w hedd hir, mi wn na ddaw
Angau i deml ieuengoed
Cariad gwin is gwridog goed.

"Yno i'r deml o fanwydd
Dau o fwyn offeiriaid fydd;
O berthi'r haf ebyrth rhos
Dalant i Dduw y deilios;
Yn hud yr hwyr cân' roi tro
I gangell fwsog yngo;
Ac oedfa eu serch gydfydd
A phader yr aber rydd;
A thrwy'r demel ddihelynt
Bydd nodau organau'r gwynt.

"Yn y gwŷdd ni bydd a'n gwêl;
Ond esmwyth seiniau dwsmel
Glyw y byd o'r ddirgel bau,
Ail dieithr drebl y duwiau;
Yno fyth ysbrydion fom,
A dryswaith o ddail drosom;
Ac erys seiniau'n cariad
Fel drysi ar lwyni'r wlad.

"Myfi a'm merch a biau
A genir o berthi'r bau;
Ac oed wen y dadeni
Dramwya'n hud drwom ni.
Er trigo 'nghudd tan hudd hwyr
Ein swyn fydd ar bob synnwyr."

Yma tawodd y llafar a'r siarad
Maltae wynt blin yn llewin y lleuad;
A cherrynt o dawch irad—a threm bres
Yn araf wyres tros y dorf eurad.
Eithr ysgawn fwyn allwynin
Am ryw Ddafydd Gywydd Gwin
Yn nwsmel yr awel oedd
Ar y llennyrch a'r llynnoedd.

V
Gaeaf trwm ddaeth i'r cwm cau;
Ym mhenyd ei wynt, minnau
Dramwyais, tynnais at dân
Llety o'r eiry arian.

Cwrdd â llawen ŵr henoed
Yno ges, wrth dân o goed;
A diail y doedai o,
A'r rhewynt heibio'n rhuo:

"Bûm innau trwy'r tir mirain
Yng nghymun hud mud y main;
Yn y bau 'roedd lleisiau lleddf
Yn darllen brudiau oerlleddf,
Ail oriog sŵn galaru
O freuddwyd oer dyfroedd du;

Ac yno rhyw ŵr canwelw
Arhoai dan frigau'r derw;
Ei fantell chwyfiai wyntoedd
A'i wedd yn null Myrddin oedd,
Hithau y nos tros noeth nef
Ei gandryll aethog hendref.

"A'i leddf air galwodd i fod
Oesau hen y freg Synod;
Ac ar hyn rhyw dri gŵr oedd
Yn tario ar y tiroedd
Mal dison ysbrydion brau
Cynnar haf y canrifau.

"Ar un 'roedd delw'r trinedd,
Gwisgiad dur ac esgud wedd;
A'i darian, fel ei diroedd,
Yn dolciog, ysgythrog oedd.
Y llall oedd mewn mantell wen,
Geined ag eiry gaenen;
A'i lwyd fin, cynefin oedd
A llaswyr y pell oesoedd.

"Y trydydd trwy'r lawnt rodiai
A'i drem oll fel mwynder Mai;
Ei hirwallt crych, eurwyllt, crog,
Donnai fel ffrwd adeiniog;
Ac ar ei fant ramant ros
I'w gariad wefus geirios.

Ar hyn y dewin a drodd,
A rhwydd i'r tri wŷr rhoddodd
Dair o glych diwair a glas
Wasgarai fiwsig eirias;
Ac wedyn y gwynt gododd,
A phawb o'r rhithiau a ffodd.

"O'u myned o'r cwm unig
I ryw oer, anghyffwrdd drig,
Da y gwn fod nwyd y gerdd.
Yngo o hyd yn angerdd,—
Yn hud ail i sŵn deilios
Dan wynt pêr yn nyfnder nos;
A chân y clychau hynny
Yn y dud sant o hyd sy:
Canant ar lif drycinau,
Heibio i'r hen furddyn brau;
Canant am atgo einioes
Y byd aeth o wybod oes;
Ac yno rhydd cân y rhain
Alaw egyr Ein Plygain."

Yna'r gŵr breg oer ei bryd,
Dawodd fel sŵn dyhewyd.

Yr Arwr

I Yr Eneiniog
Wylo anniddig dwfn fy mlynyddoedd
A'm gwewyr glyw-wyd ar lwm greigleoedd
Canys Merch y Drycinoedd—oeddwn gynt:
Criwn ym mawrwynt ac oerni moroedd.

Dioer wylwn am na welwn fanwylyd,
Tywysog meibion gwlad desog mebyd,
Pan nad oedd un penyd hyd—ein dyddiau,
Ac i'w rhuddem hafau cerddem hefyd.

Un hwyr pan heliodd niwl i'r panylau
Rwydi o wead dieithr y duwiau,
Mi wybum weld y mab mau—yn troi'n rhydd
O hen fagwyrydd dedwydd ei dadau.

Y llanc a welwn trwy'r gwyll yn cilio
I ddeildre hudol werdd Eldorado,
O'i ôl bu'r coed yn wylo,—a nentydd
Yn nhawch annedwydd yn ucheneidio.

Y macwy heulog, paham y ciliodd?
Ba ryw hud anwel o'm bro a'i denodd?
Ei oed a'i eiriau dorrodd ,—ac o'i drig
Ddiofal unig efe ddiflannodd.

A'i rhyw ddawn anwar oedd yn ei enaid?
Neu ynteu hiraeth am lawntiau euraid?
O'i ôl mae bro'i anwyliaid—dan wyll trwch
Heb ei wên a'i degwch pur bendigaid.

Minnau o'i ôl yng nghymun awelon,
Troais i gwfert drysi ag afon,
A churiwyd rhychau oerion—i'm deurudd,
Is tawch cywilydd a thristwch calon.

Twrf anniddan y gwynt ar fynyddau,
A gawr allwynin y wig ar llynnau,
Udent ym mhyrth fy nwydau,—oni throes
Gerddi feinioes yn darth a griddfannau.

Un nos oer hunais yn sur ewynnau,
A gwenau aethus y lloergan hithau
Hyd fy hirwallt fu oriau,—a'r crych pêr
Yn wylon dyner fel henoed dannau.

Yno mi gerddais tros drumau gwyrddion
I bau hir—ddedwydd ym mraich breuddwydion;
Hiraeth nid oedd yr awron,—canys caid
Heulwennau euraid a thelynorion.

Yn y bau loyw hon roedd teml ysblennydd
O liwiau breuddwyd a haul boreddydd;
Ac ar ei rhosliw geyrydd—roedd hwyliau
O wyn lumannau fel niwl y mynydd.

Oddi fewn gwelwn orsedd o fynor
Ac arni ogonaid ddi-gryn gynnor;
Ei lais mwyn fel su y môr,—a'i dalaith
O wneuthuriad perffaith rhyw hud porffor.

Yno roedd duwiau cerdd a dyhewyd
A hoen ac asbri pob ieuanc ysbryd;
Nid oedd ŵr annedwydd hyd—y wenfro,
Ac ni bu yno o'r drwg nai benyd.

A dull y gwron di-wall a gerais
Ger allor heulog ar y llawr welais,
Ac yn ei lyfn ysgawn lais—yr awron
Hud ag alawon uwch gwybod glywais.

Cans rhyw dduw â rhin ei fedr dewinol
I'w ganaid wefus roes egni dwyfol;
A rhoed lliw disglair hudol—i'w enaid
O hafau euraid yr oes anfarwol.

A rhoed dyhewyd hendre y duwiau
Yn hud anorfod i'w danllyd nerfau,
A chrisiant serch yr oesau—fel haen ddrud
O ryfedd olud ar ei feddyliau.

Ei law fynoraidd gariai lafn eurad
A heriai dras pob diras ei doriad,
Ac ar ei harddaf safiad—gwelwn ddelw
Un allo farw i ennill ei fwriad.

Yna rhyw faddon o dân rhyfeddol
Welid yno trwy olau dewinol;
Wedi hyn y mab denol—o'i fynwes
I hwnnw a fwries y duw anfarwol.

Codwyd y macwy, ac ymhen ennyd
Doi nodau hudol y duwn dywedyd:
Y mab hwn fydd grym y byd,—a'i eiriau
Yn win y duwiau, yn dân dyhewyd.

"Gwn y bydd creulon droeon i'w drywydd,
A du iawn adwyth a byd annedwydd;
Eithr efe athro a fydd,—yn nysg gêl
Y dyddiau anwel ar oed ddihenydd.

"Didlawd felyswawd y dwyfol oesau
Au gloywaf fiwsig lif o'i wefusau;
Ac yn asur dig nosau—pawb a'i gwêl
Yn lloer dawel ac yn allur duwiau.

"Merchyg fel drycin ar flaen y trinoedd,
A baidd â'i anadl ysgwyd byddinoedd;
Ei wŷs a chwâl lynghesoedd,—a'i nerth maith
Ofwya'n oddaith ar wyllt fynyddoedd.

"Geilw ar fywyd o'i benyd a'i boenau
I fyd didranc yr ieuanc foreau,
Ar oes wen liw rhosynnau—ddaw yn ôl
Ar li anfarwol ei nwyf a'i eiriau.

"Er i helynt y gerrynt ei guro,
A bwrw ei hirnych o'r wybyr arno,
Ni wêl hwn ddim a'i blino,—canys bydd
Awen y gwynddydd pellennig ynddo.

Rhyw ddydd llachar ofwya'r tyrfaoedd
I'w oed urddasol 'rôl dadwrdd oesoedd;
Yna holl wae ei drinoedd—dry'n nerfus
Gân ar wefus moliannus ganrifoedd.

Tros wefus ddi-wrid y pyramidiau
Efe a lefair am ddwyfol hafau;
Ac o'i lyfn gofgolofnau—efe fydd
Duw a thywysydd gorymdaith oesau."

Gwelwn y macwy mwy yn tramwyo
I'w henwlad irad yn ôl i dario;
Ond ar hyd Eldorado—llu mwynllais
Yn dawnsio welais, a'r duw'n noswylio.

Galwyd finnau o 'mreuddwyd mawreddog
Gan wyntoedd oerfin cethrin ysgythrog;
A chanai crych ewynog—ar y traeth
Ogonedd hiraeth fy mron gynddeiriog.

II Y Gŵr Gofidus
Y gŵr mwynllais gerais gynt
Guriodd o gof i'r gerrynt,
Ac aeth o gof atgof oed
Moliangerdd mil o wingoed.

Rhyw welw rwyg rywelwr oedd
Ar hyn yn dod o'r trinoedd:
Nid oedd hud na golud gwyn
I'w grwm olwg, ŵr melyn.
Yn ei wallt roedd chwaon hwyr
A nos enaid i'w synnwyr.
A thrwy'r fro oedd yno'n wen
Gan eira, freugaen oerwen,
Nid oedd ŵr na channaid ddyn
I'w arddel, ledfyw furddyn.
Lliw drysau llwyd yr oesoedd
Hyd y trwm gardotwr oedd;
A chan ei dristed, dwedyd
Bwy oedd nid allai y byd;
I'w wedd roedd agwedd dreigiau
Welodd fil o ymladdfâu;
A thwrf alaeth rhyfeloedd
Yn y chwa o'i amgylch oedd.

Eithr o'i ing aruthr yngo
A diwyd iaith dwedai o:
"I'w hoed mewn cyflawn adeg
Y gelwais bob dyfais deg;

Ban gawn gynt ar helynt rwydd
Eurglod goruwch pob arglwydd,
Trigais yng nghanol golud
Aneddau aur bonedd hud,
Ac yn serch pob gwenferch gain
Lledais fy ngwenlliw adain;
Tithau a'm bwriaist weithion
O oedfa rwyg serch dy fron.
Heddiw 'rwyn dlawd anniddos,
Yn rhan o wynt chwerw y nos.

"Daear anghyffwrdd duwiau
Ac aml bell ddigwmwl bau
Lle na bu y gwyll yn bod
Diriais o'm mebyd erod
Erwau Valhala'r arwyr
Ar deg Eldorado ŵyr.

"Sgrifennais a welais i
A phwyntil haul a phaent lili;
Gwisgais bob traith ag iaith gêl
Cewri'r pellterau cwrel,
A byd hardd pob gwybod hen
Dramwyais i drwym hawen;
A thrwy fil o athrofâu
Heliais i ti feddyliau;
Erod pob rhyw wybod ros
Anwyd om deall dinos.

Enwau'r sêr au niferoedd
A'u lliw yn nail fy llên oedd;
A thrwy drwm a dieithr drais
Erod pob gwyddor huriais.

"Fy nerthoedd tymestl oeddynt
Yn huodl gerdd Handel gynt;
Cenais drom oerlom hirlef
Uffern, a hoff eiriau nef,
A llawer clir gywir gân
O hawddfyd dyn a'i riddfan.

"Mae twrf gwyntoedd cymoedd cau
Yn hud ar fy nghaniadau,
A llam hoyw pob lli miwail
A su dwys isleisiau dail.
Tithau wrandewaist weithian
Fy angerdd, fy ngherdd, fy nghân;
A'r tâl mau fu treisiau trwm
Eiddig warthrudd a gorthrwm.

"A'm hewyd fu'n fflam awen
Mewn llawer i Homer hen;
Gwisgais bob cân â manaur
O geyrydd yr hwyrddydd aur;
Ac yn hedd y nos cawn wau
Soned o wrid rhosynnau;
Ac yn honno atgo hen
Holl hiraeth mŷr y lloerwen.

"Cenais obaith maith fy myd
A hud ieuanc dyhewyd;
Yn fy ngherdd roedd angerdd wynt
Ac arogl mellt y gerrynt.
Fy awen i,—llef ddofn oedd,
A'i llais a glywr holl oesoedd;
A'r wobr fau fu treisiau trwm
A diarlwy fyd hirlwm.

"O bu ar lawer i baith
Firagl afar y gleifwaith,
Yn ei oddaith a'i weiddi,
Yn ei dân bum henaid i;
Ysgydwais ddur Arthur hen
A chawraidd freichiau Urien;
Am hoywlafn gwenfflam welwyd
Is tywyll oer gestyll llwyd:
Ffoai crin ffeils frenhinedd
Ar gyfyng hynt rhag fy ngwedd.

"Rhin claer pob cronicl euriaith
Yw cyni nghymhelri maith."

"Bûm yn ddraig pan godai gad
Aerwyr i'r trinoedd irad;
A bûm darian i'r gwan gynt
Ar draeth alaeth a helynt;
Ac ar fy rhydd gywir fron
Mae gwaed pob Armagedon.

"Od ymleddais ymgais oedd
Er ennill i ti rinoedd;
A'th ennill o byrth unig
Y nos ddofn a'i theyrnas ddig;
Ac ar y daith hirfaith oed
Lluniais rhag tywyll henoed
Hafod wen i'th fywyd di
O lelog teg a lili.

"Er dy fwyn bu'r crwydrad, ferch,
Trosot bu trinoedd traserch;
A throsot ti gweddîais
A haenau llosg yn fy llais.
Gwyddost, Wen, na fu gennyf
Un Iôn na fawn arno'n hyf.
Eithr daeth oer fâr i'th gariad
A niwl o fro anial frad;
Minnau, fu gynt ym mhenyd,
Yng nghymhelri'r cewri cyd,
A chwythaist o'th serch weithion
Ail ewyn deifl blaen y don.
Eithr ba waeth, ni fathr y byd
Actau ieuanc dyhewyd;
Gwedi cŵyn ac oed cyni,
I'r hafod wen cariaf di:
Yno cei fywn unbennes
Yng ngwlad hardd anneongl des."

"Ffo, ŵr crin", ebe finnau,
"I rwyg fyd yr ogofâu,
O'th ôl mae maith ddialydd
O dremyn storm nos a dydd.
Gwell rhag llaw yw'r glaw ar glog
I ymhonnwr crwm heiniog;
Wr di-wawr, o'th garu di
Amarch fy mro f'ai imi".

Ynar gŵr brau garw ei bryd
Giliodd fel cwmwl gwywlyd
Efo'r gwynt cyforiog oedd
Yn cwyno'n niwl drycinoedd;
Eithr o'i ôl roedd dieithr hud
I'r nos amur yn symud.

III Y Merthyr
Yng nghwm fy ngwyll a nghamwedd—oedais i
Ar rawd swrth amhuredd;
Ogylch doi wynt fy nrygedd
O ddinas ddu nos ddi-hedd.

Yno daeth rhyw chwerthin du—o lawer
O greigleoedd pygddu;
Yntau noswynt yn nesu
Fal gawr oer neu ddieflig ru.

Ar hyn trwyr coedydd crinion—heibio daeth
Wynebau du creulon,
A nodau brad nwyd eu bron
Yn eu mil ffurfiau moelion.

Yr ymhonnwr crwm yno—a welwn
Mewn hualau'n rhodio;
Ac olion ing ac wylo
Oedd ar ei ddwys ddeurudd o.

Yn sŵn dig y coedwigoedd—a dirmyg
Yr ystormus wyntoedd
Holais ryw fab o'r niwloedd
Ba oed o wae enbyd oedd.

"Ar antur fer," ebr yntau,—"y daeth gŵr
Ar daith gêl o'r deau;
Heno bydd cwsg y bedd cau
Ar ei wynion amrannau.

"Holai am ryw anwylyd—garodd gynt
Is gwerdd gaer ei febyd;
Er ei mwyn crwydrai mhenyd
A duoer boen tlodi'r byd.

"Dwedai mai caethglud ydoedd—ei fun ef
Yn niwl du ein tiroedd;
Ac amu'r wynt y cymoedd,
Ebr ef, tros ei llwybrau oedd.

"Er hon cydrhwng ein bryniau—ni ddorodd
Ddyhirwawd i'r duwiau;
A bu ofn pan glywai'r bau
Lef ei ysol wefusau.

"Ei fun aethus fynnai weithion—o deml
Oes ddideimlad greulon;
I'w diroedd di-bryderon,
I'w wlad deg tros emraid don.

"Gwaeau tost feiddiodd trosti,—o'i hachos
Chwenychodd faith dlodi;
Ei harddwch gollodd erddi
A'i wrid oll i'w gwared hi.

"Eithr er drycin a thrinoedd—a chwerwedd
Carcharau yr oesoedd
I'w enaid nerth byddinoedd
A gwayw dân i'w lygaid oedd.

"I'w neithior tros y moroedd—galwa'i wreng
Gwelw rudd y mynyddoedd;
Ar ei air tyrrai'r tiroedd—
Rhuthr a chyrch anorthrech oedd.

"Deffrowyd y breuddwydion—a hunent
Rhwng ein bryniau llwydion;
A thorf aruthr o feirwon
A fywheid gan y llef hon.

"Gadawent drig y duwiau—tua'r wawr
Megis trin o ddreigiau
O'u hôl roedd sŵn dialau
Yn holl byrth y dywell bau.

"Ar gŵr tros dduoer geyrydd—a orug
Eu harwain o'u tywydd,
Drwy chwyldro wen ysblennydd,
I ryddid oes werdd ei dydd.

"Yno, ebr ef, cai fanon—ado'i hen
Anghrediniaeth greulon;
Duwiau'r hwyr o'i mynwes drôn,
Eilwaith daw serch i'w chalon.

"Ond diarbed i'w erbyn—y duwiau
Duon a godesyn;
Heno bydd salm y bedd syn
Yn torri trwy'i wallt hirwyn."

Yna y llais ddiflannodd,—ar hwyrwynt
Trwy'r oror drist wylodd;
A niwl du anaele dodd
Lwyd dwyni y wlad danodd.

Eithr yn ddirgel rhywelais—heibio oer
Aberoedd du tristlais;
Ac i'r oed doi'r gŵr wawdiais
Yngo fal hud angof lais.

Ar ei grog draw yn crogi—yn ei waed
Gwelwn ef ar drengi;
A'r awel oer a'i phêr li
Hyd ei hirwallt yn torri.

Rhyw aethus lwydwawr weithion—hyd oror
Y dwyrain diglion
Dorrai fel ar arch dirion
Y gŵr gaid ar y grog hon.

Un ennyd cyn ei huno—dywedodd
Diadwyth a drengo
A dydd ei ddyhewyd o
I'r awyr yn dwyreo.

"Wele, ferch, dyrchafael fydd,—yno tau
Pob rhyw storm annedwydd;
Ac i'r oed is y coedydd
Cariad rhos o'i dranc hir drydd."

Dy enaid o'r gwyll dynnais;—oth herwydd
At ferthyron cerddais;
Cans hiraeth meddf dy leddf lais
Drwy gloiau dur a glywais.

"Ponid gwell ydyw'r poenau—ddaw a gwawr
Tros brudd geyrydd oesau
Na dewis breuglod duwiau
Yn niwl y bell anial bau?

"Cyn hir fe'n hunir ninnau—ym mhaladr
Y melyn foreau;
Eisys mae llewych oesau
Y deyrnas hud ar nesháu."

Weithion di-fraw y tawodd,—ar wawr oer
Ar ei wallt chwaraeodd,
A'i lydain lygaid lwydodd
Yn y tarth cyfrin a'u todd.

Yna holais y niwloedd,—a hwythau
Y creithiog fynyddoedd,
Ai duw hud mewn oed ydoedd,
A'i rhyw wyllt ymhonnwr oedd?

IV Y Dyrchafael
A'r huan megis troell
O aur pur uwch y mÿr pell,
Llifodd ias boeth o draserch
I'm mynwes i o'm hen serch;
A llais ar ddull eosydd
"Wele, ferch, dyrchafael fydd".

Yna wrth borth traeth y bau
Gwelwn sidanog hwyliau
Rhyw long o gwrel, a'i hynt
O deg orwel di gerrynt;
Ar ei bron roedd gŵr o bryd
Rhoslwyn, ag hirwallt dryslyd;
Ataf ei dremyn ytoedd,
A fenw i ar ei fin oedd.

Minnau gan hud a gludwyd
I'r llong ar y dyfnder llwyd;
Wedyn awelon gododd,
A hithau draw ymaith drodd.
O f'ôl roedd hen adfeilion
Yn oer a du ger y don;
Is eu lawnt roedd treisiol wÿr,
A thremyn hen orthrymwyr
Wanwyd gan y mab gwynwawr
Yn nydd mellt ei drinoedd mawr;
Pand yno bu caddug cau
Ac oed hen y cadwynau?

O'm blaen bryd hyn ymdaenai
Y lli mwyn fel mantell Mai;
Ac uwch y môr porffor pell
Weithian ar ddieithr draethell
Roedd cwmwl mawr liw gwawr gêl
Ceyrydd canrifoedd cwrel.
Cyn hir y llong a diries
Wrth ryw bau liw tonnau tes;
A swyn haf glas ei nefoedd
Dros ei thir fel dryswaith oedd,
A thremyn teml ddi-seml sud,
Wele, is coediog olud
Ac iddi o'r gellïoedd
Diri' dorf ar grwydrad oedd.

Ymlaen tua'r deml yno
Hyd erwau aur rhoddais dro,
A phob tlysni ynddi oedd
Fel yn hafal i nefoedd;
Ac ar orsedd unwedd haul
Ym mro hwyr y mŷr araul,
Anwylyd fy mebyd maith
Welwn mewn harddwch eilwaith;
Iddo roedd talaith ruddaur
O hudol sud deilios aur;
Ac i'r llawr rhag ei fawredd
Y syrthiais i wrth ei sedd.
Arglwydd, ebr fenaid, erglyw,
Dy ras eurad afrad yw;
Haeddiant i'th fyd ni feddaf,
Fy Iôr, a'm haneisior Naf,

Canys yn oriau'r cyni
Gwerthais a bradychais di;
Ac yn ing drycin angau
Tybiais ddiwedd dy wedd dau;
Eithr er craith byw eilwaith wyt,
Duw ar dud euraid ydwyt.

"Eilwaith i 'mron dychweli
Fel murmur pêr llawer lli;
Eilwaith 'rwyt ar heolydd
Yn fain rhos, yn fynor rhydd;
Gawr wen im ac utgorn wyt,
A rhi gwlad miragl ydwyt;
Ni ddawr trwy'r byd yr awran
Ond gwrid teg dy gariad tân."

Ar hyn fy arglwydd a drodd,
Ail llif hwyrwynt llefarodd
"Yn y ddihedd hendre ddu
Gwelais dy drist fygylu;
A gwyliais aethog helynt
Dy gorff llesg is gormes gynt,
A'th serch fel tymestl erchyll
O uthr niwl a chethrin wyll,
A mil o ddu gymylau
Adwyth ag ing wedi'th gau,
Mal eiddig yr ymleddais,
Ac erod, ferch, curiwyd f'ais;
Rhyw isel gur islaw gwerth
Hebot f'ai poen fy aberth.

"Tithau a ddaethost weithion
I'r wlad o wull emrald hon,
Lle 'rwyf fi 'r ôl cyni cyd
Yn dduw pob cain ddyhewyd.

"I'm gwlad fwyn ddiallwynin
Ni ddaw trais na chwerwedd trin;
Canys ysbrydion cynnydd
Elwir i oed fy nheml rydd;
Yno tanllyd ysbryd wyf
A thad pob campwaith ydwyf;
A chyrch llongau'n dyrfâu fil
O dranc y duoer encil
I borth llawen dadeni
Ar amnaid fy enaid i.

"Pob cân anfarwol ganwyd
Ar wefus pob nerfus nwyd,
A brud hen ddiwygwyr bro,
A'u gwronwaith geir yno,
A phob gwae cudd ddatguddir
Yng ngwrid haf di-angred hir.

"Teyrn i'r bau er angau wyf,
A'i godidog hud ydwyf;
Awen ei llên dragywydd,
A'i hoesau aur ynof sydd;

Miliynau'r mellt melynion
I'r bys mau'n fodrwyau drôn;
Ac fel duw di-fraw, llawen,
Adeiniaf fyd y nef wen.

"Er maith sen Prometheus wyf,
Awdur pob deffro ydwyf,
Ar oes well wrth wawrio sydd
Ar dân o'm bri dihenydd."

Ar gŵr glew yno'n tewi,
Nid oedd yn fy enaid i
Onid wyneb a daniwyd
Yn nef pob anfarwol nwyd.

Y GWAHODD

TYRD gyda mi dros y tonnau,"
Medd llais o'r ystorom bell,
"Fe'th boenaf di â rhosynnau
A golau y tiroedd maith pell,—
A chwerthin ynysoedd sydd well.

"Os tyr dy long ar y cefnfor
Ba waeth, bid lawen dy fron;
Mae plasau emrallt fy ngoror
Yn nyfnder beryl y don,—
Dan lif wylofus y don;

"Os cludir dy gorff tua'r glannau
Yn llaith dan ewynnau gwyn,
Caiff d'ysbryd drigo'r dyfnderau
Fel lloer yn nyfnderau'r llyn,—
Fel paladr haul yn y llyn.

"Cyfod dy hwyliau, a dilyn;
Nac oeda mewn byd mor ffôl;
Cei forio am haf brigfelyn
A'th hirwallt ar chwyf o'th ôl,—
Fel baner ddu ar dy ôl.

"Gwêl lewych y wenfro ddisglair
Tros lasdon Iwerydd erch,
Lle'r oeda rhos rhwng y glaswair
Fel mwynion ddeialau serch,
Fel dedwydd offeiriaid serch."

ATGO

DIM ond lleuad borffor
Ar fin y mynydd llwm;
A sŵn hen afon Prysor
Yn canu yn y Cwm.

Nodiadau

Bu'r awdur farw cyn 1 Ionawr, 1955, ac mae y llyfr felly yn y parth cyhoeddus mewn gwledydd sydd â thymor hawlfraint bywyd yr awdur ynghyd â 70 o flynyddoedd neu lai.

Cyhoeddwyd y gwaith hwn cyn 1 Ionawr, 1930, ac mae felly yn y parth cyhoeddus o dan gyfreithiau hawlfraint UDA, y wlad lle mae Wicidestun yn cael ei gyhoeddi.