Cerddi Edern a Cherddi Eraill/Cerdd y Gŵr Dierth
| ← Ar ôl Darllen Hen Lythyrau Teuluol | Cerddi Edern a Cherddi Eraill gan John Glyn Davies |
Hen Forwr → |
CERDD Y GŴR DIERTH
er cof am Anthropos
Hwyrddydd yn muarth Penbryn,
tawelwch hyd y lle,
gwychder y machlud yn gwrido
fel bendith ar fyd o'r ne'.
Holl dynerwch mis Medi,
trydar adar y to,
clwcian iar yn yr hofel,
brefu enfawr rhyw lo.
Gŵr dierth yn agor y llidiard,
gŵr tawel tan ganol oed;
gŵr hardd mewn gwisg drwsiadus,
a'r gwyneb harddaf erioed.
Safai ar ganol y buarth,
fel petai yn haner call;
yr oedd Dryw Bach ar un ysgwydd
a Robin Goch ar y llall.
Nesodd y gaseg ato;
safodd yn ddistaw fud;
nid oedd dim o'i ofn o arni,
dim mymryn lleia'n y byd.
Cododd Carlo yn sydyn
a rhedodd at y gŵr,
tan ysgwyd ei gynffon yn llawen;
roedd wedi ei nabod yn siŵr.
Ac ato ar ras aeth Carlo,
tan gampio yn eithaf llon;
cododd i lyfu ei wyneb,
rhoes bawen ar ei fron.
Ni symudodd na'r Dryw na Robin,
ond sbio ar y ci,
a thrydar yn ddigyffro
mân nodau, dau neu dri.
Yr oedd John Penbryn a'r hogyn
yn hogi llafn ar y maen:
Pwy di'r gŵr dierth yna?
A welaist ti hwn o'r blaen?
Mae Jadan fel tae hi'n ei nabod—
peth odiaf a welis i erioed:
Wel, ylwch, ci stowt fel Carlo
yn gorwedd wrth 'i droed.
Mi gwelis i o'r blaen yn rhywle,
dawn i'n medru cofio yn mhle;
y mae o'n rêl gŵr bonheddig,
a'r golwg ffeindia tan ne.
Pnawn da i chwi gyfaill, dowch trwodd—
Pnawn da, ebra'r gŵr wrth John;
A ga i gysgu'n y daflod?
Cewch wely'n y tŷ, ebra John,
Aeth gyda John i'r gegin,
ac amo roedd golwg flin;
eisteddodd ar fainc y simdde;
neidiodd y gath ar ei lin.
Daeth Marged i'w groesawu,
a meddai hi yn syn—
Mi'ch gwelais o'r blaen yn rhywle—
Ai tybed yn y fan hyn?
Nid ydw i ond dyn cyffredin,
yn teithio ar hyd y wlad.
Bum yma o'r blaen ers talwm
ar neges oddiwrth fy nhad.
Wel, fel mae'r cof yn pallu—
wyt ti'n i gofio fo John?
Dw i fel tawn i yn i gofio
ryw bryd yn Nghapel y Fron.
Na hidiwch am hyny, gyfaill,
pob croeso i chwi ar eich hynt,
ond rhoswch ron bach imi holi
i ba gapel y byddwch yn mynd?
Mi fyddwn yn mynd ers talwm
i gapel bach y Garn
i glywed y gwres o nghwmpas
wrth wrando ar Jones Talsarn.
Ni ofynodd neb ei enw—
yr oedd y ddau fel petae
y gŵr dierth yn hen hen gyfaill,
ac anwyl oedd gan y ddau.
Ar swper yr oedd ymddiddan
yn hapus wrth wres y tân;
roedd John a'r hogyn a Marged
wedi gwirioni yn lân.
Ie, wedi gwirioni:
meddai John wrth y gwas, meddai fo—
Deith dy feistres y rhawg i'w gwely,
a storïwr fel hwn dan y to.
Geiriau, perlau doethineb,
na fu y fath sgwrs o'r blaen;
geiriau a byd o dangnefedd,
a phob ymadrodd mor blaen.
Aeth pawb i'w wely yn dawel;
cododd John am bump o'r gloch;
roedd ganddo fân orchwylion
rhwng defaid a lloiau a moch.
Gurodd yn nrws y gŵr dierth
unwaith, dwywaith, a thair:
Gyfaill, mae'n amser codi!
Ni atebodd neb un gair.
Agorodd y drws yn ddistaw,
gwelai y gwely o'i flaen—
neb wedi cysgu ynddo,
roedd hyny i'w weld yn blaen.
Chwilio drwy'r tŷ am dano:
I ble roedd y gŵr wedi mynd?
Roedd wedi diflanu yn sydyn—
wedi mynd i galyn y gwynt.
Syndod i John a Marged,
dirgelwch mwya'n y byd—
I ble'r aeth y creadur anwyl,
a'r ddau yn fawr eu byd.
Rhyfedd, meddai John, mi glywais
rywbryd yn yr oriau mân,
fronfraith ar goeden y buarth
yn bwrw ei enaid mewn cân.
Canu yn y tywyllwch,
dirgelwch mwya a fu—
tybed a welodd y fronfraith
y cyfaill yn mynd o'r tŷ?
A chofio am dano fo eto,
a chofio tra buon nhw byw;
os na cheid ei weled eilwaith,
daeth adgof atyn i fyw.
*****
Pregeth nos Sul mewn crandrwydd,
pregethwr yn B.A., B.D.,
huawdledd ysgubol a chanu,
roedd crefydd yn wir yn ei bri.
Yr organ ar ôl y bregeth,
a'r gynulleidfa fawr
yn canu yn orfoleddus
'Ymgrymed pawb i lawr.'
Roedd yr organ newydd ddistewi,
pawb wedi mynd yn awr
ond gŵr y tŷ capel yn diffodd
lamp ar ôl lamp yn y llawr.
Clywai ef draw o'r cysgodion
ochenaid a'i llond o wae,
Pwy yn y byd sydd yna?
Hai, gyfaill, mae'n amser cau.
Cafodd ef gip ar wynepryd
ac ynddo holl dristwch y byd—
Arglwydd, meddai hwn, pwy sy 'na
a gofid yn llond ei bryd.
Aeth y gwyneb trist iw galon—
Dowch acw am baned o de—
ond erbyn mynd ato a chraffu,
nid oedd dyn byw yn y lle.
Safodd yn syn yn ei unfan,
amheuodd ei lygaid ei hun;
Do, mi gwelis o am llygaid:
I ble yn y byd aeth y dyn?
Cafodd ysgytiad garw,
aeth iasau drwy ei holl gnawd,
ac yna yn syth i'r gegin
i ddweyd am y creadur tlawd.
Dywedodd yr hanes wrth Mari,
a hono yn gwrando yn syn:
Ni chlywodd erioed yn ei bywyd
ddim byd yn debyg i hyn.
*****
Roedd Gwynn ac Arithropos yn rhodio
yn araf ar hyd y lôn,
ac yn codi hen adgofion
ac am hwn a'r llall yn sôn.
Gwyrodd Anthropos i godi
pry genwair o ganol y lôn,
a'i osod yn ofalus
mewn glaswellt ar glawdd y lôn.
Mae lle rhy beryg iti yma,
mae saffach lle yn y clawdd;
cei hyd i ryw dwll mewn munud,
mae hyny yn ddigon hawdd.
A meddai Anthropos wrth sythu,
eith hwn i dwll yn syth;
ond rargian, 'dw i wedi drysu
cynlluniau'r creadur am byth.
O'u blaenau roedd gŵr yn cerdded
yn hamddenol iawn heb frys,
a mwyalchen ar un ysgwydd,
a Robin ar flaen ei fys.
Rhyfeddodd Gwynn ac Anthropos—
o ble yn y byd ddaeth hwn?
Troes y gŵr a gwên at Anthropos:
Wel, Anthropos, adweini di hwn?
Safodd Anthropos mewn syndod,
ni fedrai symud troed—
Pwy yn y byd sydd yma
â'r wên anwylaf erioed?
Mynai Anthropos fynd ato,
ond nid oedd neb yno ond Gwynn,
ni fedrai weld y gŵr dierth:
safodd Anthropos yn syn.
Wel, rhyfedd, meddai Anthropos,
ac ynte yno mor blaen—
a chyn sicred a mod i yma,
mi welis i hwn o'r blaen.
Do, wedi'i weld o droion,
ond yn mhle, ys gwn i, yn mhle?
Mhle gwelis i'r wên anwyl
fel heulwen o eigion ne'.
Aeth Gwynn ac Anthropos i chwilio—
Lle'r oedd y gŵr wedi mynd?
ond methu yn eu byw, a methu—
roedd wedi ymdoddi i'r gwynt.