Clawdd Terfyn/Angladd a choffâd

← Shôn Tomos, Tŷ Capel

Clawdd Terfyn gan Robert Dewi Williams

Sul a blodau →

Teulu Bryn Marian

PENNOD I.
ANGLADD A CHOFFAD.

'

'NAWN Sadwrn, yn gynnar ym mis Medi ydoedd, a'r cynhaeaf ŷd yn ei fan prysuraf; ond rhaid i angeu gael ei ysgubau i mewn gan nad ysgubau pwy fydd allan.

Tua thri o'r gloch, ymlwybrai cynhebrwng yn araf i lawr llechwedd y fron o Fryn Marian am y fynwent,—yr ydlan y cynhullid ysgubau dynol y fro iddi o 'Roedd Arthur ac Elin wedi bod mewn aml i angladd cyn hyn, ond yng ngodre'r fintai y cerddent bob tro o'r blaen. Nid felly y waith hon—gweddillion eu tad hebryngid. Cerddent heddyw a'u mam rhyngddynt fel prif alarwyr yn y rheng flaenaf—y clwyfedigion o flaen y dianaf—oherwydd dyna drefn arferol byddin y beddau. Bu'r plant yn meddwl lawer tro am angladd eu tad cyn ei ddod. Pa fachgen neu eneth sydd nad ynt, weithiau, a'u rhieni eto'n fyw, yn deffro yn nhrymder nos ac yn wylo yn hidl wrth weld dydd eu harwyl mewn dychymyg? Ond daw cwsg heibio eilwaith i sychu eu dagrau, ac i'w diddyfnu o'u galar. Codant drannoeth at eu chwareuon a'u gwersi mor ysgafn-galon ag erioed. Ond dyma'r dydd drwg hwnnw wedi goddiweddyd plant Bryn Marian. Nid gweledigaeth ddychmygol canol nos, i ddiflannu ar doriad dydd, oedd yr hers a'r dorf heddyw, ond ffeithiau a sylweddau di-wrthdro. Deallai Pero gymaint a hynny; a phan oedd y cynhebrwng yn cychwyn o'r buarth, ymneilltuodd i eistedd ar hen oglawdd, ac oddiyno gwyliai'r orymdaith heb udiad na chyfarthiad; ond methai a'i hesbonio. Medrai ddeall gorymdaith buches o ddeuddeg o wartheg blithion i'r buarth ac o'r buarth fore a hwyr yn eithaf da, a deallai yn well na hynny orymdaith gyr o ddefaid, yn enwedig os byddai arogl crochan pitch a swn gwellcifiau yn yr awyr; ond yr oedd gorymdaith fel hyn o bobl yn araf gerdded mewn distawrwydd i lawr y llechwedd yn fwy nag a fedrai esbonio. Ni wyddai Pero fod y cerbyd du ocdd ar y blaen yn cario ymaith am byth y llaw a lyfasai ganwaith, ac a fu yn gorffwys yn dyner ganwaith ar ei ben—yr arddodiad dwylaw serchog, answyddogol hwnnw, y gŵyr ci ei werth a'i arwyddocad mor dda.

Yn y ty, yn ffenestr y lloft, yr oedd creadur bach arall yn yr un benbleth a Phero, yn methu deongli'r weledigaeth, er fod y forwyn o helaethrwydd ei chalon a'i chydymdeimlad yn gwneud ei goreu i'w hesbonio iddo. Gwilym oedd hwn—plentyn bychan dwyflwydd oed, ar fraich Bet, y forwyn. Pwyntiai'r bychan â'i fys i gyfeiriad y dorf ddu, gan edrych i lygad Bet am ddehongliad, a cheisiai hithau egluro, ond yr oedd ei hesboniad yn glynu yn ei gwddf. A phan lwyddai i siarad yn weddol groew, ni pharai'r genadwri i Gwilym ochain na rhwygo ei ddillad. Yr oedd wedi ei amdoi yn y wisg amddiffynnol honno a ddyry natur am bob un o'i oedran tyner ef, ac yr oedd picellau'r brofedigaeth yn disgyn yn ddiniwed i'r llawr. Yn unig dysgai gysylltu marw " a "twll-du" â'r gair "tada" dan addysg Bet, ond geiriau anghyfiaith oeddynt er y. cwbl iddo ef. Ni theimlai ddim o'r brofedigaeth, ond hynny adlewyrchid i'w fron fach oddiar wyneb drylliog a gruddiau lleithion Bet.

Ond tra 'roedd Pero a Gwilym—y naill trwy naturiaeth a'r llall trwy anaddfedrwydd—yn osgoi grym y ddrycin, 'roedd Arthur ac Elin a'u mam yn gwbl ddigysgod. Deunaw oed oedd Arthur, ac Elin yn un-ar-bymtheg—yr oedran pan mae saeth profedigaeth yn suddo ddyfnaf. Glynai'r ddau, o boptu i'w mam, fel pe buasai arnynt ofn i gennad ei chyrchu hithau.

With ddod o'r cae isaf i'r briffordd yr oedd afon i'w chroesi. Ar gyfer cerbydau yr oedd rhyd, a phompren gul i'r gŵyr traed. 'Roedd rhaid i'r dorf groesi hon bob yn un, ac 'roedd yr olygfa yn un awgrymiadol mewn cynhebrwng. Aeth mwy o amrywiaeth cymeriadau dros y bompren mewn deng munud y diwrnod hwnnw nag aethai drosti mewn pum mlynedd. Yr oedd hen ac ifanc, tlawd a chyfoethog, yn ei chroesi. Cerddai yr henwr drosti yn wargam, a'i bwys yn drwm ar y canllaw; ai'r bachgen ifanc yntau ar hyd-ddi heb fawr feddwl am ganllaw na dim arall i ymgynnal wrtho. 'Roedd y gwr cyfoethog graenus yn croesi, ac wrth ei gwt hen wreigan dlawd a'i holl swcwr ym mhau wythnosol y plwy'. Tarawodd nodwedd arwyddluniol yr olygfa feddwl yr hen flaenor, William Dafis. Dyna oedd ystyr ei ddywediad wrth aros ei dro i groesi—

"Bob yn un y rhaid i ni fynd, ynte?" "Ie, bob yn un," meddai wedyn, mewn tôn a llais oedd yn dangos fod ei feddwl ef wedi mynd oddiwrth afon Collen at afon arall yr afon yr oedd Dafydd Ifan tu hwnt iddi.

O dan y bompren yr oedd gloewlyn, a byd arall i'w weld ynddo—mewn adlewyrchiad. 'Roedd yn nwfn y llyn hefyd bompren i'w gweled—o chwith—a mintai angladdol yn ei chroesi hithau, a thu hwnt i'r fintai honno yr oedd glasnef. Rhwng y ddeufyd yr oedd y brithylliaid yn chwarae yn eu byd bach eu hunain—y byd digynhebrwng hwnnw—ond cynhebrwng bywyd pan fo'n amser ymgladdu.

Tra 'roedd y cynhebrwng yn ymlwybro ymlaen yn araf, safai William Wmffra yn y fynwent a'i bwys ar ben ei raw. Torasai yr hen wr aml i fedd yn y fynwent, oherwydd efe fyddai yn darparu llety hirnos i'r holl fforddolion a syrthiai i'r trymgwsg olaf hwnnw yn y fro. Yr oedd wedi gwneud hyn am ddeng mlynedd ar hugain yn ddifwlch. Bedd gan William Wmffra oedd yr unig beth a ddarperid yn brydlon a disiom yn y cwmwd. Byddai teiliwr a chrydd yn oedi addewid. Soniai Edward Rolant, y teiliwr, lawer ar ei liniau am dynnu yn rhaffau yr addewidion, a hynnodd yr hen Gristion ynddynt am ei fywyd, 'does neb a wâd. Ond mae lle i gredu fod Ifan Ifan, y crydd, ac yntau yn credu mai pethau i dynnu ynddynt oedd addewidion, oher—wydd yr oedd cwsmeriaid y ddau yn gorfod tynnu yn hir gyda dyfalwch wythnosol yn rhaff rhyw addewid cyn y deuai siwt na phâr o esgidiau. Ond siomodd William Wmffra neb am fedd yn ystod y deng mlynedd ar hugain. Ni fu raid iddo ddweyd, "Ddim yn barod," gymaint ag unwaith, er y bu raid i gydwybod onest yr hen wr sibrwd geiriau felly am gyflwr aml un a roddodd i orwedd yn y bedd a gloddiasai. Ac un o'r rheini oedd ar ei ffordd i'r bedd newydd. Safai yr hen wr yn awr a'i bwys ar ei raw, wedi gorffen y gwaith.

"Rhed i edrach weli di nhw yn dwad, Bob," ebe fe wrth lefnyn o fachgen oedd wedi bod yn ei gynorthwyo.

"Na, 'dydyn' nhw ddim yn y golwg," ebe Bob, pan ddaeth yn ei ol. Yna aeth yr hen wr ymlaen, gan siarad mewn rhan wrtho ei hun, ac mewn rhan wrth Bob,—

"Ma'n syn iawn gin i feddwl fod Dafydd Ifan ar 'i ffordd i'r fan yma heddyw. Mi fum i'n gweini saith mlynedd ym Mryn Marian, a dydio ond fel doe gin i gofio mai'r gwaith cynta' ges i 'neud oedd rhedeg ar ffrwst i nol y doctor i dderbyn Dafydd i'r byd; a dyma finna heddyw yn mynd i'w dderbyn o i'r bedd. Fel doe, ac eto mae deugian mlynedd wedi pasio. Llawer gwaith y bu nhroed i ar gamfa'r crud yn siglo iddo fo. A phan dyfodd yn grwtyn pump a chwech oed, mi ganlynodd lawer arna' i, yn enwedig pan fyddwn i yn 'redig. Byddai yn meddwl y byd o gael cerdded y gŵys o mlaen i rhwng cyrn yr arad; ond 'chydig feddylies i y pryd hwnnw y basa' fo yn mynnu mynd o mlaen i hyd y gŵys ydw' i wedi agor heddyw. A mynnu mae o wedi 'neud. Mae o ar 'i ffordd yma am 'i fod o wedi difa 'i fywyd yn y dafarn yna. Ond rhaid pasio'r Swan heddyw. Nid oddiwrth 'i dad y dysgodd o lymeitian. Un o'r dynion cywira a duwiola yn y wlad oedd Huw Ifan. 'Doedd o byth yn rhy brysur i gadw dyledswydd, ac yno y ces inna ngorfodi i ddechra, a Dafydd bach, yn grwtyn pedair oed, gariodd y Beibl i mi y tro cynta' o law 'i fam, a fedres i mo'i wrthod o. 'Doedd Sian Ifan fawr o feddwl pan yn edrach arno fo yn croesi llawr y gegin ata' i dan faich Gair yr Arglwydd—a thipyn o faich oedd hen Feibl mawr Bryn Marian iddo fo y pryd hwnnw—y basa' ei heilun bach melynwallt ym medd y meddwyn yn ddeugian oed. Mi fum i—

Dyma nhw," ebe Bob.

Safodd yr hers wrth lidiart y fynwent. Dyma'r porth y deuai hi ato o bob pererindod i gael ei baich i lawr. Dodwyd yr arch ar elor, a'r cwrlid du drosti, a chariodd pedwar y baich trwy'r fynwent i'r capel. Gosodwyd y gweddillion i lawr gyda gofal ar y llecyn cysegredig hwnnw lle yr arferid cynnull y plant at ei gilydd i ddweyd adnodau, a'r lle safasai Dafydd Ifan ganwaith gynt yn rheng ei gyfoedion i ddweyd ei adnod a phennau'r bregeth.

Ond yr oedd blynyddoedd wedi pasio er pan .fu Dafydd Ifan tu mewn i furiau'r cysegr. Lle safasai gan-waith i adrodd y testun, gorweddai heddyw dan y cwrlid du yn destun a phregeth ei hun.

Gwnaed coffad am Ddafydd Ifan, ond nid yn y seiat. Noson yr angladd, eisteddai cwmni lluosog o ddiotwyr ac oferwyr yng nghegin y Swan, fel arfer; ond, er lluosoced y cwmni, yr oedd yn y gongl un gadair wâg—cadair Dafydd Ifan. Dymunai Mr. Morgan, gŵr y ty, i hon fod yn wâg am y noswaith honno o barch i goffadwriaeth ei hen gyfaill. "Y gadair ddwyfraich yna," meddai, "oedd 'i gadair o bob amser. Llawer awr dreuliodd o ynddi. Caiff fod yn wâg heno o barch i'w goffadwriaeth."

Cydsyniodd pawb âg awgrym gŵr y ty. Cadwyd y gadair yn wâg, a bu peth ust a gosteg yn y fangre honno am ysbaid byr ym min y nos. Dechreuwyd coffau am dano gyda chryn lawer o dynerwch a theimlad; ac yr oedd gwers y dydd yn peri i'r rhan fwyaf o'r cwmni alw am eu diod yn llechwraidd a distŵr. Ond wrth goffau ac yfed, yfed a choffau, fe ddirywiodd coffad y cwmni am dano, fel y dirywiodd Dafydd Ifan ei hun dan ddylanwad y ddiod. Ym medd y meddwyn y dodwyd Dafydd Ifan—un fu unwaith yn dyner ac anwyl yng ngolwg ei fam. Daeth ei goffad yng nghegin y Swan i ddiwedd. cyffelyb. Cychwynnodd yn dyner a theimladwy, ond terfynodd cyn amser troi allan mewn llwon a rhegfeydd. Trodd cegin y Swan ei fywyd, a bywyd ei deulu, yn chwerwder chwerw; a noson yr angladd, i orffen ei budr-waith, hi drodd ei goffadwriaeth yn rhêg.

Mewn cegin arall, yr un noswaith, eisteddai cwmni bychan o dri. Nid oedd yno grechwen na thincian gwydrau, ond yr oedd yno hefyd gadair wâg. Nid oddiar ddymuniad ffugiol neb y cedwid hi felly. Bu yn wâg lawer noson cyn hyn pan fyddai Dafydd Ifan yn eistedd yng nghadair y Swan, ond ni fu mor wâg na fyddai y cwmni yn clustfeinio am swn troed ar y palmant. Llawer ymdrôdd yn y gyfeddach, ond gwyddai'r tri mai nid ymdroi yr oedd heno, ac nad oedd wiw ei ddisgwyl mwy. Eisteddent ar yr aelwyd heb siarad nemawr â'i gilydd. 'Roedd rhywbeth yn eu hanadliad a'u hystum oedd yn peri i Pero gerdded yn ddiorffwys o'r naill i'r llall—mewn rhan i swlffa anwes, ac mewn rhan i geisio dal y gyfrinach. Ond er iddo osod ei ben megis mewn cydymdeimlad ar lin pob un ohonynt yn ei dro, yr oedd gagendor anrhamwyadwy rhyngddo â hwynt. 'Roedd Gwilym yn ei wely ers oriau, ac wedi gwenu llawer drwy ei hun wrth chwarae eilwaith â'i deganau yn y fro ledrithriol honno.

"Arthur, machgen i, well i ti fynd i gadw. Mae hi'n mynd yn hwyr. Mi awn ni i gyd." A goleuodd Gwen Ifan y canhwyllau.

"Nos dawch, mam."

"Nos dawch, 'y mhlant i." Ac aeth pawb i'w ystafell.

Aeth y fam i'w hystafell at Gwilym. 'Roedd y gŵr bach wedi rhwyfo ar ol rhith rhyw degan, nes yr oedd wrth ben dibyn yr erchwyn. Ond cafodd ei gwch bach angori yn ddiogel ym mynwes ei fam am y gweddill o'r nos. Oddiallan

"Disgynnai'r glaw, a gwynt y nos
Dramwyai drumiau'r wlad,"

ac yr oedd ei chwiban dolefus yn crwydro o amgylch Bryn Marian gan ymdroi mewn ffenestr a drws. Yn y fynwent, siglai ywen ddu ganghennog, gan suo'n freuddwydiol uwchben gweddillion Dafydd Ifan fel yr ychwanegiad diweddaf at ei theula lluosog.