Clawdd Terfyn/Shôn Tomos, Tŷ Capel

← Morus Hughes, Y Felin

Clawdd Terfyn gan Robert Dewi Williams

Angladd a choffâd →

Gelwid y cyfnod hwn yn ei yrfa wythnosol yn "oriau hamddenol Shon Tomos." Tud. 38.

Shon Tomos, Ty Capel

P

POETA nascitur, non fit,^[1]—a'r un modd rhaid dywedyd am ŵr ty capel. Nid llais eglwys, na doethineb pwyllgor a'i gwna: rhaid ei eni, ac yn ddiddadl fe anwyd Shôn Tomos i'r swydd. Yr oedd yr anianawd anhepgor honno ynddo wrth natur; ac i wneuthur ei etholedigaeth i'r gwaith gymaint a hynny sicrach, gofalodd rhagluniaeth am iddo gael ei eni mewn ty capel. Felly rhwng cymhwyster naturiol ac awyrgylch foreol ffafriol, tyfodd Shôn yn ŵr ty capel tan gamp.

Yr oedd ei dad yn mawrhau yr un gwaith o'i flaen, a bu fyw i fynd yn hen iawn cyn cadw noswyl. Y gred gyffredin oedd mai ei ymlyniad wrth y gwaith o gadw ty capel a'i cadwodd rhag noswylio'n gynt. Efallai fod peth sail i haeriad Twm Ifan y crydd, mai gair yn Llyfr y Datguddiad oedd yn cyfrif am ei gyndynrwydd i 'madael:—"A theml ni welais ynddi," na dim siawns, felly, am dŷ capel, ebe Twm Ifan. Ond pa un bynnag a oedd a fynno gweledigaeth Ioan rywbeth a hwyrfrydigrwydd yr hen geidwad i gychwyn, cychwyn fu raid o'r diwedd; a Shôn ei fab a deyrnasodd yn ei le ef.

Hen lanc pump a deugain oed oedd Shôn pan fu farw ei dad a'i fam; ond priododd yn bur ddilol a diymdroi—nid o gariad nac o gydwybod, ond i wneyd y staff yn gyflawn fel y gweddai i dŷ capel. Ystyriai efe mai cadw ty'r capel oedd gwaith mawr ei fywyd. I hyn yr oedd wedi ei alw, ac wedi ei gymhwyso trwy brentisiaeth deugain mlynedd. Ond danodai'r wraig iddo yn dra mynych a miniog ei fod wedi addaw ei chadw hithau; ac amled oedd yr edliwiadau hyn, fel y cydsyniodd o'r diwedd, er mwyn heddwch a chymdogaeth dda, i gymeryd mwrthwl ac eistedd wrth dwr cerryg ar ochr y ffordd, o bnawn Llun hyd bnawn Sadwrn. Ond oherwydd y demtasiwn anwrthwynebol i ddal pen rheswm i'r fforddolion, a gwrthodiad pendant y mwrthwl i weithio heb Shôn, gelwid y cyfnod hwn yn ei yrfa wythnosol yn "oriau hamddenol " Shôn Tomos.

Heblaw y dyledswyddau arferol sydd yn perthyn i geidwad ty capel, yr oedd yr achos yn talu i Shôn am fwydo, diddosi, a diddanu y pregethwr o nos Sadwrn hyd fore Llun, a theimlai fod hyn yn ychwanegu yn fawr at ei ofalon a'i gyfrifoldeb. Ond nid oedd heb sylweddoli, yr un pryd, fod yr ymwelwyr hyn yn gosod rhyw urddas ychwanegol ar ei gronglwyd. Tybir mai sylweddoli y pwysigrwydd a berthynai i'r ty fel llety'r cenhadon barodd iddo geisio denu ei gymydogion i anghofio yr enw "Ty'r Capel," ac i'w alw enw newydd—

Gwynfa." Ond ofer fu'r cais, a Thy'r Capel" orfu. Buasai'r methiant wedi pasio yn weddol ddi-sylw, ac heb beri nemor flinder na gorthrymder ysbryd i Shôn Tomos, onibai i Guto Pyrs y go ganu cerdd faith ogleisiol i'r amgylchiad, dan y pennawd, "Coll Gwynfa."

Meddai Shôn Tomos wyneb diddorol, yn enwedig cyn i amser a defni parhaus gwraig dipyn yn anynad ei rychu. Llyfn a glân ydoedd, nid am ei fod yn fedrus yn ei ddefnydd o'r ellyn, ond am fod natur wedi rhagweld ei anfedrusrwydd, ac yn garedig wedi arbed iddo y drafferth honno. Ond i wneud iawn, hyd yr oedd yn bosibl, am foelni ei wyneb, gadawai i'w wallt dyfu yn llaes. Ychydig gymesuredd oedd rhwng gwahanol rannau ei wyneb; ond yr oedd gloewder a rhywbeth yn ymylu ar graffter yn ei lygaid—yn enwedig y llygad de. Cawsai ychydig anlwc i'r llall.

Yr oedd un peth nodedig yn perthyn i wisg Shôn Tomos, a gallesid ei adnabod o bell. Byddai ei gôt bob amser yn raenus a dymunol yr olwg: yn briodol ei thoriad, ac yn gymedrol ei thyndra. Ond nid felly ei lodrau. Byddai y rheini yn anghymedrol fawr bob amser. Byddai gormod o'r hanner, beth bynnag, o frethyn yn y dilledyn hwnnw, i orwedd gydag urddas a threfn o amgylch colofnau cynhaliol Shôn; ac yn y crush brethynnol hwnnw yr oedd rhyw anniddigrwydd a drwgdeimlad parhaus rhwng y gwrymiau a'r pantiau—y naill yn hergydio'r llall fel sectau crefyddol, ar hyd y dydd. Codai hyn o lêd neu amgylchedd anghymedrol y dilledyn. Yr oedd hefyd oddeutu pedair modfedd yn rhy hir, ond yr oedd ei breswylydd yn gwarchod rhag un—rhyw ysbryd cwerylgar cyffelyb allasai godi o laester ei lodrau, trwy dorchi tair modfedd, nes gwneuthur white flag heddychol o'r lining. Ond i wneuthur cyfiawnder a Shôn, rhaid egluro pam y mynnai wisgo fel hyn, oherwydd mynnu wnai. Nid llodrau wedi gwasanaethu eu tymor am aelodau breisgach na'r eiddo ef a wisgid ganddo. Nid lloffion oeddynt o dai boneddigion corffol, o'r fath a welir weithiau am segurwyr llipa conglau'r heolydd. Na, 'roedd llodrau Shôn Tomos, yn ogystal a'i gôt a'i wasgod, fel y mynnai efe i'r teiliwr eu gwneuthur. Yr oedd y neilltuolrwydd hwn yn ei wisg yn codi o'i syniad ef am ei rwymedigaeth fel gŵr ty'r capel i ddarparu ar gyfer y pregethwr. Llodrau paratoad oeddynt. Mynych iawn y byddai'r ddrycin yn dal y cennad Sabothol, a rhaid fyddai newid—yn enwedig y llodrau. Yn awr, dyn bychan oedd Shôn, ac yr oedd profiad a sylwadaeth blynyddoedd wedi dysgu iddo fod cyfartaledd da o genhadon hedd, fel o heddgeidwaid, yn wŷr preiffion. Felly dewisai drigo mewn eangder llodrol er mwyn y rhai oedd yn efengylu. Yr oedd Huw Huws y teiliwr yn y gyfrinach, a dyna ystyr ei sylw wrth Guto Pyrs—"'Rydw i yn gwneud siwt bwysig iawn yr wythnos yma. Mae'r gôt a'r wasgod i ffitio corff Shôn, a'r trowsus i ffitio Shôn Gorff." Ceid lle cryf i ameu hefyd nad oedd Shôn yn wrth-wynebol i ddrycin, yn enwedig os byddai pregethwr enwog yn y daith. Fel rheol, ni roddai byth drowsus newydd am dano hyd nes y byddai wedi gwasanaethu i'r perwyl yma ar bregethwr ddaliesid mewn enbydrwydd, a goreu oll os digwyddai fod yn bregethwr Sasiwn, oherwydd edrychai'r perchennog ar y gwasanaeth hwn fel gwasanaeth agoriadol.

Byddai paratoi ar gyfer y Sul, neu yn hytrach, ar gyfer y pregethwr, yn gofyn mwy o ddiwydrwydd o du gŵr y ty capel, ac yn tolli mwy ar ei nerth nag a feddyliai yr ardalwyr. Codai hyn o'i syniad ef am ddyledswyddau gŵr ty capel. Nid glanhâu, rhoddi tân yn y parlwr, a gwneud bwyd oedd yr unig baratoad angenrheidiol ar gyfer dyfodiad pregethwr. Gwyddai Shôn Tomos fod gwedd ysbrydol a gwedd allanol i'r achos mewn ty capel; ac felly paratoai efe ei hun o ran ei ysbryd, a gadawai i Beti wasanaethu byrddau. Yn y cysegr hwn Beti oedd y diacon a Shôn yn weinidog.

Nos Sul, pan fyddai Hugh Rolant yn cyhoeddi, clustfeiniai Shôn am enw pregethwr y Sul dilynol. 'Roedd hyn cyn dyddiau taflen y cyhoeddiadau. Ar ol cael yr enw, rhoddai ryw gyfran bob dydd, o ddechreu'r wythnos hyd y Sadwrn, i feddwl am y pregethwr, ac i gael ei hunan i'r cywair priodol i gyfathrachu â'r gŵr hwnnw, ac i ddal pen rheswm iddo. Nodwedd y pregethwr oedd yn penderfynu nodwedd y paratoad. Os cwmni diddan, doniol, da am stori raenus ddisgwylid, byddai Shôn wedi chwerthin nes dal ei ochrau lawer dengwaith yn ystod yr wythnos rhyngddo ag ef ei hun—mewn rhan yn y rhagolwg ar y donioldeb a'r difyrrwch, ond yn bennaf fel math o baratoad ar gyfer bod yn llestr cyfaddas i'r gŵr parchedig dywallt ffrwyth ei amrywiol ddoniau iddo. O'r tu arall, os gŵr sych ei ysbryd, cwta'i air, ac ocheneidiol ei anadliad gyhoeddid, byddai Shôn yr wythnos honno yn fawr ei drafferth yn gwastrodi pob asbri o'i fewn, ac yn gwneuthur ei hun yn hysb o bob dawn a llithrigrwydd ymadrodd, fel y gallai fod yn gwmni ac yn ymgeledd nid anghymwys i'r gŵr hwnnw drachefn, nos Sadwrn a nos Sul. Weithiau, cyhoeddid un y byddai ei enw led-led y cyfnodolion fel ysgrifennwr, a byddai Shôn am yr wythnos honno yn ddarllenwr dyfal ar ei erthyglau, a gadawai argraff ar yr efengylydd ei fod yn wr o chwaeth dda a gwybodaeth eang.

Yn wyneb paratoad mor gydwybodol ac arbennig, gellir dirnad y penbleth y teflid Shôn iddo gan dorcyhoeddiad sydyn. Ar ol iddo fod am ddyddiau, efallai, yn chwerthin ac yn cynnal ei ystlysau ar gyfer un cymeriad, hwyrach mai cymeriad hollol wahanol ddisgynnai arno nos Sadwrn yn gwbl ddirybudd, ac arweiniai hyn ef yn fynych i brofedigaeth. Ar ol cyfyngu ei hun i un cywair ar hyd yr wythnos, ni fedrai, pe rhoid y byd iddo, drawsgyweirio yn sydyn nos Sadwrn i gywair arall. Pan ddigwyddai cyfnewidiad sydyn o'r fath, cafodd ei hun droion, er ei fawr ofid, yn derbyn atebiad ungair cwta gŵr sychlyd gyda chwerthiniad aflywodraethus, ac yn ei ddyblau. Pan ddeuai ato'i hun, ac ymunioni, a chraffu pwy fyddai yn y gadair ddwyfraich gyferbyn, codai hiraeth angerddol ynddo am y gegin, lle yr ymneilltuai yn ddiatreg i ystyried ei ffyrdd ac i dywallt ei phiolau ar ben y gŵr dorrodd ei gyhoeddiad. Dan amgylchiadau felly byddai Shôn bron yn anobeithio a digaloni, a bygythiai weithiau wrth Beti roddi crefydd a'r ty capel i fyny. Tra yr oedd y pechod ysgeler o dorri cyhoeddiad yn ffynnu cymaint, ac yn dal ei ben mor uchel, teimlai fod yn amhosibl cael graen na llewyrch ar wedd ysbrydol yr achos mewn ty capel. Weithiau, bid siwr, ni wyddai Shôn pwy i'w ddisgwyl at y Sul dilynol, ond byddai yn cyfarfod yr anhawster hwnnw yn weddol ddidramgwydd trwy gymeryd yr wythnos i feithrin math o neutrality yn ei ysbryd.

Nid oedd yr eglwys wedi gweled yn dda ei godi yn flaenor, ond gwelodd Shôn yn dda eistedd yn y sêt fawr ohono ei hun—yr hyn oedd yn dod i'r un peth, i'w deimlad ef. Iddo ef, bod yn y sêt fawr oedd bod yn flaenor. Nid oedd y gwahaniaeth rhwng dyn yn eistedd yno ohono ei hun ac un wedi ei ddewis gan y frawdoliaeth yn apelio o gwbl ato. Ac, yn wir, yr oedd ganddo y peth nesaf i hawlfraint enedigol i fod yn y sêt fawr. Fe'i ganwyd am y pared a hi. Wal ddeunaw modfedd, yn ol Shôn ei hun, oedd rhyngddo a chael ei eni yn flaenor. Oherwydd yr ystyriaethau hyn a'u hadnabyddiaeth ohono, yr oedd yr eglwys a'r swyddogion yn medru dygymod a'i bresenoldeb dan y pulpud. Ond nid hir y bu Shôn yn y sêt fawr na sylweddolodd ei fod wedi gosod ei hun yng ngafael peryglon a themtasiynnau na feddyliodd am danynt. Gwelodd fod ei baratoad arno ei hun fel gŵr ty'r capel i fod yn gwmni i'r pregethwr yn y parlwr nos Sadwrn yn ei anghymwyso ar adegau i wrando fel pechadur yn y sêt fawr ddydd Sul. Pan fyddai pregethwr diddan a doniol yn y daith, âi Shôn, fel y crybwyllwyd, trwy gwrs o baratoad priodol yn ystod yr wythnos ar ei gyfer; a nos Sadwrn, rhwng cyfaredd dawn y pregethwr, a'i barodrwydd yntau i fwynhau a phorthi, byddai yn colli pob llywodraeth arno ei hun yn yr hwyl a'r gorfoledd. Gwawriai'r Sul drannoeth, a phan ddeuai deg o'r gloch, âi'r pregethwr i'r pulpud a Shôn i'r sêt fawr. Ond pan ddechreuai'r pregethwr ar ei bregeth, a phan roddai dipyn o'r ffrwyn i'w ddawn a'i ffraethineb, byddai rhywbeth yn mynd dros lygaid Shôn, ac, ar darawiad, cai ei hun yn y parlwr, ac yna ymollyngai i chwerthin fel ynfytyn, a chollai bob llywodraeth arno ei hun, nes dyrysu'r holl wasanaeth. Digwyddodd hyn droion, fel y bu raid i'r swyddogion feddwl am ei alw i gyfrif. Ond cyn iddynt o fod gwneuthur hynny gwelodd Shôn mai doethineb ynddo fyddai mudo i'w hen sêt yn ol. Yr oedd honno yn y pen pellaf yn ymyl y drws; ac o'r pellter hwnnw yr oedd yn gallu gwrando'r genadwri mewn hunanfeddiant gweddaidd. Ond yr oedd eistedd yn y sêt fawr wyneb yn wyneb ag ambell bregethwr yn peri iddo gymysgu y parlwr a'r cysegr, ac anghofio'r wal ddeunaw modfedd oedd rhyngddynt.

Nid oedd rheolau ty'r capel yn caniatau i Shôn Tomos gadw unrhyw "dda byw," er daed fuasai cael cynnyrch clwyd a chwt i chwyddo tipyn ar enillion prin y twr cerryg. Ffurfiwyd y rheol hon, nid i gadw Shôn rhag ymrwystro gyda negeseuau y bywyd hwn—nid oedd ei hangen i hynny—ond i warchod rhag i amlder doniau yng nghyffiniau y capel oddiallan beri rhwystr i ddoniau yr addolwyr oddimewn. Ond cai Shôn hyfrydwch nid bychan yn torri llythyren y gyfraith trwy achlesu cath a pharrot dan ei gronglwyd. Un o dduwiau Aifft ei hen-lancyddiaeth oedd y gath; ac nid oedd dyfodiad Beti wedi effeithio dim ar ymlyniad Shôn wrth yr eilun hwnnw. Dygwyd y parrot yn anrheg iddo gan gefnder o forwr, ac er fod y ddeddf yn gwahardd da pluog, fe anturiodd ei noddi a'i gadw. Bu yn fawr ei bryder yn y dechreu, a dioddefodd erledigaeth dost yn ystod yr wythnosau cyntaf ar ol dyfodiad y parrot, oherwydd fod ei iaith ymhell o fod yn gweddu i dŷ capel. Teimlai Shôn ei hunan iasau o euogrwydd yn ei gerdded oherwydd noddi y tramorwr hwn oedd yn peri i barwydydd mor gysegredig adseinio i'w wawchiadau rheglyd. Ar gymhelliad y saint a'r swyddogaeth addawodd ei ystyried fel aelod ar brawf, a'i esgymuno ymhen ysbaid os na byddai yn diwygio, ac yn rhoddi heibio yr "hen ddyn o'r môr." Yr oedd digon o'r athro

Oherwydd yr anystyriaeth a'r rhyfyg diweddaf hwn alltudiodd ef yn ddiymdroi i gwr pella llofft pen y gegin.

yn Shôn i wybod mai'r ffordd oreu i beri iddo. anghofio'r hen dafodiaith oedd trwy ddysgu iddo eiriau newyddion, a dechreuodd ar unwaith ar y gwaith o ddysgu iddo rai o'r prif eiriau cyfundebol—geiriau fel "pregethwr," "

pregethwr," "blaenor," "trysorfa," chasgliad." Dysgodd y parrot y cyfan yn hynod ddidrafferth, a thybiodd Shôn fod ei waith ar ben, a chymeriad ty'r capel wedi ei ddiogelu. Ond cafodd ei siomi yn aruthr. Syrthiodd ty'r capel i fwy gwarth, a Shôn i fwy tristwch nag ar y dechreu. Cymerodd rhyw ysbryd maleisus feddiant o'r parrot a chyfarwyddodd ef i gyplysu ansoddeiriau'r môr wrth brif eiriau'r cyfundeb—ieuad oedd yn peri i wallt llaes Shôn sefyll ar ei ben. Oherwydd yr anystyriaeth a'r rhyfyg diweddaf hwn alltudiodd ef yn ddiymdroi i gwr pella' lloft pen y gegin.

Ar ol treulio amser maith mewn alltudiaeth a chaethiwed aeth yr aflaniaith a'r aflwydd heibio, ac adferwyd y parrot i'w hen gongl. O dipyn beth daeth i gymeryd cryn ddiddordeb yng ngweithrediadau nos Sadwrn. Clywai'r gair pregethwr yn fynych gan Shôn a Beti fel y byddai'r amser yn agoshau; ac wrth eu gweled yn fawr eu prysurdeb a'u ffwdan, ymeflid ynddo yntau gan ysfa ymysgwyd a rhwyfo: ymsiglai ar ei glwyd, curai ei adenydd yn erbyn parwydydd ei wieildy gan waeddi "pregethwr," "pregethwr," a dylanwadai hynny drachefn ar Shôn a Beti, nes eu gwneud yn saith prysurach. Troid y pregethwr, ar ei ddyfodiad, i'r parlwr, ac nid oedd modd i Pol, o neilltuaeth congl y gegin, gael golwg arno: ond cai weled rhan o'r gogoniant, gan y crogid ei het silc ar hoel yn y lobi gyferbyn a drws y gegin, a mawr oedd y diddor—deb gymerai'r parrot ynddi. Ar ol syllu arni am ysbaid yn y ffordd arferol, byddai yn hongian gerfydd ei grafangau yn y cage, ac edrychai arni eto'n fanylach a'i ben i lawr. Yr oedd hwn yn ddull cyffredin ganddo o amrywio'r golygfeydd. Ar ol blino ar unffurfiaeth yr olwg ar Shôn, Beti, a'r gath yn sefyll ar lawr y gegin, byddai yn fynych yn newid yr olygfa yn y dull hwn, a chai'r hyfrydwch amheus o edrych ar lawr y gegin yn gorffwys ar wadnau Shôn, Beti, a'r gath. Gyda'r un manylder ac amrywiaeth ystum y craffai ar het silc y pregethwr.

Er y teimlai'r parrot ddiddordeb yn y paratoadau, byddai rywfodd yn chwerwi yn ei ysbryd ar ol i'r pregethwr gyrraedd, oherwydd y parlwr fyddai popeth wedyn. Gadewid y gegin ac yntau i gymeryd eu siawns, a chyfyngid pob hwyl a rhialtwch i'r parlwr. Teimlai yn eiddigeddus neilltuol at y gath. Byddai hi yn rhydd i fynd a dod i'r parlwr fel y byddai'r ysbryd a'r arogl yn arwain, ond cedwid ef yn garcharor yn ei unfan, a gadewid iddo ddi—ddanu ei hun goreu medrai yn gwrando ar lais dwfn y pregethwr, yn edrych ag un llygad ar yr het silc, neu yn gwylio ystumiau cellweirus ambell gwmwl o fwg baco ddelai ar gyfeiliorn o'r parlwr i'r gegin.

Nid ymollyngai'r parrot i siarad ar unwaith ar ol i'r pregethwr gyrraedd, ond yn raddol douai i deimlo yn fwy rhydd, yn arbennig os digwyddai gael cefn Shôn a Beti, ac nid anfynych y cai hynny. Byddai Beti allan yn negeseua, ac ai Shôn i'r capel i drefnu ar gyfer trannoeth, a gwnai'r parrot y defnydd goreu o'r cyfle. Dyna'r adeg y dialai arnynt am ei gau allan o freintiau'r parlwr, trwy adrodd rhai o gyfrinion yr aelwyd ar goedd mewn llais clir a pharabliad croew. Dechreuai trwy annerch y gath, gan ragrithio mai ei diddori hi fyddai ganddo mewn golwg, ond cadwai ei olwg ar yr het silc, a gofalai am i'w acenion gyrraedd y parlwr. Yn absenoldeb Shôn a Beti, cai'r pregethwr hanes yr achos yn y lle yn fwy cywir a gonest, a hynny mewn hanner dwsin o frawddegau, nag y ceir ef mewn Cyfarfod Misol, er treulio llawer o amser. Brawddegau byrion, neu eiriau unigol, ac weithiau bwyslais arwyddocaol fyddai ganddo, ond medrai'r pregethwr ddeall a deongli'r cwbl yn rhwydd ddigon. Rhywbeth i'r perwyl yma glywai'r gŵr dieithr tra yn mwynhau ei fygyn yn y parlwr:—"Ewch i falu cerryg, Shôn, rhag c'wilydd." . . . "Y gŵr yw pen y wraig, Beti."

"Rhyw gasgliad o hyd." "Y blaenoriaid yna (yn cael ei ddilyn gan ebwch llawn o wawd a diystyrwch). "Codwch o'ch gwely, y diogyn." Druan o Shôn! Ychydig feddyliai, tra'n mwmian canu, "Cudd fy meiau rhag y werin," wrth dynnu'r llwch oddiar lyfrau'r pulpud, fod yr ymadroddwr pennaf yn y ty yr un munud wrthi hi a'i holl egni yn datguddio ei feiau i'r offeiriadaeth. Ond nid oedd dadleniadau'r parrot yn gwneud hoffter y pregethwr o Shôn fymryn yn llai—yn hytrach fel arall. Edrychai pob un o honynt ymlaen at gael treulio Sul dan y nenbren. Rhwng sirioldeb Shôn, medrusrwydd Beti, a gonestrwydd y parrot, yr oedd Ty'r Capel yn ffynhonell llawer o gysur a difyrrwch diniwed i bawb ddelai yno.

Ond daeth yr awr i chwalu'r nyth hwn, fel y chwelir pob nyth yn ei dro. Bu Beti farw—a gwnaeth braidd yn anheg a Shôn yn ei hymadawiad. I wneyd y staff yn gyflawn yr etholodd Shôn hi; ond wrth ei adael, gadawodd fwy bwlch ar ei hol na'r bwlch y galwyd hi i'w lanw. Pa fwlch bynnag wnaeth ei hymadawiad yn y staff, gwnaeth fwlch mwy ym mynwes Shôn, ac ni fynnai ei ddiddanu. Byr fu ei chystudd, ond digon hir i weled Shôn mewn goleuni newydd. 'Roedd Beti wedi arfer ei bwyso yng nghlorian y twr cerryg, ac wedi ei gael bob amser yn brin. Ond daeth clefyd i'r ty—a'i glorian gydag ef: y clorian hwnnw sydd yn pwyso yr iach a'r afiach, ac nid prin mo Shôn pan roed ef yn y clorian. hwn. Er na lwyddodd holl eiriau dreng Beti i beri iddo eistedd gyda dyfalwch wrth ochr y ffordd fawr i falu cerryg, fe'i hoelwyd wrth erchwyn ei gwely gan ei gwaeledd a'i bloesgni, a glynnodd yno ddydd a nos i weini arni tra llithrai i lawr goriwaered ffordd yr holl ddaear.

Cafodd gweddillion Beti eu hebrwng yn barchus gan dorf luosog. Daeth llawer o bregethwyr i'r angladd i ddangos eu parch i'w choffadwriaeth ac i sibrwd ychydig eiriau o gysur a diddanwch wrth Shôn. Dychwelai Shôn o'r fynwent yn fawr ei alar a'i dristwch, ond yn lled sicr yn ei feddwl ei hun fod Beti yn well ei lle. Ond pan o fewn ychydig lathenni i'r ty daeth rhyw ysbryd direidus heibio, a dangosodd yn ddistaw i Shôn fod yna fymryn bach o destyn llawenydd dan blygion y brofedigaeth, gan na fyddai raid iddo falu cerryg mwyach: a'i fod yn dychwelyd, nid o angladd Beti yn unig, ond o angladd y mwrthwl a'r twr cerryg hefyd. Gofidus yw gorfod addef ddarfod i Shôn roddi gradd o groeso i'r syniad newydd hwn, ac mai mewn agwedd meddwl braidd yn iach ac amhriodol i'r amgylchiad y gosododd ei fawd ar glicied y drws, ac yr aeth i mewn i'r ty. Ar bwys yr ochr oleu yma i ymadawiad Beti tarawodd ei het ar yr hoel gyda mwy o rym nag o ras—yn enwedig ac ystyried fod cylch llydan o frethyn du ar yr het: tynnodd gadach ymylddu o'i boccd ac ysgydwodd ef yn egniol, ond mewn dull oedd yn creu amheuaeth o'i gymhellion,—nid oedd modd gwybod i sicrwydd pam yr ysgydwai ef: pa un ai ei ysgwyd i gael y plygion ohono wnai, ynte ei gyhwfanu fel arwydd o ffarwel buddugoliaethus i'r mwrthwl a'r twr cerryg. Ond yr oedd un wedi dal ar yr ymddygiad dieithriol hwn, a phan oedd Shôn yn ymbaratoi i eistedd trwy gasglu lapedi ei got i'w gesail, "Ewch i falu · cerryg Shôn, rhag cwilydd," ebe'r parrot yn llais llym ac awdurdodol yr ymadawedig. Daeth sydynrwydd y llais hwn a Shôn ato ei hun, gan ei ryddhau o afaelion yr yspryd drwg oedd yn ei arwain ar gyfeiliorn dan y brofedigaeth. Sylweddolodd fwy-fwy y golled ar ol Beti, ac ymaflodd galar a hiraeth ynddo gyda nerth adnewyddol.

Ymhen ychydig amser, ar gais y brodyr, symudodd Shôn i dy bychan perthynol i'r achos yr ochr arall i'r ffordd, ar gyfer ty y capel, ac yn hwnnw y treuliodd weddill ei oes. Bu'r parrot ganddo am flynyddoedd, a pharhaodd i adrodd cymhellion ac anogaethau Beti, hwyr a bore, a hanner dydd, ond nid oedd yn peri nemor flinder i Shon. Yr oedd ei gydwybod yn dawel fod rhifedi ei ddyddiau yn gyfryw nad oedd malu cerryg yn ddyled arno mwyach; a medrai wrando gyda gradd o foddhad ar anogaethau dibaid y parrot gan nad oedd dawn orfodol Beti tu cefn iddynt. Trigai yn ddiofal yn ei fwthyn, a'r unig waith gonest gyflawnodd yn ei flynyddoedd olaf oedd beirniadu ei olynydd yn y ty capel gyferbyn.

Nodiadau

1. Mae bardd yn cael ei eni, nid ei wneud.