Cofiant D Emlyn Evans/Cerddoriaeth Genedlaethol
| ← Y Salmydd a'r Caniedydd | Cofiant D Emlyn Evans gan Evan Keri Evans |
Yr Eisteddfod → |
XIX.
CERDDORIAETH GENEDLAETHOL.
DENGYS y nodyn a ganlyn o'i eiddo, at Mr. D. W. Lewis, berthynas y teimlad cenedlaethol â'r un crefyddol yn ei galon:
25:10:1901.
Anwyl Gyfaill,
Gair neu ddau yn fyr mewn atebiad i'r eiddoch i law heddyw. . . .
Ynglyn a chwestiwn yr achosion Seisnig yma, nid wyf yn gallu gweld fy ffordd yn glir o gwbl. Y mae yma ddyledswydd i'w chyflawni, ond yr anhawster yw gwybod y llwybr iawn ynglyn a hyny.
Y mae dyn o dan ddylanwad ei deimladau i raddau helaeth, ac y mae'r teimlad cenedlgarol ac iaithgarol yn gryf yn mynwes pob gwir Gymro. Wedyn y mae ganddo—fel pob dyn gonest pob cenedl—deimlad cryf yn erbyn pob coegni, balchder, a ffûg. Wrth gwrs y mae nifer o Saeson, Ysgotiaid, &c., wedi ymsefydlu yng Nghymru, yn enwedig yng Ngwent a Morganwg; ac y mae hefyd yn ddiau, nifer o Gymry wedi ac yn codi i fyny yn Saeson hollol o ran iaith; ac mewn perthynas a'r ddau ddosbarth hyn, y mae lles enaid yn anrhaethol fwy pwysig na llwyddiant a pharhad iaith. Ond yr wyf yn ddig wrth y bobl hynny (1) na wnant ymdrech o un math i ddwyn eu plant i fyny yn iaith eu tadau—nac yn fynych yn wir (yn y dosbarth hwn) mewn unrhyw iaith teilwng o'r enw; ac (2) wrth y rhai lluosog hynny sydd mor goegfalch â thybied fod rhyw respectability rhyfedd o gysylltu eu hunain a'r 'Inglis Côs' rhagor yr un Cymraeg. Yr wyf wedi bod yn treio cydaddoli â'r bobl hyn cyn yn awr, ac nis gallswn yn fy myw lai na theimlo mai fraud oedd y peth o'r top i'r gwaelod, a'u bod hwy yn ymwybodol o hyny, ac yn mynd o flaen y Brenin Mawr hyd yn oed ag iaith ffugiol ar eu gwefusau. 'Roedd y pregethwr yn y pulpud, y gweddiwr ar ei liniau, a'r bobl gyda'u 'How d'ye do' y naill i'r llall wrth y drysau, yn dedfrydu eu hunain i boenyddiaeth ddigymysg trwy actio y ffug o addoli eu Crewr mewn iaith nas adwaenent. A'r peth rhyfedd yw fod canoedd o blant Cymry Llundain, Lerpwl, Birkenhead, Birmingham, &c., yn codi fyny yn berffaith hyddysg yn y Gymraeg. Ardalydd Bute yn siarad Cymraeg glân gloew, a phlant Shonis a mân Siopwyr Dowlais a'r Rhondda, &c., yn cydnabod dim ond " ticyn bach" o gydnabyddiaeth, &c., &c.! Wedi'r cyfan, mae y llanw Seisnig yn rhy gryf a dylid cyfarfod ag ef. Fel y gwyddoch, mae yr Hen Gorff wedi cyhoeddi eu llyfr Saesneg, ac felly Bedyddwyr y Deheudir. Nid ydym ni yr Annibynwyr mor ffyddlon i'n henwad ag yw y blaenaf, a thebig fod y 'Dŵr' yn gyfrwng cysylltiol rhwng yr olaf; ond dylai fod lle i gasgliad hylaw fyddai yn cynwys cynrychioliad boddhaol o'r elfen Gymreig ymysg ein pobl ieuainc.
Fyth fel arfer,
D. EMLYN EVANS.
"Y mae lles enaid yn anrhaethol fwy pwysig na llwyddiant a pharhad iaith." Ond ail yn unig i safle Cerddoriaeth y Cysegr oedd eiddo Cerddoriaeth Genedlaethol Cymru yn ei galon. Go brin y tybiwn fod y teimlad gwlatgar ymysg cerddorion y deffroad, a'u gwasanaeth i'r teimlad cenedlaethol drwy eu cerddoriaeth, wedi cael y sylw dyladwy, fel y cafodd eiddo'r beirdd. Wele deitlau rhai o weithiau Emlyn ar y llinell wlatgar cyn 1880: "Ardderchog Wlad y Bryniau," " "Hen Walia Ddigymar," "Hen Gymru Wen," "Cymru," "Rhyfelgan Gwalia," "Y Ddau Awenydd," "Bedd Llewelyn," "Cân y Tywysog," "Y Gadlef." Yna ychydig yn ddiweddarach, cawn "Hen Wlad y Menyg Gwynion," "Gwlad yr hen Geninen Werdd," &c.
Dechreuodd deimlo diddordeb yn ieuanc yn ein halawon cenedlaethol, a daliodd ei serch atynt i gynhyddu hyd y diwedd. Prisiai hwynt yn uchel, ac ymhyfrydai ynddynt; synnai na chawsent fwy o sylw gan ysgrifenwyr a chantorion Cymreig.
"Dylai y Cymry fod yn falchach nag yr ymddangosant fod, o'r mwnglawdd cyfoethog hwn o gerddoriaeth sydd yn eiddo iddynt, ac yr wyf yn ystyried y dylai yr alawon cenhedlaethol hyn ffurfio cyfran bwysig o'r gerddoriaeth a ddysgir ymhob ysgol yn y Dywysogaeth. Fel ag yn hanes personau, felly yr eiddo cenhedloedd, y mae'n debig, y mae adegau penwan—llewygfeydd o amhwylledd; ac i'r cyfryw achosion, neu ynteu fel penyd am ryw bechod ydym wedi gyflawni, y rhaid i ni briodoli ein hesgeulusdod presennol o'r alawon hyn, a'n bod yn rhedeg ar ol gwag-bethau Americanaidd a'u cyffelyb, ac yn canu'n ddiorffen y fath gynyrchiad a 'Hen Wlad fy nhadau,' nid yn unig ymron ymhob cyfarfod, ond weithiau ddwywaith a theirgwaith yn yr un cyfarfod.
"Y mae ysgrifenwyr Seisnig pan yn ysgrifennu ar gerddoriaeth Gymreig, yn cyfeirio'n ddieithriad at ein halawon cenhedlaethol, ac i'r gwrthwyneb, os trown i'n cyhoeddiadau Cymraeg—Geiriaduron, &c., ni gawn ein hysgrifenwyr ein hunain, yn anwybyddu y rhai hyn ymron yn hollol, a'r rhai a ffurfiant gyfran mor helaeth o'n ystoc gerddorol gyfyngedig.
"Ar ben y rhestr yn ein Cerddoriaeth Fydol," meddai, " y mae ein halawon cenhedlaethol, o ba rai y mae yn awr yn gyhoeddedig mewn gwahanol gasgliadau, o gasgliad cyntaf John Parry, Rhiwabon (Parri Ddall) 1742, hyd gasgliad y diweddar Nicholas Bennett, 1896, ryw 1,200 yn yr oll; rhai wedi eu trefnu i offerynnau yn unig, eraill i leisiau yn unig, neu i leisiau gyda chyfeiliant i'r delyn neu'r berdoneg. Ac nis gwyddom am unrhyw wlad ag sydd yn meddu ystoc gyfoethocach yn y gangen bwysig hon—cangen nodweddiadol o genhadaeth gerddorol—o ran eu rhifedi, eu teilyngdod, neu eu hamrywiaeth; nid ym marn yr ysgrifennydd yn unig, ond yn eiddo rhai o brif feirniaid cerddorol y deyrnas. Y mae y gangen hon yn bwysig nid yn unig yn rhinwedd yr alawon ynddynt eu hunain, ond yn eu dylanwad ar gerddoriaeth y genedl; un o brif deithi yr alawon hyn o'n heiddo yw eu naturioldeb a'u melodedd, a dyna hefyd deithi dynodol ein cerddoriaeth oreu yn bresennol yn ei hanfod."
Cyfeiria uchod at gasgliad Mr. Nicholas Bennett: ynglŷn â hwnnw daeth i'w ran yntau y fraint o wneuthur rhywbeth i ddiogelu a phartoi rhai o alawon ei wlad ar gyfer gwasanaeth. Wedi gorffen y Caniedydd Cynulleidfaol, ymgymerodd â golygu'r casgliad o tua phum cant o alawon a gynullasai Mr. Bennett yng nghwrs blynyddoedd o chwilota. Yr oedd yn waith enfawr gosod trefn ar y fath nifer, ac ysgrifennu cyfeiliant iddynt; golygai dreth drom ar farn ac amynedd; ond yr oedd yn waith wrth ei fodd, yn unol â'i anianawd hanesyddol a'i serch at yr hen Gymry, ac ar yr un pryd yn rhoddi mantais iddo fod o wasanaeth i Gymry ieuainc. Gwnaeth ei waith â'i drylwyredd a'i ddestlusrwydd arferol, ac enillodd gymeradwyaeth y beirniaid goreu.
Heblaw hyn, golygodd a threfnodd gasgliadau llai o'r alawon,—i blant, at wasanaeth ysgolion, &c. Bu ei drefniadau o alawon ar gyfer Corau Merched yn neilltuol boblogaidd.
Y mae o bwys mabwysiadu'r safbwynt iawn er mwyn gwerthfawrogi ei drefniadau a'i gyfeiliannau. Wrth eu hysgrifennu, y mae'n dra sicr na cheisiodd arddangos ei hun a'i allu yn gymaint a bod yn ffyddlon i deithi'r alawon. Fe gytuna pob gwir feirniad â'r hyn a ddywed Dr. Protheroe oedd dirgelwch ei lwyddiant wrth eu trin:—
"Ni chredai Emlyn mewn gorwisgo ein hen alawon. Gwir, y mae rhai cerddorion Cymreig wedi gwneuthur i lawer hen alaw, hollol wladol—ac un brydferth a naturiol, i ymddangos fel rhyw lances dramor. Ond trefnai Emlyn hwynt gyda chynganeddion cyfaddas, cynghanedd a gyfranogai o anianawd a theithi y felodi, nes byddai'r cwbl yn ymddangos yn eu prydferthwch cynhenid, heb yr un andwyaeth oddiwrth ribanau celfyddyd."
Ond nid fel golygydd a threfnydd yn unig y cafodd ef fantais i ddangos ei gydnabyddiaeth â'r hen alawon hyn; yr oedd yn wastad yn barod i'w hamddiffyn, ac amddiffyn hawliau ei wlad iddynt, yn wyneb ymgais y Sais i'w dwyn oddiarnom fel ei eiddo ef ei hun. Bydd yn werth rhoddi hanes ei ymgyrch olaf ar y maes hwn yn y Musical Times (Tach. 1910-Ebrill 1911). Yn yr argraffiad newydd o Eiriadur Grove (Dictionary of Music and Musicians), y mae yna erthygl ar Gerddoriaeth Gymreig, yn yr hon yr honnir mai gwaith Sais o'r enw Dibdin yw Clychau Aberdyfi. Cymer Emlyn yr erthygl hon—ac yn arbennig yr honiad hwn—i fyny; gan mai â Sais y mae y ddadl, ni a'i gwrandawn am y tro yn siarad Saesneg. Yn gyntaf cliria'r ffordd:
"No Welsh musical critic of any note credits the fables promulgated by Blind Parry, Edward Jones, &c., in their collections." "The Welsh people have no desire to annex as their own, melodies which can be proved to be the bona fide property of another nation. Each claim, however, should be thoroughly examined and tested."
Yna â ymlaen:
Priority of publication is not at all times a sufficient and fair proof of ownership, however strongly it may appear so at first sight. Anyone versed in Welsh history, and acquainted with the adverse conditions under which the country laboured for long generations, will not be in any way surprised at the paucity of Welsh musical publications, and musical data generally. The first Welsh printing-press in Wales was not set up until the year 1719; and, so far as is known, the first book of Welsh music (or part of it) was not printed there until nearly a century later—1816.
Printing music was beyond poor little Wales's resources. It should also be borne in mind that oral teaching was the traditional bardic method of imparting knowledge."
Am hawl y Sais i'r Clychau, dywed:
"No evidence whatever is brought forward in support of this, beyond certain assumptions based upon negative inferences;"
a noda y rhesymau cadarnhaol dros ei hystyried yn Gymreig:
Fortunately, the preservation of the words, doggerel though they are, provides us with strong internal evidence in support of its Welsh origin. It is quite conceivable that the parody could have been evolved out of a proper Welsh version; but to imagine the converse—that the charming Welsh lyric which has been handed down to us is the outcome of that parody—is unthinkable." Yn Opera Dibdin cedwir y geiriau yn y ffurf a gan—lyn—
"And os wit I yng carrie i
rui fy dwyn dy garrie di
As ein dau tre pedwar pimp chwech go
the Bells of Aberdovey."
Etyb Mr. Frank Kidson fel hyn:
"It is refreshing that such men as Dr. Lloyd Williams and Mr. Emlyn Evans have taken a saner view of Welsh National Music than others."
Wedi rhoddi enghreifftiau eraill o gerddladrad ar ran hen olygyddion cerddorol Cymru, daw at Glychau Aberdyfi:
"Mr. Emlyn Evans regards the facts that Dibdin put the air forth in 1785 as his own composition, and that it was never inserted in any Welsh collection before 1844, or earlier Welsh claim made for it, as 'negative inference',"
a gofynna,
"If the air be Welsh, why was it not included in any Welsh collection prior to 1844?"
Yn fwy cadarnhaol dywed:
"The proveable facts are these: In 1785 Dibdin produced an opera at Drury Lane called 'Liberty Hall.' In this opera he introduced a comic character, being a Welshman who speaks a mixture of Welsh and English. This is quite an old wheeze'; Shakespeare did it, D'Urfey did it and a hundred others. He makes the Welshman sing a song in broken English, interlarded with Welsh words (these no doubt, obtained from a Welsh friend) relating to the Bells of Aberdovey. The song with music was published-in oblong folio by John Preston, in 1785 or 1786, and the title-page, to distinguish the opera from those made up of odds and ends, expressly states that the whole composition is by Mr. Dibdin, thus,—Liberty Hall: or The test of goodfellowship,' a comic opera as performed with universal applause at the Theatre Royal, Drury Lane, being entirely an original composition by Mr. Dibdin." Cafodd Mr. Kidson fod y tir "cadarnhaol" y mentrodd iddo yn un twyllodrus iawn—yn rhoddi ffordd dan ei draed, fel y dengys yr ateb a ganlyn:—
"The Bells of Aberdovey' has figured some—what prominently in this discussion, and in support of the contention that the air was Charles Dibdin's own composition Mr. Kidson advances the argument that it was quite opposed' to Dibdin's practice to use existing tunes in his operas (vide Grove)—emphasizing the statement in the Musical Times for February, by quoting the title-page of the opera Liberty Hall' which expressly' states that the whole work was entirely an original composition by Mr. Dibdin.' As a theory that looks fair enough, and only requires to be supported by facts; and here I beg to record my deep indebtedness to Mrs. Mary Davies, whose observant eye has discovered another Welsh travesty in the self-same 'entirely original' opera, sung by the same comic character, Ap Hugh, 'Were patience kind to me,' a song containing the refrain Oh, he, de, nos' an evident parody of Ar hyd y nos' (All through the night'). Here we find the following
.jpg)
that reproduces the middle part of 'Ar hyd y nos' note for note, practically speaking, and no further comment is needed to demonstrate how effectually it demolishes the little theoretical structure put together above. It may be as well to add, perhaps, that 'Ar hyd y nos' had been previously published—in Edward Jones's Musical Relicks,' 1784.
"In regard to the 'Bells of Aberdovey' itself, an examination of the Dibdin copy shows that there is absolutely no resemblance between the two airs; excepting the last two lines (four bars) which are repeated, besides a few chordal suggestions."
Cydnebydd Emlyn yn Y Cerddor (Gorff. 1911) fod pwysau y profion" yn erbyn ein hawl i "Ymdaith y Mwnc"; a chydnebydd hefyd fod yr hen olygyddion—a rhai diweddar—yn gwneuthur honiadau afresymol, megis fod "Nos Galan" o leiaf rhwng 2,000 a 3,000 mlwydd oed. Cyfeiria at gamsyniad arall:
"Yn y fan hon y mae gair o rybudd yn angenrheidiol mewn cysylltiad âg un o hoff arferion rhai o'n hysgrifenwyr Cymreig, y rhai a ruthrant i'r penderfyniad fod teitlau llawer o'n caneuon yn fynegai sicr, naill ai i'w hawduraeth, neu yr amser a'r amgylchiadau pryd ac o dan ba rai y cawsant eu hysgrifenu. O herwydd, er engraifft, fod genym dôn o'r enw "Morfa Rhuddlan," cymerir yn ganiatâol ar unwaith iddi gael ei chyfansoddi ar yr adeg, ac mewn cysylltiad âg amgylchiad arbenig a gymerodd le yno, fel y dywedir, ganoedd lawer o flynyddau yn ol; ac o herwydd i Dafydd ab Gwilym ysgrifenu Cywydd i'r Gaingc 'Symlen,' a Chywyddau dirifedi i un Morfudd, y mae y cyfeillion gorwresog hyn o'n heiddo yn tystio mai at ein Symlen pen bys' bresennol y cyfeiriai yn y flaenaf, ac mai efe oedd cyfansoddwr yr alaw 'Rhiban Morfudd' adnabyddus i ni y dyddiau hyn. Nis gall dim fod yn llawer mwy anathronyddol na'r dull yma o ymresymu, ac y mae haeriadau o'r fath, os na ategir hwy gan rywbeth tebyg i brawf, yn waeth na difudd. Ar yr ochr arall, y mae ysgrifenwyr nad ydynt yn meddu ond adnabyddiaeth arwynebol o'n hen gerddoriaeth, yn cael eu harwain i'r eithafion gwrthgyferbyniol o ystyried yr oll o'n melodion cenhedlaethol, o herwydd rheoleidd-dra eu cyfansoddiad, a'u graddfa ddiatonaidd berffaith, fel cynyrchion cymhariaethol ddiweddar, gan anghofio y ffaith fod ein meddianiad o offeryn fel y delyn, yr hon sydd yn hanfodol ddiatonaidd, yn rhwym o fod wedi effeithio ar arddull ein cerddoriaeth, yr hon hefyd sydd yn hanfodol ddiatonaidd, a'r hon sydd yn dra gwahanol i'r anwastadrwydd, a'r anghyflawnrwydd graddfa a welir yng ngherddoriaeth genhedlaethol Ysgotaidd a Gwyddelig." Credai fod y fath beth yn bod a Cherddoriaeth Gymreig yn y presennol, ac i fod yn y dyfodol, am fod y genedl yn gerddorol. Dyma'r ffynhonnell—anianawd y genedl—y daw yn ol ati wrth geisio cyfrif am y ffrwd:—
"Pe bae y cwestiwn 'paham y mae cerddoriaeth wedi cymeryd gafael mor gryf yn ein cenedl' yn cael ei ofyn, nid ydym yn sicr y gellid ei ateb yn hawdd ac i foddlonrwydd. Rhai a briodolent y ffaith i ffurf a natur ramantus y wlad—" ei glynoedd teg a'i bryniau ban;" eraill i'r anianawd, y ddawn gynhenid â pha un y doniwyd y Cymro gan Roddwr pob da; ac eraill â ant cyn belled a'i pharabliad unffurf ac agored, &c. Ond y mae y nodweddion hyn i'w canfod yn fwy neu lai amlwg yn yr Alban a'r Iwerddon, eu preswylwyr, a'u hieithoedd; ac er fod y gwledydd hyny wedi cynyrchu cerddorion galluog o bryd i bryd—wedi cynyrchu yn wir gyfansoddwyr uwch nag y mae Cymru wedi wneud hyd yn hyn—nid oes neb a fyntumia fod cerddoriaeth wedi ymgartrefu ymhlith pobl yr Iwerddon neu Ysgotland yn debig i'r fath raddau ag yn ein gwlad fechan ni.
"Y mae'n sicr fod Cymru wedi bod ar ei hennill drwy yr offerynau cerddorol a fabwysiadodd fel ei rhai cenedlaethol, yn bur foreu yn ei hanes—sef y delyn a'r crwth yn benaf; a'i gwrthodiad o'r bibgôd grâs ac ystwrllyd a dderbyniwyd i ffafr gan yr Ysgotyn a'r Gwyddel. Ond effeithio'n fwyaf ar natur a ffurf ein cerddoriaeth wnaeth hyny—ei gwneud yn felodaidd ac amrywiaethus, ac nid creu yr awyddfryd at gerddoriaeth ynddi ei hun; rhaid fod y duedd a'r gallu i ddewis yr offerynnau goreu a gwrthod y rhai israddol yno eisoes. Rhaid cymeryd y ffaith fel y mae o'n blaen sef fod y ddawn gerddorol yn meddiant y genedl, ac wedi ei hachlesu a'i hymgeleddu ganddi i raddau mwy neu lai am oesau ac hyd yr amser presennol."
Gwelsom uchod mai prif nodweddion ein halawon cenedlaethol yw "eu naturioldeb a'u melodedd," "a dyna hefyd deithi amlwg ein cerddoriaeth oreu yn bresennol yn ei hanfod." Ni chaniata mai "dash and go"—tân a mynd—yn ol barn cerddor Seisnig enwog, yw prif nodweddion ein cerddoriaeth genedlaethol: "rhaid fod ei gydnabyddiaeth â hi," meddai, "yn gyfyngedig i'n tonau milwrol, oherwydd yn ychwanegol at rai gyda' thân a mynd' y mae gennym lawer o engreifftiau gwych, o'r teimladol, bugeiliol, teuluaidd, serchiadol, &c."
Ar y llaw arall nid cerddoriaeth o nodwedd alarus ydyw:
"Hynodrwydd perthynol i'n hen gerddoriaeth gysegredig yw y ffaith ei bod ymron yn hollol, neu o leiaf gryn gyfran o honi, yn y cywair lleiaf, a phan yr awn trwy dudalen ar ol tudalen o'n hen Dônau ac Anthemau, o brin y cyfarfyddwn â dim ymron, ond rhyw gwynfan diddiwedd o amgylch ychydig nôdau o'r raddfa leiaf—rhywbeth nid annhebyg i'r 'hwyl' bregethwrol adnabyddus; effeithiol iawn mewn cerddoriaeth yn gystal ag mewn pregethwriaeth, pan yn apropos a diragrith, ond nid pan yn cael ei throtian allan er mwyn arddangosiad, mewn tymer ac allan o dymer. Ystyria rhai fod уг ansawdd alarus yma yn nodwedd a berthyn i gerddoriaeth Gymreig yn gyffredinol, ond yn sicr nid ydyw felly, ac os archwilir ein halawon cenedlaethol, ceir fod ein cyn-deidiau yn llawer mwy tueddol yn eu cerdd—wead i'r cywair mwyaf gwrol a happus, nag i'r lleiaf prudd a chwynfanus. Eraill a dybiant ei fod i'w briodoli i'r ffaith ein bod yn genedl orchfygedig, ' yn griddfan dan iau galed y Saeson,' yng ngeiriau Ieuan Brydydd Hir; on yr ydym wedi bod yn gwneud y griddfan' hyr er's 600 mlynedd a rhagor, ac eto yn ystod yr amser hwnw yr ydys wedi cynyrchu peth o'r gerddoriaeth fwyaf bywiog a fedd y byd! Ymddengys i mi nad yw y neillduoldeb hwn ond un o dyfiad cymhariaethol ddiweddar, i'w briodoli efallai i'r Buritaniaeth eithafol a gymerodd y fath afael ar y bobl ar adeg neillduol, a'r hon pa mor ddaionus bynag a allai fod mewn ystyr grefyddol, nas gallai lai nag effeithio andwyol ar y gelfyddyd gerddorol, a'r hon sydd ryddfryd ledan ei breichiau hyd yn oed yn y mater o weiriau a moddau."
yn
Ymfalchiai hefyd yn y ffaith fod cerddoriaeth ei wlad yn graddol ymgyfoethogi:
"Yn ychwanegol at yr alawon cenedlaethol hyn, yr ydym yn meddu nifer luosog a chynyddol o alawon neu ganeuon diweddar, ac yn eu mysg lawer nac ydynt yn annheilwng o'u cymharu â chynyrchion goreu gwledydd eraill. Hefyd ddarnau cydrannol megis dwyodau, teirodau, a phedrodau; ac yn neillduol ganigau a rhanganau. Yn y ddwy ffurf olaf y mae cerddoriaeth Gymreig wedi ymgyfoethogi i raddau eithriadol yn y blynyddau diweddaf, ac yn y ganig nid yw ond ail i Loegr ei hun i'r hon y perthyn y ffurf yn arbenigol. Mewn gweithiau eangach fel y gantawd, yr operetta, a'r opera, ond y gantawd yn bennaf, y mae ein hystor yn addawol o leiaf. Nid yw ein cyflenwad o gerddoriaeth i offerynau yn unig mor helaeth, ac y mae'n gynwysedig yn bennaf o drefniadau o'n hen alawon ac o rai darnau gwreiddiol i'r berdoneg a'r delyn.
Gyda golwg ar "Gerddor Newydd" y dyfodol, ymhawl yn ofnus:
"Y cwestiwn bellach yw, pa fath ddyn fydd y cerddor newydd hwn? Ai Cymro Cymreig fydd, yn ffyddlawn i deithi goreu ei genedl, ac yn awyddus i roddi llais i'w dyheuadau arbennig, aiynte rhywbeth nondescript na fydd na 'flesh, fowl, nor good red—herring'? A fydd iddo ymgolli mewn rhyw arddull dramoraidd—i hud-lewyna ar ol Wagner, neu Berlioz neu Dvorak, neu ynteu ymdoddi yn y Sais materol a chlaiar? Tuedd i fynd i anialdiroedd pellennig, ar ol asynod gwylltion a dieithr, sydd yn hytrach yn ganfyddadwy yn rhai o'n cyfansoddiadau diweddar, ond ai ni wna y cerddor newydd aros yn agosach gartref gyda phraidd ei fryniau ei hun?"