Cofiant D Emlyn Evans/Ei Ddelfryd Cerddorol
| ← Y Banergludydd | Cofiant D Emlyn Evans gan Evan Keri Evans |
Yn y Cysegr → |
XVI.
EI DDELFRYD CERDDOROL.
CANIATAWN fod y termau y "delfryd cerddorol," "purdeb cerddorol" braidd yn amhenodol; ond gan mai ysgrifennu Cofiant yr ydym, ac nid llawlyfr, rhaid i ni adael i'r hanes dilynol eu llenwi â chynnwys mwy pendant. Dechreuwn yn y fan hon drwy gyflwyno i sylw'r darllenydd rannau o ysgrif o eiddo Emlyn ar Gerddoriaeth y rhannau hynny'n unig a deifl oleu ar ei syniad uchel amdani hi a'i swyddogaeth. Pe bâi marchog ffugr yn help, byddai'r teitl "Arwyddair ei Faner" yn gyfaddas i'r bennod hon.
Wedi cychwyn gyda natur fewnol (subjective) Cerddoriaeth o'i chymharu â Cherfluniaeth, Paentyddiaeth a Barddoniaeth, a gwrthod y ddamcaniaeth mai efelychiadol ydyw o ran ei dechreuad, drwy ofyn "I ba beth mewn natur y gellir cyffelybu'r hyn a eilw'r anwar yn Gerddoriaeth?" "Diau y canai yr adar yn bur debig yn y 9fed ganrif ag a wnant yn y ganrif hon, ac os felly, rhaid mai efelychwyr dirmygedig o sâl oedd yr hen gerddorion!" â ymlaen:—
"Yn ddiweddar iawn mewn cymhariaeth, y darfu i gerddorion feddwl am efelychu natur—gorchwyl cerddoriaeth yw awgrymu meddyliau, a chynhyrchu teimladau, ac nid dynwaredu; ac er fod gennym eithriad nodedig yn Symphoni Fugeiliol Beethoven, yn gynnil iawn y gwnaed hyn—ac y gwneir, mwy na thebig. Nid oes neb na wâda na fyddai'r symphoni hyfryd uchod nemawr gwaeth, pe heb yr ychydig nodau dynwaredol a geir mewn un symudiad; a'r un fath am fannau neilltuol yn y "Creation," lle yr â papa Haydn yn bur agos at y ffin sydd yn gwahaniaethu y coeth oddiwrth y cyffredin. Lled debig fod rhyw gyfatebiaeth rhwng natur alawon cenedl â dyheuadau a theithi mewnol y cyfryw genedl, ond y mae yn rhy ddwfn i'w olrhain i ddim pwrpas. Diau hefyd fod i gerddoriaeth gwahanol genhedloedd nodweddion fwy neu lai arbennig—yr Eidalaidd, lyfnder ac arwyneboldeb; y Ffrangcaidd, ysgafnder a phertrwydd; yr Ellmynnaidd, ddyfnder a thrymdra; a'r Saesnigaidd, eglurder a sylweddoldeb; ond nodweddion cenedlaethol yw y rheiny wed'yn. Efallai fod a fynno golygfeydd naturiol â'r pwngc i ryw raddau—gwastadeddau, neu fynyddau uchel, &c.; ond y mae gwastadfeydd yn Ffraingc ac yn Lloegr, a mynyddoedd yng Nghymru ac yn yr Eidal? Nid oes dim, pa fodd bynnag, yn alawon cenhedlaethol unrhyw genedl ag y gellir ei olrhain i sŵn naturiol nac afonig na choeden nac aderyn yn y wlad honno. Nid oes dim yn "Duw gadwo'r Czar" i'n hadgoffa am unigeddau rhewol Rwssia, mwy nag sydd yn "Nglâs-glychau Ysgotland" am gilfachau creigiog yr Alban, neu yn "Hen Wlad fy Nhadau " am fynyddau rhamantus ein hen—wiad ni."
Wedi siarad am gerddoriaeth ymhellach fel gwyddor, gofynna—
"Beth all cerddoriaeth gyflawni wedi'r cyfan? A yw'r ffrwyth yn gyfartal i'r moddion a ddefnyddir? Ydyw hi yn goleuo ein golygiadau, ac yn eangu ein meddyliau? Yn ein gwneyd yn fwy deallus, neu yn fwy doeth, yn fwy ymarferol neu yn fwy moesol? O bosibl na ellir rhoddi atebiad cadarnhaol di-amododol i'r cwestiynau yna; ond gallwn ddweyd fod cerddoriaeth rhoddi i ni bleserau nas gallwn eu hesbonio, ac yn codi ynom deimladau nas gallwn ymresymu yn eu cylch; gall ein diddanu a chydymdeimlo a ni pan yn drist, a'n difyru a'n diddori pan yn llawen; a medr ein trosglwyddo i awyrgylch lle nad oes le i fydolrwydd, na hunanoldeb, na thrachwant. Nid yw yn apelio at reswm, nac at egwyddorion. Nis gall bwyntio moeswers, mwy nag y gall baentio darlun; ac nis gall ymresymu mwy na phregethu. Ni fedr fod yn bersonol, yn duchanol, nac yn ffraethbert—nid oes le ganddi i Hogarth nag i Punch; ond ar yr ochr arall, anmhosibl iddi glwyfo na diwyno neb, canys cydymaith priodol yw i bob peth ag sydd yn gariadus, yn ddiniwaid, ac yn raslon. Y mae yn bur, nid i'r rhai pur yn unig, ond i bawb. Nis gall fod yn niweidiol ond pan yr ieuir hi â geir—iau anheilwng o'i phurdeb cynhenid—drwy ei phriodi yn anghymarus yn unig y gellir ei gwneyd yn foddion er drwg. I gerddoriaeth, pan y saif ar ei phen ei hun, y perthyn yr anrhydedd uchel ymysg yr holl gefyddydau, o fod yn anmhosibl iddi roddi mynegiant i un meddwl gwael, nac i awgrymu yr un dim ag sydd yn llygredig. Yng ngeiriau Ceiriog:—
'Addfwyn Fiwsig, Addfwyn Fiwsig, Gwenferch Gwynfa ydwyt ti!"
Yna cawn fras hanes o ddatblygiad cerddoriaeth; ac wedi cydnabod ein dyled i'r Troubadours am roddi cerddoriaeth ar y llwybr a ddylai gymryd,—nid fel math ar conundrum mesuronol sych, ond fel moddion i gyffwrdd â theimladau ac i fynegi dyheadau y galon ddynol, a'n dyled yn ddiweddarach i Galileo (tad y Serydd) a'i gyfeillion yn Florence, am bwyntio allan y ffordd at y gwir a'r aruchel—daw at y "prif feistri":—
"Gyda dyfodiad y prif feistri i'r maes—y meistri ymhob oes a gwlad wareiddiedig—dangosodd cerddoriaeth y fath adnoddau dihysbydd a feddai; efallai nad mewn dim yn fwy, nag yn yr amrywiaeth cyweirnodol di-bendraw ymron sydd at ei wasanaeth, i ddesgrifio a lliwio y gwahanol deimladau sydd yn perthyn i'r galon ddynol. I'r hen gerddorion, yr oedd y dirgelwch yma heb ei ddatguddio, i raddau pell; yn un peth, yr oedd offerynnau cerdd—orol heb eu datblygu a'u perffeithio i'r un graddau; er engraifft, cyn i'r organ gael ei chywiro yn ol tymheredd gyfartal (equal temperament), yr oedd rhai cyweirnodau mor aflafar arni, fel ag i fod yn amhosibl mewn ystyr ymarferol. Ond fel yr ymddatblygodd celfyddyd a gwyddor, y gallu i gyflawni ac i gynnyrchu yn raddol, law yn llaw, daeth tynerwch haner pruddaidd A leddf, neu danbeidrwydd llachar F lon, yn gymaint at alwad y cerddor â chyweirnod naturiol gonest a hoenus C, neu londer ieuengaidd G. Gall ddefnyddio cyweirnod gorfoleddus fel y gwna Handel yn ei "Hallelujah" a llawer darn arall, un herfeiddiol C leiaf megis ag y gwna Weber yn allegro yr overture i "Der Freischütz," un calon-doredig G leiaf gyda Schubert yn ei "Erl King," neu y dyner-riniol G leddf fel yn y bedrawd, "Blest are the departed" gan Spohr."
Yn y rhan olaf ymdrin â swyddogaeth cerddoriaeth:—
"Nid mewn llun dim sydd yn y nefoedd uchod, yn y ddaear isod, na'r dwfr sydd odditan y ddaear, y gellir profi y galluoedd cerddorol uchaf.
"Nid yn y frawddeg sydd yn rhoi'r meddylddrych am donnau ymddyrchawl y môr, wrth y geiriau' The floods stood upright,' nac yn ffurf grwydredig y nodau yn All we like sheep have gone astray,' y mae gwel'd Handel yn ei lawn fawredd, o herwydd er mor hyfryd yw y cyfryw froddegau, ac er mor ddelweddol ydynt i'r glust a'r llygad (Hen—nodianol!), y maent yn dangos eu saerniaeth dipyn yn rhy eglur; ond cawn ef yn y nodau syml tawel sydd yn agor yr unawd gyntaf yn y Messiah,' y rhai a ddisgynant fel gwlith nefol ar ein hysbrydoedd, ac a'n harweinia at y cysur nad yw o'r ddaear, a fynegir yn y geiriau bendigaid 'Comfort ye.' Y gallu hwn i fynegi drwy gyfryngwriaeth nodau, deimladau dyfnaf y galon, i'n diddanu â phrofiadau eneidiol nas gall byd nac amser gymeryd oddiarnom, ac a'n harwain i fyny at yr aruchel a'r anfarwol, sydd yn gwneyd creadigaethau Bach a Handel, Haydn a Mozart, Beethoven a Mendelssohn, a Schumann a Schubert, yn eiddo nid i unrhyw oes na chenedl, ond i holl oesau y byd, a oleuwyd ac a addysgwyd yn ddigonol i'w gwerthfawrogi. Pan awn i wrando ar y Messiah, yr ydym yn teimlo ar ol dychwelyd, fel pe baem wedi ysgwyd ymaith gyfran fawr o'r llaid a'r sorod sydd yn cydfyn'd â'r byd a'r bywyd hwn; ac ar ol bod ar fynydd Carmel gyda'r prophwyd yn 'Elijah,' llawer un a gryfhawyd ac a galonogwyd i lynu wrth y gwir ac i wrthsefyll y gau, ac a lonychwyd yn ei galon gan froddegau cysurlawn "O rest in the Lord."
Terfyna gyda'r hyn a eilw'n gerddoriaeth arbenigol (absolute music). Yn raddol y daeth y gerddorfa lawn i fod—a'r dyn ar ei chyfer, sef "papa Haydn "; ac wele'r llong gerddorol bellach yn nofio ym môr y symffoni a'r sonata:—
"Nis gall dim fod yn fwy diddorus na sylwi ar ddull ymddiddanol Beethoven gyda'r gerddorfa; fel y crwydra oddiar y llwybr, ac y colla ei hun i bob ymddangosiad gyda phethau dieithr ac amherthynasol, hyd nes yr ydych yn rhyfeddu pa sut y gall byth ddychwelyd at ei bwnc gwreiddiol; weithiau dringa i fyny i'r nenfwd a'r offeryn hwn, ac erlidia ef ag un arall; wedyn daw a hwy yn ol, i ymgymysgu blithdraphlith a'u brodyr, gan eu gadael yno yn ol pob ymddangosiad, i wneud dim ond ymraf-lio ac i ddinistrio pob rheol a threfn. Ond yng nghanol y cythrwfl daw tawelwch; ni chlywir namyn un yn dal pen llinyn rheswm—efallai y clarinet ofnus ond ffyddlon; wedyn hwyrach daw y bas ŵn i gefnogi ei chwaer ieuengach, a phob yn dipyn y gerddorfa, hyd nes y bydd yn un hwre wyllt. Weithiau drachefn, rhydd yr un chware-teg i'r oll o'r offerynnau, ac yna cydia yn yr offeryn hwn a'r offeryn arall, gan eu trin a'u troi, eu boddio a'u siomi, nes y collant eu tymer; ac yna ymdrecha un i roddi gair i fewn yn y fan hon, arall fan hon, arall yn y fan acw; un yn gariadus a'r llall yn ddigllawn, nes y byddarant chwi o'r diwedd a'u gwahanol ofynion a'u taeru.
"Daearol ddigon oedd ef mewn llawer ystyr, ond yr oedd ei fyfyrdodau eneidiol yn myn'd ag ef i uchelderau lle nas gallai golygon cyffredin ei gyd-ddyn dremio. Ac y mae hyn i'w deimlo fwy neu lai ei gerddoriaeth; y mae ei offerynnau yn siarad gyda hyawdledd difesur, ond nid iaith dyn a siaredir ganddynt. Yr ydym yn gwrando arnynt gyda'r mwynhad dyfnaf, ond nid gyda'r un cydymdeimlad perffaith ag y gwrandawn ar symphoniau Mozart. Er cymaint yw yn uwch na ni, y mae Mozart yn rhoddi i ni bob amser yr hyn a ofynwn ac a ddeallwn. mae Beethoven yn ein synnu beunydd, ac weithiau yn ein cythryblu; Mozart yn ein diddanu a'n digoni. Nid ydym yn teimlo ychwaith fod Beethoven yn ein hysbrydoli â'r teimlad uchaf oll—crefyddolder. Y mae ei Engedi' yn hyfryd odiaeth, ac yr ydym yn ddiolchgar am y gwaith fel y mae; ond gallasai fod wedi ei gyfansoddi i ddathlu coroniad rhyw ymherawdwr, onibae ein bod yn gwybod ei bod yn amhosibl i Beethoven ysgrifennu unrhyw waith gyda'r cyfryw ddyben. Nid oes y fath tableau ryfeddol o arliwiaeth gerddorol mewn bod, a'i Missa Solennis, ond cyn belled ag y mae a fynno â'r teimlad o ddefosiwn a chrefyddolder, nid yw yno; nid ydym yn syrthio yn addolgar ar ein gliniau fel gyda Mozart, mwy nag yr ydym yn esgyn ar adenydd i fyny i'r nef gyda Handel.
"Y mae ein gorchwyl ar derfynu; nid ein bwriad mewn un modd oedd dihysbyddu ein testun—cymerai gyfrolau i gyflawni hyny—ond yn hytrach ym—gomio â'r darllenydd, heb gadw'n fanwl at unrhyw gynllun neillduol. Y mae cerddoriaeth wedi gwneyd brasgamiadau nodedig y blynyddau diweddaf; pa beth sydd yn weddill sydd gwestiwn nas gall neb ei ateb yn awr. Fel y dywedodd Reichardt, darfu i Haydn adeiladu iddo ei hun dŷ hardd, adeiladodd Mozart balasdy urddasol uwchben iddo, a chododd Beethoven dŵr gorwych uwchlaw hwnnw; ond pwy bynag a anturiai i esgyn yn uwch, diau mai tori ei wddf a wnae. Y mae Weber, Spohr, Mendelssohn, Schubert a Schumann bob un wedi ychwanegu ei gyntedd, ac efallai eraill ar eu holau, o herwydd yn nhŷ y gân y mae llawer o drigfannau.' Nid ydym am ymrestru ymysg y proffwydi, ac amser yn unig a benderfyna safle derfynol pob dyn. 'Nis gwyddom eto pa beth a fyddwn,' ddylai fod ein harwyddair pan yn ymwneyd â'r cwestiwn. Efallai y ceir fod Wagner, fel y myn rhai o'i edmygwyr, wedi codi iddo ei hun arsyllfa ar ben tŵr Beethoven; efallai na cheir. Bu yn galed ar Handel tra yn ymladd â'r wrthblaid gref oedd yn ei erbyn yn Llundain, a Buononcini fel ei harwr; dim ond o ychydig, hyd yn oed gyda help y frenhines, y darfu i Gluck fuddugoliaethu ar y Picciniaid yn Paris; bwyta ei ginio gyda'r is-wasanaethyddion, a chael ei ddianrhydeddu'n anhygoel ymron, yn mhalas yr Archesgob yn Salzburg oedd tynged Mozart; ail-adroddiad i raddau pell o hanes Handel a Buononcini, Gluck a Piccini oedd eiddo Weber a Spontini; o brin y caed gan gyhoeddwyr Vienna i brynu caneuon Schubert am ychydig geiniogau: a dim ond dibrisdod ac oerfelgarwch a dderbyniodd Mendelssohn oddiar law ei gyd-ddinasyddion yn Berlin. Yn mha le yn nheml y gerdd y saif Buononcini, Piccini, a Spontini yn awr, heb siarad am y fath bobl ag Archesgob Salzburg, cyhoeddwy Y Cerddor ol Vienna, a dilettanti Berlin? Dengys yr ysgrif hon mor aruchel a chyfoethog yn olwg oedd byd y cerddor, ac mor urddasol oedd ei swydd, ac ni all neb fod yn broffwyd neu fanergludydd heb ei feddiannu gan weledigaeth felly. Yr unig gŵyn ag y gellir ei dwyn—a'r gŵyn, yn wir, a ddygir—yn ei erbyn yw, nad oedd ei fyd cerddorol, er yn fawr, yn ddigon mawr i gynnwys Wagner, Berlioz, &c. Y mae hyn yn wir i fesur,—yn wir yn yr ystyr nad oedd ef wedi ei feddiannu ganddynt hwy fel yr oedd gan y meistri eraill, o Bach hyd Mendelssohn. Negyddol oedd ei ymagweddiad at y lleill yn hytrach na gwrthwynebol; yr oedd yn wrthwynebol yn unig i'w haddolwyr, y rhai "wrth osod i fyny eu hallorau delw-addolol oeddynt ar yr un pryd yn dorwyr delwau di-ail eu hunain." Yr hyn a ddywed am Wagner ei hun yw: "Diameu fod Richard Wagner yn gerddor galluog iawn; un o'r galluocaf, ar rai ystyron o leiaf, a gynhyrchodd y ganrif bresennol"; ac eto, "Nid ydym yn dweyd gair yn erbyn astudio Wagner a'i ysgol; i'r gwrthwyneb, ein cyngor yw, darllener, gwrandawer, ac astudier hwy yn fanwl; ond nid ar draul esgeuluso'r cyfryw lwybr gyda chyfansoddwyr eraill. Yn nhy y gân y mae trigfannau lawer, a'r hyn a wna yr efrydydd call yw eangu ei feddwl a gloewi ei amgyffredion drwy fynnu cydnabyddiaeth a'i breswylwyr oll."
Eto i gyd ni ellir dweyd ei fod yn eu hedmygu hwy fel yr edmygai ei " feistri "—enw. na roddai iddynt; ac y mae'n ddios na chaniataodd ei iechyd iddo wneuthur chware teg â'u gweithiau. Gosodir ei ddelfryd effeithiol ef allan yn ngeiriau'r Tywysog Albert am Mendelssohn a ddyfynna Emlyn:—
"Y Celfyddwr uchelryw, yr hwn, ynghanol Baal-addoliaeth celf lygredig, sydd wedi bod yn alluog, drwy ei athrylith a'i wyddor, fel Elias arall, i ddiogelu Celf wir, ac unwaith eto i gynefino ein clustiau, ferwinwyd yn chwildro dawns gwag o nodau, i nodau pur cyfansoddiant ystyrlawn, a chynghanedd gyfreithlon:—y meistr mawr sydd yn ein gwneyd yn ymwybodol o unoliaeth ei syniad drwy holl wead—waith ei greadigaethau, o sibrydiad esmwyth hyd at gynddaredd aruthr yr elfennau"!
Yr oedd ganddo ef, fel pawb arall, ei gyfyngiadau, a chymhwysai ato'i hun fel cerddor yn fynych y gwirionedd sydd yn y geiriau, "un genhedlaeth a â, a chenhedlaeth arall a ddaw." Ni ellir disgwyl i neb fod ffyddlon i weledigaeth y byddo hebddi, ond i'r hon fyddo ganddo. Ac nid gwasanaeth bach mo wasanaeth y dynion cryf hynny sydd, drwy eu ffyddlondeb a'u cadernid, yn diogelu yr hyn sydd oreu yn eu gorffennol (a fu unwaith yn bresennol iddynt hwy) fel ag i roddi mantais i rai ieuengach i ychwanegu ato, a gwneuthur hwnnw eilwaith yn rhan—os deil farn amser—o gynysgaeth y dyfodol.