Cofiant D Emlyn Evans/Fel Cyfansoddwr a Cherddor

← Gwasanaeth

Cofiant D Emlyn Evans gan Evan Keri Evans

Y Banergludydd →

FEL CYFANSODDWR A CHERDDOR.

A.—Gan DR. PROTHEROE.

XIV.

Y MAE cyfnodau ar fyd y gân fel ar bob celfyddyd arall. Weithiau fe gawn gyfnod y rangan; bryd arall caiff y chwaraegerdd le amlwg. Wedi hynny dyma ddydd y tone-poem a'r symffoni. Yn ein byd bach ni yng Nghymru, nid rhyw lawer o le a gawsom i yshoncio, gan mai ychydig o dir a feddiannwyd hyd yn hyn gan ein cyfansoddwyr. Eto, fe gawn gyfnodau hyd yn oed yn ein hanes cerddorol ni.

Lai na chanrif yn ol tipyn yn dywyll ydoedd hi ar ein ffurfafen gerddorol—nid oedd yna na lloer na seren yn y golwg, a phur amrwd a dilun oedd y cyfansoddiadau a gyhoeddid. Gwir fod ein halawon gwerin yn ddihafal, ond yr adeg y synnid y byd cerddorol gan symffonïau y cawr Beethoven, y gogleisid cerddgarwyr gan awen nef-anedig Mozart, neu y swynid hwy gan ganeuon bytholwyrdd Schubert, tawel ydoedd hi yng "Ngwlad y Gân." Ymhen tipyn, dacw oleu i'r cwmwl, ac wele "sêr goleu, eglur" yn ymddangos yn John Ambrose Lloyd a Stephen Tanymarian. Tywynnai seren arall ar yr un adeg, er nad o'r un disgleirdeb —Owain Alaw. I'r cyfnod yna yr ydym yn ddyledus am y "Blodeuyn Olaf," "Teyrnasoedd y Ddaear," a'n horatorio gyntaf —"Storm Tiberias." Sonia'r hen bobl yn aml am y deffroad crefyddol hwnnw a adnabyddir erbyn hyn fel Diwygiad '59. Cafwyd deffroad arall—yn y blynyddoedd dilynol—yn y '60s, ond mai un cerddorol ydoedd. Dyma efallai gyfnod aur y rangan yng Nghymru. Dyma'r adeg y daeth Dr. Joseph Parry a'i Don o flaen gwyntoedd; John Thomas, Llanwrtyd, a'i Nant y mynydd Gwilym Gwent a'i Haf; Alaw Ddu a'i Wlithyn, ac yn olaf oll, ond nid y lleiaf, Emlyn a'i Wanwyn.

Nodweddid y rhanganau gan dlysni a swyn: gwelid prydferthwch natur yn y cwbl. Nid oedd yno ddim ymgais at y mawreddog, ond canai'r cwbl mor naturiol a

"Nant y mynydd, groew loew
Yn ymdroelli tua'r pant."

Credaf fod a wnelo amgylchoedd (environment) lawer â theithi meddwl, ac y mae'n rhaid fod golygfeydd arddunol Castellnewydd Emlyn a'r wlad oddiamgylch wedi gwneuthur argraff annileadwy ar feddwl y cerddor, gan fod yn hawdd canfod adlewyrchiad ohonynt yn ei weithiau. Y cain a'r pur, y swynol a'r prydferth ddaw i'r golwg amlaf.

Yn fore iawn yn ei hanes yr oedd gan Emlyn allu i ganu melodi bur,—melodi a ganai; melodi a roddai ddarluniad o'r geiriau. Gyda hyn meddai grebwyll i ddal ar y pethau goreu, ac er na chawsai wersi gan neb, hyd y gwyddom, eto astudiodd y gweithiau clasurol, a thra'n byw yn Cheltenham achubodd lawer cyfle i roi tro i'r Brifddinas i wrando'r clasuron ac i goethi ei feddwl drwy wrando ar rai o brif gantorion y cyfnod.

Pan oedd yn dechreu "trwsio'i adenydd" fel y gallai ehedeg yn ddiofn yn y ffurfafen gerddorol, yr oedd y rangan a'r ganig yn boblogaidd. Edmygai ranganau swynol Mendelssohn yn fawr, a mynych, ymhen blynyddoedd wedi hynny, cymhellai efrydwyr ieuainc i astudio Mendelssohn fel model yn y gelfyddyd o ran-weithiadaeth. Ond er poblogrwydd y rangan nid arhosodd Emlyn gyda'r ffurf hon, ond ymgeisiodd at ffurfiau uwch; a chawn ef yn cyfansoddi Y Tylwyth Teg. Hefyd torrodd dir newydd yn ei ganeuon. Efallai y dywed rhai iddo efelychu rhai o'r Caneuon Saesneg yn eu ffurf, ond wedi'r cyfan, i'r Cymro yr oedd popeth yn newydd. Bu'n gystadleuydd hynod lwyddiannus, ac y mae amryw o'i ganeuon goreu yn rhai arobryn. Mewn amryw ohonynt, agorai y gân gydag adroddgan fel ym Medd Llewelyn a Chan y Tywysog. Pa ganeuon Cymreig, mewn unrhyw gyfnod, sydd yn anadlu mwy o nwyd a dyhead y Cymro? Yr oedd yr alawon yn ganadwy, y ffurf yn ogleisiol, a'r cyfeiliannau yn chwaraeadwy ac effeithiol. Y mae yn syndod ei fod yn gallu ysgrifennu cyfeiliannau mor bwrpasol i'r piano, gan nad oedd ef ei hun yn honni bod yn bianydd! Pan ymwelodd Eos Morlais â'r Amerig, caneuon Emlyn a daniai'r cynulliadau Cymreig. Yr wyf mewn aml i fan wedi dod ar draws llu a gofiai am ymweliad y prif ganwr. Ar unwaith try'r siarad at y caneuon a genid, a chofir gan bawb am y brwdfrydedd a'r hwyl a geffid gyda chanu'r Eos o Hen Wlad y menyg gwynion. Os efelychiad ydyw'r ganmoliaeth uchaf, yna'n sicr yr oedd cyfansoddwyr Cymreig yn meddwl llawer ohonynt, gan i lawer cyfansoddwr eu hefelychu—yn eu ffurf o leiaf. Gwelir hyn yn hawdd ond cymharu amryw ganeuon a ymddangosodd rhyw bymtheg a deg ar hugain o flynyddoedd yn ol. Yr oedd ei chwaeth yn rhagorol wrth ddewis geiriau. Yn hyn cafodd lawer o help yn ddiau gan Mynyddog, —awdur geiriau rhai o'i ganeuon mwyaf poblogaidd. Ychydig o weithiau cyflawn a gyfansoddodd, ond y mae'r ychydig hynny'n llawn swyn a melodedd. Pan yn edrych dros ei waith cyflawn cyntaf—Y Tylwyth Teg—fe'n swynir gan lyfnder y felodi a'i hystwythder canadwy.

Dengys ei hoffter o'r hen alawon, a gwyddai sut i'w defnyddio heb eu camddefnyddio. Mor firain a thlws y tarawiad o Hob y deri dando yn y corawd cyntaf o'r Tylwyth Teg. Dyma law gelfydd mewn gwirionedd, dim ond rhyw awgrym—fel rhyw arlunydd yn gwneuthur i'r edrychydd weld ymhell tuhwnt i'r darlun. Mor llawn o hiwmor ac o'r cellweirus, fel yr arferid y gair yng Nghwmtawe—yw'r unawd i fariton "Brenin y Tylwyth teg wyf fi." Mae'r mydr a'r seiniau yn llawn asbri, a swynir ni gan bertrwydd y brawddegau. Gan fod ei edmygedd o Mendelssohn mor fawr, nid yw'n anodd canfod fod Midsummer Night's Dream yr Iddew cerddgar wedi gwneuthur argraff ddofn arno. Ei weithiau cyflawn eraill ydyw Gweddi'r Cristion a'r Caethgludiad. Yma eto, ni wnaeth yr un ymgais i "synnu'r doethion," nac ychwaith i foddio "duwiau'r galeri," ond ysgrifennai'n goeth, yn ganadwy ac yn effeithiol. Yr oedd ganddo galon ddigon mawr i greu melodi. Ac wedi'r cyfan, onid dyna hanfod gwir gerddoriaeth? Dywedai Schubert un tro: "Rwyf yn credu fod yr engyl yn canu yng ngherddoriaeth Mozart." Paham? Ai am y rhanweithiadaeth celfydd, a'r cyfuniadau cynghaneddol? Nage, yn wir, ond oherwydd y felodi nef-anedig sydd ynddi. A dyna'r gerddoriaeth fydd byw. Mawr yr asbri am gordiau dieithr sydd yn meddiannu llawer o gyfansoddwyr y dyddiau hyn—ond y maent yn amddifad hollol o'r wir awen, a gellir yn hawdd weddio am i'r "anadl" ddod i chwythu ar y lladdedigion hyn, a rhoi bywyd yn eu hesgyrn sychion. Yr oedd awen Emlyn yn aml-ochrog, ac nid yn ei ganeuon a'i weithiau cyflawn yn unig yr ymddisgleiriai, ond hefyd yn ei ranganau a'i donau. Gallai lunio tôn cystal â neb; ac er efallai nad ydynt wedi cyrraedd poblogrwydd un neu ddwy o donau ei gydoeswyr, eto y maent yn sicr o ddal eu tir ochr yn ochr â'r rhai goreu o'n tonau Prydeinig. Pa well esiampl o'r emyn—don na Threwen, yn enwedig pan ei cenir ar eiriau anfarwol David Charles:

"O! Gariad, O gariad mor rhad,
O! foroedd o gariad mor fawr."

Y mae Eiring ac eraill o'i eiddo yn batrwm o'r hyn a ddylai tôn gynulleidfaol fod. Yr oedd yn llwyddiannus iawn gyda'i ranganau. Yr oedd y rhan-weithiadaeth yn glir a chryno, y felodedd yn llawn swyn, ac yn rhedeg yn rhydd a naturiol, fel afon ddofn, heb yr arwydd lleiaf o drai ar y dyfroedd melodawl. Gem ei ranganau yn ddiau ydyw How sweet the moonlight sleeps. Dioddefai lawer gan ball cwsg, ac yn nhrymder nos hir y canodd ei rangan hyfryd ar eiriau y Bardd o Stratford. Mae geiriau'r Prif-fardd wedi cael dehongliad perffaith, a braidd na thybiwn fod Emlyn o ran dychymyg yn ei hen ardal, ac yn canfod ei hun yn sylwi ar y Teifi yn rhoi ei thro heibio'r Castell, y lloer yn gwenu'n swynol ar yr olygfa, a rhyw gariadon, a fu'n sibrwd eu serch dan gysgod yr hen furiau, ac wedi ymgolli yng nghyfaredd yr olygfa, yn torri allan i ganu "How sweet the moonlight sleeps upon this bank." Nid ydym yn synnu dim i gerddoriaeth mor odiaeth o dlws gipio'r wobr oddiar lu o gyd—ymgeiswyr pan ei danfonwyd i gystadleuaeth. Yr ydym yn dyfynnu barn^[1] un o ddynion mwyaf poblogaidd yr Amerig—un o'i phregethwyr mawr, ar ol gwrando datganiad o'r rangan:—

On hearing Central Church Chorus present Emlyn Evans' interpretation of Shakespeare's conclusion of The Merchant of Venice,' beginning 'How sweet the moonlight sleeps pon this bank,' the entire body of singers being under the direction. of Emlyn Evans' friend and fellow—artist, Daniel Protheroe, I was taken into a realm of enchantment. The friendship of these two men, Emlyn Evans and Daniel Protheroe, wrought with imaginativ quality as with threads of gold, shot here and there throughout the tapestry. I could then understand why the great Hallam pronounced these words the most eminently Shakespearian music of thought, which all such poetry is and must be. The greatness of Shakespeare as an artist abides in the scene itself, where naturalism and classicism commingle in the heart's glorious realm. That Emlyn Evans should have risen to such harmonious description as we find in this work of his, shows the Shakespearian quality of his own mind in its response to the unsurpassed melody of Shakespeare's thought and word. I doubt if there is a song in all the history of music in which the senses are so lured into unity and force of delightful experience. The imagination creates an object of sight in which the heart throbs in love's unison with Lorenzo and Jessica. The sense of hearing is ravished with an experience in and through tones equal to the pattines of fine gold,' and musically it is all carried farther than even Shakespeare's words can bear the thrill of ecstasy, because music alone like this may intimate the largeness of Shakespeare's thought of immortality which concludes the play."

Cenir alawon hyfryd Emlyn gan genedlaethau i ddod, ac atseinia eu hacenion cyfareddol rhwng Bryniau Cymru tra pery'r Cymro i garu "cerdd yn angerddol."

B.—Gan TOM PRICE.

Ar wahan i gyfansoddiant cerddorol, ystyriaf mai'r ddau a gyflawnodd fwyaf o wasanaeth i gerddorion a cherddoriaeth Gymreig oedd Ieuan Gwyllt a D. Emlyn Evans; y cyntaf gyda cherddoriaeth y cysegr a'r olaf yn gyffredinol. Yr oedd Mr. Emlyn Evans yn gerddor arbennig i gerddorion, am fod ei saerniaeth mor goeth a dillyn, a hynny mewn cyfnod pan nad oedd gwybodaeth gerddorol a chwaeth bur mor gyffredin ag ydynt yn awr. Cofiwn ymddangosiad y canigau cyntaf, megis "Y Gwanwyn," "Dewch tua'r coedydd," "Mor swynol ydyw'r nos," etc., a gallaf yn ddibetrus fynegi nad oes gennym eto, fel canigau, ddim i'w gymharu â hwynt, mewn pert—rwydd rhan—weithiadaeth, gloewder y gynghanedd, a symudiad mydryddol (rhythmical). Gwyn fyd na chenid hwynt gan ein corau heddyw; ond credaf yn ddibetrus eu cenir yn y dyfodol. Ym myd y dôn gynulleidfaol, saif yn y rheng flaenaf. Yn wahanol i Dr. Parry, mae tonau goreu Emlyn yn y Cywair Mwyaf, ac yn dra thebig o ddal yn iraidd 'am ragor o amser. Credodd Dr. Parry oherwydd poblogrwydd Aberystwyth, mai'r minor oedd bron y cyfan i'r Cymry. Camsyniad oedd hynny, canys y Cywair Mwyaf sydd yn para hwyaf yn hanes cerddoriaeth yr Eglwys. Ar wahân i gyfansoddi tonau, ychydig o'r genedl a ŵyr am ei waith ardderchog ynglŷn â llyfrau tonau'r Eglwys, y Wesleaid, heblaw llyfrau'r enwad y perthynai ef ei hun iddo. Edrychid arno fel y pen cynghorydd parthed cyfaddasu a dewis tonau cynulleidfaol. Ceidwadwr oedd yn y byd cerddorol,—nid rhyw lawer o gydymdeimlad oedd ganddo â'r ysgol ddiweddaraf, a phan fyddem yn cystadlu, mawr ein hofn rhag ei sylwadau miniog, os byddem a chwant dewr rodio tiroedd gwaharddedig y gerdd, fel rhyw drawsgyweiriad gwyllt a direol, neu fympwy am oddity cynghaneddol. Byddai'r inc coch bob amser ar y mannau gwahanglwyfus.

Yr oedd yn artist cynhenid, ac ni wn am un cyfansoddwr Cymreig a fedrai wneuthur cymaint defnydd o motif, wrth droi a throsi, a gwisgo mewn gwahanol liwiau, a'r cwbl yn y diwedd mor daclus a chryno. Yr oedd yn llawdrwm iawn, er yn dyner, pan welai gyfansoddwr ieuanc yn gwastraffu defnyddiau wrth ddwyn gormod o fater i'w waith, a rhy fach o ddatblygiad.

Faint bynnag a ddywedir amdano fel cerddor a beirniad, fel dyn yr oedd fwyaf y bersonoliaeth eiddgar sydd yn aros, y llygaid treiddgar, a'r siarad chwareus a miniog. Dygai i'n cof bob amser yr hyn a ddarllenem am bobl athrylithgar, yn neilltuol am R. L. Stevenson, etc. Mawr oedd ei garedigrwydd i gerddorion pan yn dechreu blaguro,—cynghori, treulio dyddiau i edrych dros eu cyfansoddiadau, a'r cyfan am ddim. Yn ddiau ni fu ei gyffelyb yn y wlad erioed am dro caredig, yn ogystal ag ambell i ergyd tost. Hawdd i mi ydyw ysgrifennu'n gynnes iawn amdano; darllen ei wahanol feirniadaethau oedd yr unig goleg a gefais i; ac fel yr ysgrifennais flynyddoedd yn ol, ef, o'r holl gerddorion Cymreig y deuthum i gysylltiad â hwy, a adawodd yr argraff ddyfnaf ar fy meddwl. Mae ei goffa yn annwyl iawn gennyf, a charwn weld rhagor o'i debig yn codi yng Nghymru.

Nodiadau

1. Dr. Gunsaulus.