Cofiant D Emlyn Evans/Y Banergludydd

← Fel Cyfansoddwr a Cherddor

Cofiant D Emlyn Evans gan Evan Keri Evans

Ei Ddelfryd Cerddorol →

XV
Y BANERGLUDYDD.

GYDA golwg ar gyfansoddi, gallesid meddwl ei fod wedi cael ei ddymuniad bellach, ac yn mwynhau'r hamdden (o leiaf o 1891 ymlaen), y bu'n sychedu amdano gyhyd, i ddangos ei allu mewn rhyw waith gorchestol—cyfanwaith mawr—fyddai'n goron ar ei greadigaethau llai. Credai ei gyfeillion yn ei allu, a cheisient ei symbylu i gyfansoddi, fel y buont ddiweddarach yn ei annog ysgrifennu llyfr safonol ar Hanes Cerddoriaeth Gymreig. Ond er fod yr ysbryd yn barod, ni wyddent hwy fod y cnawd mor wan. Rhwystr arall oedd yr un ariannol. "Llosgodd ei fysedd" drwy gyhoeddi Y Tywyth Teg ar ei gyfrifoldeb ei hun; a rhwng popeth ni fuasai wedi gorffen Cantawd Y Caethgludiad oni buasai i Mr. D. Jenkins addaw ei chyhoeddi. Yr oedd y geiriau—o waith Goldsmith —wedi bod yn ei feddwl oddi ar amser Henffordd, ac yr oedd wedi dechreu cyfansoddi. Yn ddiweddarach, gyda help y cymhellydd uchod, ymrodd i'w gorffen, a pherfformiwyd hi gyda chymeradwyaeth yn Eisteddfod Genedlaethol Rhyl, a llawer o fannau eraill. Ond y gwir yw, er y rhoddid canmoliaeth uchel i'r gwaith, nad oedd ganddo mo'r grym nerfol i losgi fel cynt. Gwir fod amryw o'r prif gerddorion wedi cyfansoddi rhai o'u prif weithiau ar ol pasio canol oed; ond y mae hyn yn aml yn fater o dymheredd (temperament) ac yn wastad yn fater o gryfder ac iechyd. Ni ddisgwyliai Emlyn fyw i fod yn hanner cant oed, a chyn cyrraedd yr oedran hwnnw bu'n gorfod ffoi rhag gerwinder y gaeaf o'i froydd ei hun i wlad yr haf. Heblaw yr anhawster cynhyddol gyda'r anadi, yr oedd ymosodiadau y gastritis a ymaflodd ynddo adeg dyddiau ei orlafur yn Cheltenham yn mynd yn fwy ffyrnig a phoenus gyda threigl y blynyddoedd; fel erbyn 1893 yr oedd ei gorff yn dra bregus, a dim ond nerth ewyllys eithriadol gref, a llawer o hunan-reolaeth a threfnusrwydd, a'i galluogodd i gyflawni'r gwaith a wnaeth yn rhannau olaf ei fywyd.

Clywn acen ing anallu yn y geiriau a ganlyn mewn ateb i ymgais ei gyfaill o Aberystwyth ac eraill gael ganddo ysgrifennu hanes Cerddoriaeth yng Nghymru:—

"Nid ydyw yn ymddangos eich bod yn deall sut y mae gyda mi o ran ystad fy iechyd. Yn sicr, nid wyf am wthio y mater yma o iechyd ar sylw neb; ond pan y mae un yn siarad mor ysgafn am ddechreu cyfres o erthyglau ar destyn sydd mewn ystad hollol hylif (fluid)—os yw felly hyd yn oed a gorffen llyfr nad yw eto wedi ei ddechreu, y mae'n bryd galw allan am sobrwydd a synwyr. Byddai'n dda gennyf pe buaswn wedi ymgymeryd a'r gwaith flynyddau'n ol; byddai'n well fyth gennyf tae Gwyllt wedi ei ddechreu; a buaswn yn falch tae'r N.E.A. wedi derbyn fy awgrymiadau ynghylch y fath waith flynyddau'n ol—er nad oedd gennyf syniad pwy a'i hysgrifennai, ac yn sicr ni chystadleuwn i fy hunan. Ond y mae hyn oll yn hen hanes erbyn hyn, ac ymhlith y pethau a fu. Os caf iechyd a chryfder i hynny, efallai y gwnaf rywbeth eto, ond rhaid iddo fod yn waith o bleser a hamdden yn hollol, nid yn dasg beiriannol."

Ac os oedd hyn yn wir ynglŷn â gwaith nad oedd ond yn gofyn meddwl clir, ymchwiliad gofalus, a gallu i ffurfio a mynegi barn, beth am fynd i'r ystad eirias y mae'n rhaid wrthi cyn ysgrifennu gwaith creadigol o unrhyw werth?

Gall yr ymadrodd uchod "Nid yw yn ymddangos eich bod yn deall sut y mae gyda mi" esbonio pam yr oedd, yn wahanol i'w gyfeillion, yn cadw draw o gyfarfodydd yr Wyl Gerddorol yn Henffordd, ac o gyngherddau'r Eisteddfod—yr oedd y draul mewn ynni nerf yn ormod; yr oedd ef dan yr angenrheidrwydd o gynhilo hwnnw i gwblhau'r gwaith y tybiai ef ei bod yn rhaid ei wneuthur. Drwy ofal a chynhildeb felly yn unig y gallodd fynd drwy waith ei flynyddoedd olaf. Ar y llaw arall, pan daflai'r ffrwyn ar war ysbryd y gân ambell i waith—fel уг oedd temtasiwn i wneuthur gyda chyfeillion—ei dâl, fel eiddo'r meddwyn, fyddai gwely drain a gŵyl drannoeth." Gwyddom am eraill y tu allan i fyd y gân—rhai llai llednais eu giau a mwy prin eu teimladrwydd nag ef—sydd yn gorfod ymgadw rhag yr ysu a'r difa nerth hwnnw a ymyrrai â'u gwaith a'u heffeithiolrwydd yn ol llaw.

Yn wir, gallesid meddwl fod cyfansoddi 30 o anthemau (24 yn gyhoeddedig), 50 o ganigan a rhan-ganau (30 yn gyhoeddedig), 40 o ganeuon (33 yn gyhoeddedig), 80 o donau cynulleidfaol, 20 o ddarnau i blant, 6 deuawd, 6 cân a chytgan, nifer o gorawdau a madrigalau—heblaw'r gwaith arall cyn bod yn 50 oed, yn ddigon o gynnyrch o safbwynt maint a rhif, os hynny sydd eisieu. Wrth gwrs, i'r rhai sydd yn plygu o flaen bwgan un cyfanwaith mawr, nid yw hyn yn ddigon; ond methwn weld pam y mae'n rhaid i'r safon fod yn fwy anianol ym myd Cerdd nag ym myd Barddas. Cydnebydd pawb ei fod yn llawn gymaint camp cyfansoddi telyneg berffaith ag yw cyfansoddi arwrgerdd, a bod y delyneg fach yn fwy o hanfod ym myd yr awen wir, os ydyw'n codi'n uwch mewn perffeithrwydd. Hyd yn oed ymysg athronwyr—gyda chynnydd eu gwyleidd-dra—y mae cyfnod y systemau mawrion wedi mynd heibio. Gellid dangos yr un peth oddiwrth gwrs datblygiad yn gyffredinol, onibâi mai ysgrifennu Cofiant yr ydym. Daeth Emlyn i weld hyn, nid yn unig yn ei berthynas ag ystyr ac amcan bywyd (gwêl Pennod XIII), ond hefyd y tufewn i fyd Cyfansoddiadaeth, fel y dengys y dyfyniad hwn:

"A thing of beauty is a joy for ever," eithr nid oes dim a fynno maint y peth â'i hyfrydwch di-ddarfod. Amcan y gwir gelfyddwr ymhob celf yw cyflawni ei waith yn y dull goreu, ac nid yw byth yn ymgymeryd â'r hyn sydd y tuhwnt i'w alluoedd i'w gyflawni yn y dull hwnnw."

Ymddengys hefyd oddi wrth yr hyn a ganlyn ei fod yn mabwysiadu safbwynt Rubinstein:—

"Adrodda Rubinstein hanesyn am Benvenuto Cellini, yr hwn pan yn brin o ddefnyddiau i wneud cerflun mawr i Frenin Ffrainc, a orfu doddi ei holl gerfluniau eraill i'r perwyl, ond pan y daeth at un cawg bychan petrusodd—nis gallai ddistrywio yr un bychan ond gwerthfawr hwnnw. Ac y mae y Wohltemperirte Clavier (gan Bach) yn gyffelyb' meddai Rubinstein; 'pe bae—yn anffortunus—i holl Gantodau Bach, ei Fotettau, ei Offerennau, ie, hyd yn oed ei Ddioddefaint, i gael eu colli, ac nad oedd dim yn aros ond yr un trysor hwn, ni fyddai i ni ddigalonni—ni fyddai i gerddoriaeth gael ei llwyr ddinystrio."

Ymdrinia â'r un mater yn ei ysgrif ar "Berwi Lawr" yn Y Cerddor am Tachwedd, 1903. Gwelir ei bwynt yn y cyfeiriad a ganlyn at y bardd, wedi siarad am y pregethwr:—

"Yn gyffelyb gyda'n cyfeillion y beirdd, yn enwedig y rhai a 'chwenychant y prif gadeiriau.' Y milltiroedd o linellau awdlyddol sydd wedi eu cyfansoddi—a'u cyhoeddi o ran hynny—pa le y maent? Pwy sydd yn eu darllen a'u cofio? Pe bae eu hawdwyr wedi cyflwyno eu galluoedd tuag at gynhyrchu ychydig linellau fel Bedd y Dyn Tylawd,' neu Ti wyddost beth ddywed fy nghalon,' buasent wedi gwneud llawer uwch gwasanaeth i'r byd, ac wedi codi iddynt eu hunain ragorach cof-golofnau yr un pryd."

"Cyflwynodd ef ei alluoedd i gynhyrchu" rhai o bethau perffeithiaf yn y cyfnod hwn, megis Trewen, Eirinwg, ac Adgyfodiad ymhlith ei donau, y gân O Holy man of Sorrows, a'i rangan, How sweet the moonlight sleeps, y sylwyd arni eisoes. Eto, nid ym myd Cyfansoddiadaeth y gwnaeth ef waith mwyaf ei flynyddoedd olaf. Y mae dyn yn fwy na cherddor; ac y mae'n amlwg fod eisieu'r dyn ym myd y gân. Y mae rhai fel yn cael eu galw i ganu'n unig, fel adar, heb na chyfrifoldeb na chof am fuddiannau eraill; ond i ddal i fyny draddodiadau goreu'r gorffennol, a chynhyrchu eraill gwerth eu trosglwyddo i'r dyfodol, heb feddwl am lês hunanol, na gwrando ar faldordd y llu, y mae'n rhaid wrth y dyn. Os yw'r gair "dyn" yn awgrymu'r elfennau o ddewrder a ffyddlondeb yn unig sydd yn angenrheidiol i'r gwaith, gan adael allan yr elfen o ganfyddiad delfrydol sydd hefyd yn anhebgor i ddwyn y dyfodol a'r gorffennol i'r berthynas iawn â'i gilydd yn y presennol, efallai y byddai'r gair "proffwyd" yn well, os caniateir ei ddwyn i fewn i'r cylch cerddorol yn yr ystyr o un yn siarad dros a chynrychioli delfryd. Yr ydym wedi galw'r cyfnod olaf hwn yn Gyfnod Gwasanaeth; ond pan daflwn ein golwg dros wahanol gylchoedd ei wasanaeth i chwilio am ryw nodwedd gyffredinol ynddynt, cawn ei fod ef wedi gwasanaethu ei oes a'i wlad drwy ffyddlondeb di-ildio i ddelfryd cerddorol uchel. Safodd fel y dur dros burdeb cerddorol, purdeb beirniadu a chystadlu, a phurdeb addoli, mewn storm a thês, drwy ddŵr a thân, drwy air ac esiampl, ar hyd y blynyddoedd. Dyna pam, mae'n debig, y geilw Mr. Harry Evans ef faner-gludydd." Prun bynnag ai fel golygydd cyfnodolyn, neu ohebydd drwy lythyr at gyfaill ieuanc, ai ar lwyfan yr Eisteddfod, neu'n siarad ar Ganiadaeth y Cysegr, y mae'r faner yn wastad i fyny, ac ni fyn ei llychwino na'i gostwng er dim. Ac fel yr êl y blynyddoedd heibio, mae ei sêl yn mynd yn fwy yn hytrach nag yn llai; serch llygru ei ddyn oddiallan, er hynny ei ffyddlondeb i'w ddelfryd a adnewyddid o ddyddi ddydd ac a gryfhâi ac a loewai hyd y diwedd.