Cofiant D Emlyn Evans/Y Dyn

← Y Gohebydd Cyfeillgar

Cofiant D Emlyn Evans gan Evan Keri Evans

→

XXV.
Y DYN.

WRTH ysgrifennu'r Cofiant hwn, bu'n rhaid arnom gyffwrdd nodweddion y dyn a'r cymeriad odditan yr hanes—gan mwyaf yn an-uniongyrch; ond y mae'n rhaid inni'n awr, er mwyn cyflawni'r hanes, gyfeirio at y cyfryw'n fwy uniongyrch a llai digwyddiadol. Dyma ddisgrifiad Mr. E. Jenkins, Gwalia, o'r "dyn oddiallan":—

'Rwy'n gweled yn dy wedd,
Er mor wanychlyd yw,
Fod yn dy gorffyn gwael
Breswylydd cryf yn byw;
Dau lygad gloew clir,
A thalcen lluniaidd hardd,
Ddynoda fod â'u medd,
Yn gerddor ac yn fardd;
A thrwyn—pa drwyn fel hwn?
Mae fel y cwlltyr dur,
Fe duria trwy bob trais
Mewn ymgais am y gwir;
Gwefusau teneu, llym,
Ddwed gyflym air mi wn,
Ond didwyll yw y gŵr
A fedd yr wyneb hwn.

Ar waelod y copi a gawsom gan Mr. Jenkins, y mae ymholiad gan Emlyn: "Ai baedd gwyllt o'r coed yw dy was?"

Dyma ddisgrifiad Miss Braddon ohono yn 1875, yn ei nofel Hostages to Fortune:—

"Daw Mr. Evan Jones, y beirniad, ymlaen i'r ffrynt. Dyn bychan a bywiog yr olwg ydyw, tywyll a chraff ei wyneb, a thalcen nid amhroffwydol o fri dyfodol. Dwg len o fiwsig yn ei law, ac yn hon, â manylrwydd didrugaredd, y mae wedi nodi gwallau'r corau cydymgeisiol. Sieryd yn gryno, a chyda math o irony natur dda, nid an-foddhaol i'r dorf, pa mor chwerw bynnag y gall fod i'r ymgeiswyr a feirniada."

Arferai ei fam ddweyd, gyda theimladau cymysg o ofid a balchter, ei fod pan yn ieuanc mor goch a'r rhosyn, ac mor syth a saeth. Ond yn anffodus, darfu i ddamwain drwy chware gyda'i ewythr daflu ei ysgwydd allan o'i lle, ac ymddengys na fu'r meddyg yn hollol lwyddiannus i'w chael yn ol. Mewn canlyniad i hyn, aeth i'r arfer pan yn derbyn sypynau o frethyn o'r silffoedd uchaf yn Siop y Bont, o wneuthur osgo neilltuol er mwyn osgoi'r boen a gynhyrchid yn yr ysgwydd gan y pwysau. Y diwedd fu i'r ysgwydd a'r war ymsefydlu mewn ymgyfaddasiad annaturiol, a barai i'r ysgwydd ar yr ochr dde ymgodi'n fwy a mwy gyda threigliad amser, ac i'r rhannau tan yr ysgwydd wasgu i mewn ar y cylla gan beri annhrefn yno trachefn. Yr oedd hon yn un o groesau'i fywyd, ac yn achosi cryn lawer o'i boenau corfforol hefyd yn ogystal a phoen meddwl. Oherwydd hyn, ynghydag effeithiau ei orlafur yn Cheltenham, fe gollodd ei wrid a'i sythdra. Bychan o gorff fuasai ar y goreu; ond diau ei fod yn un o'r rhai mwyaf byw a fu erioed: yr oedd ganddo ffynnon o ddurwch a barhâi i fwrlymu a llifo drwy bob anhwylder ac ing. Yr oedd hyn yn syndod i'w gyfeillion, ac i'w feddygon hefyd. Nid pwnc o iechyd ydoedd, yn yr ystyr arferol, nac o benderfyniad chwaith. 'By rights you ought to have been dead long ago,' meddai'i feddyg—gyfaill wrtho unwaith. He has enough spirit for the parish' ebe un arall. Yr oedd mor llawn o'r peth byw sydd yn gwrthweithio'n erbyn pob amgylchoedd anffafriol—naturiol a chymdeithasol—fel y dywedai ei briod adeg ei farw ei bod yn amhosibl credu ei fod wedi mynd—'wedi rhoddi i fewn i'r gelyn olaf.'

Dangosai'r vitality hwn ei hun mewn gweithgarwch diball, nid yn ystod ei flynyddoedd cyntaf yn unig, ond wedi iddo adael Cheltenham am y Drefnewydd. Dyna dystiolaeth Mr. Wheldon amdano yno—"he made things hum." Mewn gair, er iddo ddechreu dioddef yn Cheltenham, ni ddysgodd gynhilo ei adnoddau nerfol hyd ei flynyddoedd olaf. Yn ffodus, medrai, ar brydiau, gysgu'n dda, fel ag i adgyflenwi ystordy'r nerfau; onibâi am hyn, a'i allu i ymroddi i gwmniaeth a difyrrwch o wahanol fath—buasai wedi treulio allan lawer yn gynt.

Fel celfyddwyr yn gyffredin, meddai ar deimlad—rwydd byw iawn. Parai hyn lawer o brofedigaethau iddo'n ddiau yn gystal ag o bleserau uchel. Ymdrechodd ei reoli, a llwyddodd i wneuthur hynny fel y treiglodd y blynyddoedd. Ond yr oedd yn achlysur llawer mwy o bleser iddo nag o boen. Parai ei deimladau a'i serchiadau byw y tu allan i Gerddoriaeth hyd yn oed—fod yna fwy o heulwen a glesni nag o bruddder a tharth yn ei awyr. Yr oedd "ffrydiau'i orfoledd yn tarddu o ffynhonnau diball, ac yn glasu glannau anaddawol iawn. Peidied Y darllenydd â thybied mai bywyd llwyd a llwm tan chwythad cyson gwynt y dwyrain a dreuliodd—o leiaf, gwybydded fod lliw blodau yn gymhleth â'r llwydni, ac "awel fwyn y dehau" yn chwythu'n aml, aml. Yr oedd cartref, a chyfaill, a chân, a chenedl, natur fawr a'r Uwch-naturiol mwy, yn gwneuthur bywyd yn werth ei fyw ar waetha'r llescedd corfforol.

Ceir enghraifft dda o allu ymadferol ei natur, ac o barodrwydd ei ysbryd i orchfygu a gorlifo llescedd y cnawd, yn yr hanesyn a ganlyn gan Mr. Dd. Jenkins:—

"Côf genym am dano yn wael iawn yn y Gwesty yn Aberystwyth, ac iddo anfon am danom, ac aethom ag ef yn araf iawn ar hyd y grisiau i'w ystafell, ac ar ol cyrhaedd gorweddodd ar ei wely mewn poenau dirdynol; ond wedi ychydig seibiant dyma fe yn ymgomio, ac yn dywedyd,—David, Islwyn is the poet for us,' ac adroddai ddau o benillion Islwyn i'r Angel' mewn llais toredig ac anadl wan,:—

A gaiff fy ysbryd i,
Yng ngharchar defnydd du,
Fydryddu'th hanfod cu,
O Angel rhydd!

A gaiff carcharor tlawd
Trwy rydlyd farrau'r cnawd
Dy wel'd a'th alw'n frawd,
O wlad y dydd!

O'r braidd nad ydyw'n fai
I un sy gymaint llai,
O fewn ei gragen glai,
Dy enwi di!

Myfi mewn cyfyng gell, A thi yn rhyddid pell Y tragwyddoldeb gwell,

Yn Nuwdod fry;

</poem>

yna llesmeiriodd i ychydig gwsg, a meddyliem na chaem ei weled byth mwy: gwelsom ef fel hyn ddwsinau o weithiau fel pe byddai ar ein gadael, ond troai yn ei ol yn sydyn i dir y byw, er llawenydd i ni i gyd."

Credwn mai serchowgrwydd ei natur, hyd yn oed yn fwy na'i arabedd a'i fywiowgrwydd meddyliol, a'i gwnâi'n gwmnïwr mor rhagorol. Dichon nad yw ei gyfeillion i gyd yn gwybod ei fod yn swil wrth natur, ond y mae'n ffaith ei fod pan yn hogyn yn mynd dros y gwrych yn aml i osgoi cyfarfod a siarad â phobl. Ond drwy ymrwbio â'r byd, yr oedd i bob diben wedi gorchfygu hyn, er i'r duedd barhau ynddo yn y dwfn o hyd. Yr oedd yn dra hoff o gwmni cydnaws serch hynny; yn gyflym ar fwrw ateb pert ac i'r pwynt; a bu yn nyddiau ei nerth yn dra meistrolgar mewn dadl. Eto credwn fod Mr. Harry Evans yn gwneuthur mwy na thegwch ag ef yn y cyfeiriad hwn, oblegid, er ei fod yn gryf ar ffeithiau, yr oedd mor chwim ei feddwl a'i air fel y byddai'n iawn dweyd amdano, fel y dywed Boswell am Dr. Johnson: pe digwyddai iddo fethu eich saethu, yr ymaflai ym maril y gwn i'ch taro i lawr.

Yr oedd ganddo ewyllys gref: drwy hon, ynghyd a'r durwch y cyfeiriwyd ato uchod, y gallodd ddal i fynd drwy'r gwaith a gyflawnodd yn wyneb y fath rwystrau. Ar ei gefn yn aml y caffai fwyaf o esmwythvd oddiwrth y boen yn y cylla, a phan ar ei hyd felly, a'i wefusau'n welwlas gan y boen, gwelsom ef yn mynnu ysgrifennu llith ag yr oedd galw amdani. Gwyddom, wrth gwrs, fod hon yn ffordd effeithiol i liniaru poen, os nad i'w orthrechu, a bod Gladstone, yn ol Arglwydd Morley, yn meistroli'r neuralgia drwy fynd i weithio ar Gyllideg yr Aifft; ond y mae eisieu un o ewyllys gref eithriadol i gymryd y ffordd hon o gwbl.

Yr oedd ei gryfder ar yr ochr hon, ynghyda'i wroldeb a'i ymladdgarwch naturiol, yn mynd yn wendid ar brydiau, yn unol â'r egwyddor "too far east is west." Y mae eisieu mwy o gryfder ambell i waith i roddi barn neu ymagweddiad i fyny nag i lynu'n gyndyn wrthynt. Yr oedd yn wrol wrth natur, ond credwn fod yna elfen foesol fel rheol elfen foesol fel rheol yn ei wroldeb, a'i fod yn cael ei ddal i fyny ynghanol cythrwfl, ac yn wyneb bygythion, gan y waedd ei enaid, yr hon a esyd mewn geiriau yn un o'i lythyrau: "Ond OND! Cyfiawnder a saif!" "Fu dim ofn dyn erioed arno," ebe Mr. Jenkins, "yr oedd y cryfaf ei nerve y deuthum i gysylltiad ag ef erioed. Ar ol cystadleuaeth galed, a'r corau'n berwi gan eiddigedd at eu gilydd weithiau, a'r excitement yn fawr, cerddai drwy y dorf ar ol darllen beirniadaeth ddeifiol ar rai ohonynt heb ofn na phryder; er mai bychan ac eiddil oedd o ran corff, eto yr oedd ei nerve fel steel."

Yr oedd iddo gynheddfau meddwl cryfion, a phe'i ganesid yn ddiweddarach, neu pe'r euthai am gwrs o addysg, gallasai raddio'n rhwydd yn y Gwyddorau a'r Celfyddydau yn gystal ag mewn Cerddoriaeth. Yr oedd yn ddarllenwr mawr, ac yn wleidydd craff; ond ei faes mwyaf cydnaws tu allan i Gerddoriaeth oedd Llenyddiaeth a Hanes. Nid oedd ei wybodaeth o Wyddoniaeth boblogaidd agos gymaint ag eiddo'i dad; ond credwn mai'r rheswm am hyn oedd ei gariad at drylwyredd. Meddyliai fwy am uchter a dyfnder nac am led mewn gwybodaeth. Yr oedd yn feistr ar ei gangen ef ei hun, ac yn well ganddo er mwyn hyn gyfyngu ei hunan mewn canghennau eraill. Yr oedd anian y specialist yn gryf ynddo.

Dywedwyd digon eisoes am ei gariad at drylwyredd, ac astudiaeth galed, a dyletswydd y cerddor i wneuthur ei oreu gyda'i waith,—nodweddion a'n harwain at ochr foesol ei fywyd. Gwyddom fod yr artistic temperament yn aml yn ddiffygiol mewn nodweddion moesol cryf. Er fod Emlyn, mewn ysgrif ar "Anfoesoldeb Cerddoriaeth," yn gwadu hyn, y mae yn ddiamheuol wir fod y celfyddwr yn aml yn cael ei gymryd i fyny gan ei gelfyddyd—ffrwd ei gariad yn rhedeg mor chwyrn i un cyfeiriad—nes peri ei fod naill ai'n diystyrru gofynion eraill, neu ynteu'n amddifad o'r gallu i'w canfod. Ond cafodd Emlyn ei gynysgaeddu â greddfau moesol cryfach na'r cyffredin,—yn neilltuol ar ochr gonestrwydd masnachol ac anrhydedd a ffyddlondeb cymdeithasol. Nid oedd dim a âi'n "dân ar ei groen "—a than ei groen hefyd, —fel ymgais i wyro barn, neu lygru sedd y beirniad; ac nid teimlad myfiol mo hyn am fod rhywrai'n ceisio ei brynu ef, canys cynheuai'r fflam yr un mor ffyrnig pan geisid prynu barn ei gydfeirniaid.

Dengys y dyfyniad o'i lythyr at Mr. Tom Price mor bur y mynnai i'r cystadleuydd hefyd fod. Yr oedd ynddo ormod o onestrwydd anrhydeddus hefyd i dynnu gwifrau, enwadol ac arall, i dreio sicrhau swydd iddo'i hun: y mae'n debig yr edrychai ar hyn fel math ar lwgrwobrwyo, am ei fod yn ymyrryd â barn pwyllgorau. Eu ffydd yn ei onestrwydd a'i anrhydedd a barai fod pwyllgorau Eisteddfodol yn aml yn ei gyflogi yn gynghorwr cerddorol iddynt. Nid un mohono ef i gymell ei nwyddau ei hun ar draul bychanu neu ddiystyru'r eiddo eraill. Ni fu'n euog erioed o dreio codi hwyl â'i donau ei hun yn y Gymanfa Ganu—nac o geisio marchog i boblogrwydd gyda'r dorf ar gefn unrhyw dôn hwyliog. Ac fel na fynnai wneuthuY Cerddor iaeth yn eilbeth i hunan—ogoniant, ni fynnai ei gwneuthur ychwaith yn is—wasanaethgar i hunan—elw. Gwnaeth lawer iawn o waith am ddim, neu am dâl bychan. Ar y llaw arall yr oedd yn anrhydeddus yn ei berthynas ag eraill. Ysgrifenna'r Prif—fardd Dyfed ato:

"Goddefwch i mi, heb ddim sebon, ddweyd fod mwy o anrhydedd yn perthyn i chwi nag i neb o'r cantwrs yma. Yr wyf wedi gwneud 'peth wmbreth' o ganeuon o bryd i bryd, i wahanol bersonau, y rhai sydd wedi cyfansoddi cerddoriaeth arnynt, ac yr wyf yn disgwyl tâl ardderchog yn adgyfodiad y rhai cyfiawn.' Y mae y ffaith hon yn peri fod eich llythyr sylweddol wedi disgyn arnaf gyda graddau o syndod boddhaus a minnau wedi arfer pesgi mor dda ar ddiolchiadau yn unig."

Ac ebe Tafalaw:

"Yr wyf yn diolch i chwi yn fawr iawn am eich Tônau (6) ac yn arbennig am eich haelfrydedd; y mae mor wahanol i'r 'boys' eraill sydd nid yn unig yn gofyn tâl am eu Tônau, ond hefyd yn gwneud sylwadau mean."

Dengys yr hanesyn a ganlyn gan Mr. Tom Price gydymdeimlad sylweddol Emlyn â cherddorion ieuainc:—

"Ar ddechreu fy ngyrfa gerddorol, ac ar y pryd mewn angen mawr am arian, gwelais hysbysiad Eisteddfod Llangurig yn cynyg gwobr am Ran—gan ar unrhyw eiriau. Anfonais gyfansoddiad i fewn, heb anfon enw priodol dan sel, na gofalu am gynrychiolydd. Ymhen ychydig gwelais yn Y Faner fod y Rhan—gan wedi ei dyfarnu yn oreu; ond am nad oedd y buddugwr ddim wedi llanw yr amodau uchod, penderfynodd y pwyllgor roddi y wobr i'r ail oreu, pa un oedd yn aelod o'r pwyllgor. Ffromais yn aruthr, a'r noson honno, ail—ysgrifennais y miwsig, ac anfonais ef i Emlyn, er mwyn cael ymddangos yn Cronicl y Cerddor (Treherbert). Ymhen yr wythnos cefais garden yn gofyn fy mhris am y cyfansoddiad; yna adroddais yr helynt uchod, ac er fy syndod cefais lythyr maith oddi—wrtho yn adrodd triciau cyffelyb ynglyn ag ef ei hun; ond diwedd y llythyr oedd yn fiwsig i mi, oherwydd yr addewid i roddi yr un faint a'r wobr yn dâl. Dyna y llythyr cyntaf a gefais oddiwrth Mr. Emlyn Evans, a dyna y tro cerddorol mwyaf caredig a gefais erioed yn fy mywyd."

Yng nghwt hyn edrydd Mr. Price hanesyn arall—"er mwyn amrywiaeth," gallwn feddwl,—a throsglwyddir ef i'r darllenydd yn yr un cysylltiadau, er nad yw'n egluro'r arwedd ar gymeriad sydd dan ein sylw'n awr:—

"Anfonodd ataf ryw dro am ysgrifennu tôn i'r Salmydd Cynulleidfaol. Anfonais dôn gyda'r troad; ond er galar i mi, cefais nodyn yn ol yn fy hysbysu os na allwn ysgrifennu gwell tôn na honno, am adael y grefft yn llwyr ac am byth—eto yn crefu am i mi wneyd un cynnyg arall."

Diau mai ei gasbeth, yn nesaf at anonestrwydd, oedd pob math ar hunandyb—bombast, coegni, mursendod a choeg—ymddangos. Nid oedd hyn yn ddiau ond ffurf ar ei gariad at y gwir a'r gonest. Yr oedd yn caru naturioldeb a symlrwydd mewn cerddoriaeth a llenyddiaeth, ymddygiad a gwisg, ac ysgrifennodd lawer ar hynny. Nid oedd ganddo wrthwynebiad i deitl, yn ei le; gwyddai ei werth, a cheisiai roddi iddo ei le yn ol ei werth; ond am y chwydd a'r gwyntowgrwydd sydd yn aml tu yn llechu tu cefn iddo, cashai hwnnw â châs perffaith. Ebe fo, wrth ysgrifennu at yr Athro Jenkins:—

"As to the 'Gowns,' I dont think I quite made it clear that my tilting is not against their bona fide use; for instance, it is quite right and proper that you or any other genuine Mus. Bac., or Mus. Doc., should wear them in an official capacity. But to put 'em on anywhere and everywhere; private photos, title pages of Music, &c., is but to play the mountebank—the 'ffwl pen ffair."

"I know nothing of this —man, but we draw the line at the American 'Professor' business anyhow he will have to put up with the plain British 'Mr.' as usual. It is amusing to note how the Yankee who professes to disdain the usual European courtesy title of 'Mr.', 'Monsieur', &c.; yet dubs any and every little singer, &c., 'Professor,' just as some of our people hanker after the same—freely used by Boxing masters, Sleight—of—hand men, &c., and our women after 'Madame '—à la circus riders, court milliners, &c." Gall yr un ysbryd coeg a foppish ddangos ei hun o bob tu i'r teitl—mewn gwisg ar y naill law a chyfansoddiadaeth ar y llall. Ynglŷn â'r blaenaf, dyfynna eiriau Syr Frederick Bridge wrth annerch Coleg y Drindod, Llundain: "Os ydych i lwyddo yn eich proffeswriaeth, rhaid i chwi roddi eich holl egni at hynny fel dyn—fel dyn, meddaf, am na adewch iddi beri i chwi ddod yn goegyn aesthetig a hirwallt." Ac am yr olaf, dywed nad oes yna "unrhyw rinwedd neu brawf o dalent mewn ymddangos yn hynod, pa un ai mewn gweithred, mewn gwisg, neu mewn gwedd,' . . . Mae y byd cerddorol y dyddiau hyn fel pe mewn gwewyr rhyfeddol i esgor ar rywbeth fydd yn wyrthiol o newydd, o anghyffredin, neu anghyfath; gyda'r canlyniad nad yw y mwyafrif o'r hyn gynhyrchir namyn anferthion cerddorol na enir ond i farw yr un foment." Ac wrth y "beirdd ieuainc" dywed: "Fy mhlant i, cyfansoddwch yn syml, mewn iaith a meddyliau agos atom—iaith y werin—gadawer y geiriau boliog ar ol i'r talcen slip, megis addien, rhaiadrawg, ffurfafenawg, taranfolltawg a'r cyffelyb."

Gyda golwg ar ei grefydd, ceisia rhai ei wneuthur yn fwy o Gristion nag ydoedd a rhai yn llai. Clywsom un o'i gyfeillion yn dweyd fod un a allai ymgolli fel y fo mewn mawl ac addoliad cerddorol yn mynd i mewn i'r cysegr santeiddiolaf. Ond anghofia'r brodyr cerddorol a sieryd felly mai nid drwy "ddawn" yr eir i mewn i'r Cysegr hwnnw, ond drwy aberth a ffydd, yr hon sydd yn weithgarwch o eiddo'r ewyllys yn ogystal. Dylasai'r mawl a ddyry'r lle canol i Dduw yn y gwasanaeth, fod yn gymorth inni roddi'r orsedd iddo yn y galon a'r bywyd, ond ni olyga hynny ynddo'i hun, am nad yw ond gweithgarwch yn y dychymyg. Gwir mai nid mater o gydnabyddiaeth gerddorol yn unig oedd ei gydnabyddiaeth o Dduw yr oedd yn eithriadol o ffyddlon a phur mewn materion o argyhoeddiad—uwchlaw budr-elw a myfiaeth, a hynny nid yn achlysurol yn awr ac yn y man, ond fel mater o egwyddor; ac wedi rhoddi ei hun ar allor gwasanaeth i gerddoriaeth a'r genedl. Ond gormod yw dweyd iddo ymgysegru i Grist a'i Groes fel y gwnaeth i'w gelfyddyd; fod Gweddi'n cael cymaint a chan uched lle a'r Gân yn ei galon a'i fywyd; a bod ei natur o ganlyniad mor fyw i apeliadau Santeiddrwydd a Chariad Duw ag ydoedd i wawr a chysgodion cerddorol. Pe buasai wedi byw'n fwy cyson yn awyrgylch y "Cysegr Gwir" hwnnw na fedr Cerddoriaeth wneuthur mwy nag awgrymu ei wynfyd a'i ogoniant, buasai wedi dod o hyd i ddisgyblaeth ysbryd mwy cyfartal i ddisgyblaeth ei ddawn gerddorol. Y pwynt a bwysleisiwn yw mai nid gwerthfawrogiad cerddorol—na deallol, bid siŵr—yw'r un mwyaf real a mewnol o Dduw; er y caniatawn fod ei werthfawrogiad moesol ef ohono, a'i ffyddlondeb ymarferol iddo, yn uwch nag eiddo naw o bob deg o'r rhai sydd yn arddangos mwy o grefyddolder nag a ddangosai ef.

Eto, nid iawn dywedyd ei fod yn ddibris o foddion crefydd mor bell ag y mae hynny'n wir, y mae'n fwy o'i du nag ydyw yn ei erbyn. Y gwir yw na allai ddioddef ffug a ffurfioldeb, "pwnio arni" a dyrnu gwellt. Nid byth y collai gyfle i wrando pregethwyr fel Evan Phillips, Castellnewydd. Eto ymddengys fod bywyd y commercial traveller, awyrgylch y gwesty, y treulio'r Sul mewn mannau gwahanol, ac yna ffurfioldeb oer y gwasanaeth yn yr Amwythig a Henffordd, wedi ymyrryd â'i grefyddolder os nad â'i grefydd. Pan aeth i'r Drenewydd yn 1870, yr oedd yn ffyddlon i ffurf crefydd ei dad a'i fam, ac yn ddigon o Gristion i fynd i'r capel bach Cymraeg, ac nid i'r capel Saesnig mwy coegwych. Ond o'r pryd hwn hyd ei ddychweliad i Gemmes ni fu ei gysylltiad â'r capel yn un cyson na defnyddiol, a'i brif "foddion gras" ar y Sul—ac eithrio Suliau'i ymweliadau â Chymru yng Nghastellnewydd, &c.,—oedd Cerddoriaeth. Ni adawodd ffydd ei dad a'i fam; ac ni wyddom iddo erioed gael ei flino gan amheuon. Teimlai ddiddordeb, er nad diddordeb dwfn iawn hwyrach, mewn symudiadau crefyddol a diwinyddol; ac y mae'n gof gennyf i mi—yn nyddiau'm "diwinyddiaeth newydd"—ddweyd wrtho fod goleuni newydd yn dod a datblygiadau newydd yn digwydd o hyd, a chael yr ateb swta: "The old is good enough for me." Eto nid yw glynu wrth athrawiaeth yn dwyn dyn i gyfathrach â'r ysbrydol—dichon ei fod yn help i'w gadw rhag mynd ar grwydr. Caffai ef y gyfathrach hon drwy gerddoriaeth; daliodd hon yn fyw drwy'r blynyddoedd, a phrawf o'r ffaith ei bod yn mynd yn fwy cryf ac effeithiol yw ei fod wedi cyfansoddi ei donau goreu yn rhan olaf ei arhosiad yn Lloegr cyn ei ddychweliad i Gymru. Ac ar ol ei ddychweliad i Gemmes, elai i gapel bach Nebo yn Cemmes Road nes iddo fethu, a chanai'r harmonium yno. Nid yn unig hynny, ond yn ol tystiolaeth un o'r hen frodyr yno (Evan Evans, sydd yntau wedi blaenu erbyn hyn) mynych y gofynnai i hwnnw, ar noson o haf, a ddeuai i lawr i'r cwrdd gweddi i Nebo. Gwir fod y canu oedd yno—a rhai o" saint ddiadell—yn gosod croes go drom ar ei ysgwydd wan; ond gallai ddal y cwrdd gweddi ar y cyfan yn well na "chlebar" y seiat, pryd y teimlai fod rhai yno'n treio "gwneud siarad"—un o'r pethau atgasaf gan Emlyn.

---

Dengys yr Anerchiad a ganlyn farn. ei gyfeillion amdano:—

"Ar ran lluaws o'ch cyfeillion (ac yr ydym yn ei ystyried yn anrhydedd i gyfrif ein hunain yn eu plith), y rhai sydd yn cynrychioli pob dosbarth o'ch cydwladwyr sydd wedi enwogi eu hunain mewn cerddoriaeth neu lenyddiaeth, ac yn cymeryd diddordeb yn lledaeniad diwylliant cerddorol yn y Dywysogaeth, a datblygiad adran gerddorol yr Eisteddfod Genedlaethol, dymunwn arnoch dderbyn y rhodd fechan hon o 500 gini fel arwydd o'n parch dwfn, a'n serch, a'n gwerthfawrogiad o'ch gwasanaeth cyhoeddus pwysig i Gymru. Llafurus ac ymdrechgar fu eich holl yrfa, a hynny yn wyneb poen a gwendid corfforol eithriadol yn fynych, ond dewr a di-ildio fu eich ysbryd drwy yr holl anawsterau. Clir a phendant fu eich neges fawr i'ch cydgenedl yn yr hyn sydd uchaf a gwerthfawrocaf mewn cerddoriaeth a llenyddiaeth ac yn ein bywyd a'n cymeriad fel cenedl. Mae eich cyfansoddiadau cerddorol yn parhau yn eu swyn a'u prydferthwch. Nodweddir eich ysgrifau a'ch beirniadaethau gan annibyniaeth meddwl, eglurder, a mynegiad miniog ac ergydiol, sydd yn foddion i'n harwain a'n goleuo, a phryd bynnag yr atgofir eich dewrder digymar, gwasanaetha fel esiampl ac ysbrydiaeth i ni.

Bydded i'ch nawnddydd gael ei oleuo a'i felysu gan yr ymwybyddiaeth eich bod wedi sicrhau lle cynnes ac annwyl yng nghalonnau eich cydwladwyr. Yr ydym ni, a'ch cyfeillion sydd yn absennol ac a gynrychiolir yma heddyw, yn llawenhau yn y cyfleustra i ddwyn tystiolaeth o'n rhwymedigaeth a'n cyfeillgarwch, a'n hanwyldeb tuag atoch."^[1]

Cyflwynwyd yr anerchiad hwn gyda thysteb o bum can gini iddo yn Gwalia, Llandrindod, Rhagfyr 1907; a daeth cynrychiolaeth dda o'i gyfeillion o Dde a Gogledd ynghyd ar yr amgylchiad. Er iddo wrthod caniatau i'w edmygwyr symud yn y mater am gryn amser, diau i'r arwydd hwn o'u serch a'u hedmygedd fod yn galondid iddo am fwy nag un rheswm. Yr oedd yn amlwg erbyn hyn ei fod "mynd ar i lawr" o ran y bywyd naturiol, ac wedi cyrraedd "rhosydd Moab" yr hen bobol. Dengys y llythyr olaf a ddyfynnwyd fod arno ofn y gaeaf: yr oedd ei galon yn wan, a'r gwaed yn rhy lesg i wrthweithio'r oerfel. Ac felly y bu hyd y diwedd. Mewn llythyr o'i eiddo y flwyddyn ddilynol i'w gyfaill Mr. Tom Jones, Y.H., Abertawe, cwyna'i fod wedi ei ddal am fis gan chill yng Nghastellnewydd, a'i fod, wedi cyrraedd Cemmes, yn rhwym i'w ystafell am lawer wythnos. "My Christmases at home have been very few these many years, but this year I have had perforce to deputise what engagements I had made to other friends."

Eto âi oddiamgylch yn yr haf i rodio'r hen lwybrau (er nad mor bell a chynt); i ymweled â chyfeillion; ac i feirniadu mewn Eisteddfodau. Ond yn y rhain, yr oedd yn aml yn rhy wan i draddodi beirniadaeth. Yr Eisteddfod Genedlaethol olaf y bu ynddi oedd un Caerfyrddin yn 1911 (ac yn rhyfedd iawn yr un gyntaf bu ynddi oedd un Caerfyrddin yn 1867). Yr oedd yn rhy wan i draddodi beirniadaeth yn hon. Elai mewn cerbyd i'r Eisteddfod—bellter hanner milltir, ond cerddai'n ol ond cael help braich cyfaill.' Yr oedd yn dra hapus ac yn ddigon bachgennaidd i lawenhau yng ngwaith Siroedd Aberteifi a Chaerfyrddin yn curo Morgannwg yn y cystadleuaethau corawl, ac i fwynhau ysmaldod ei ffrindiau fod Côr Castell-newydd wedi ennill am mai cefnder iddo oedd yn arwain, a nith yn cyfeilio!

Pan yn rhwym i'w dŷ, treuliai ei amser yn dra dedwydd a difyr gyda'i waith: os yr un, yr oedd yn fwy balch na chynt o weld ei gyfeillion yn galw. Ond yr oedd y nychtod a'r boen yn fwy, ac yn mynd yn fwy. Eto, ni roddai i fewn iddynt. Aml yr ysgrif—ennai ei lythyrau ar ei gefn ynghanol yr ing mwyaf. Parhâi i ysgrifennu i Y Cerddor a'r South Wales Weekly News yn dra chyson hyd yn agos i'r diwedd, a gwnaeth gryn lawer o waith golygyddol cerddorol yn ystod y blynyddoedd hyn, megis golygu'r Gem Selection o Alawon Cymru gyda Mr. Tomlyn, Mus. Bac., i Valentine & Sons (1907), a'r Treasury of Welsh Songs i Curwen (1909).

Ond hawdd gweld fod yr ynni naturiol yn cyson dreio, ac y byddai'r traeth heb don na murmur yn y man! Yn Hydref 1912 yr oedd arno awydd eithriadol i ymweld â'i fro enedigol a thŷ ei chwaer—eithriadol, am yr hoffai fynd yno bob amser. Cyn iddo allu mynd, gerwinodd y tywydd er mawr siom iddo ef a siom mwy i'w ffrindiau. Ond ni roddodd ei fwriad i fyny. Buwyd yn meddwl cael modur i'w gludo, gan gymaint ei hiraeth am fynd. Credai'n sicr y ceid tywydd gwell, a thipyn o des cynnar a mwynder yn Chwefrol. Daeth y tes a'r mwynder, ond ni ddaeth y nerth i'gymryd y daith fel y dis—gwyliai: aeth i'w henfro ac i dŷ ei chwaer yn ei arch.

Yr oedd yn dra hoff o rai o'r llinellau a ganlyn:—

Ar ddolau Glan Teifi mae 'falau prin Mai,
Ar ddolau Glan Teifi mae eirin a chnau,
Ar ddolau Glan Teifi mae rhos o bob rhyw—
Ar ddolau Glan Teifi mae 'nghariad yn byw.

Am ddolau Glan Teifi mae'r gwanwyn yn glaf,
Yn nolau Glan Teifi hir erys yr haf,
Drwy ddolau Glan Teifi daw'r hydre'n llawn lliw,
Ac yno mae eira y gaea'n fwy gwiw.

Ar ddolau Glan Teifi mae'r einioes yn hir,
Ar ddolau Glan Teifi mae henaint yn ir,
Yn nolau Glan Teifi mi hoffwn gael bedd,—
Yn sûon yr afon mi hunwn mewn hedd!

Cafodd yntau ddymuniad y pennill olaf—yr hwn oedd ei ddymuniad ef ei hun,—canys claddwyd ef ym mynwent Llandyfriog, ar lan Teifi, gyda sain cân llu o gyfeillion, oedd fel tyrfa'n cadw gŵyl, Ebrill 24ain, 1913.

Nodiadau

1. Wedi ei arwyddo gan Arglwydd Tredegar, Cadeirydd; Syr Marchant Williams, Trysorydd; Syr E. Vincent Evans, Mr. Edward Jenkins, Y.H., Mr. M. T. Morris, Y.H., Ysgrifenyddion.