Cofiant D Emlyn Evans/Y Gohebydd Cyfeillgar
| ← Y Golygydd a'r Gohebydd | Cofiant D Emlyn Evans gan Evan Keri Evans |
Y Dyn → |
XXIV.
Y GOHEBYDD CYFEILLGAR.
OND os oedd yn fedrus a galluog fel gohebydd newyddiadur a chylchgrawn, yr oedd ei barodrwydd a'i gydwybodolrwydd, ei fanylder a'i amynedd fel llythyrwr yn hynotach fyth. Yr oedd yn rhyfeddod cyson i'w gyfeillion, a pharhâ felly. Ac ystyried ei amgylchiadau, ystad ei iechyd, a'i ddiwydrwydd mewn cyfeiriadau eraill, y mae'n anhygoel braidd gymaint o lythyrau allodd ysgrifennu at ei gyd—olygyddion ynglŷn â'Y Cerddor , Y Caniedydd, &c., a phob un ohonynt yn fanwl a chlir a glân o ran ffurf ac ansawdd. Daeth ei gyd-olygyddion, —yr Athro Dd. Jenkins a Mr. D. W. Lewis—i synied mor uchel amdanynt nes eu trysori'n ofalus. Teimlent eu bod o werth, ac nad iawn eu dinistrio. Ni ddyry dyfyniadau ohonynt syniad teilwng am eu cynnwys a'u ffurf lenyddol a llawysgrifol. I gael hynny, byddai'n rhaid eu gweld gyda'i gilydd—pob un mor ddel a'r llawysgrif yn dwt a digryn hyd y dyddiau olaf.
Gan y cawsom eisoes enghreifftiau o'i lythyrau at y ddau, y mae'n rhaid bodloni ar a ganlyn, i ddangos ei fanylwch a'i gydnabyddiaeth â phob agwedd ar ei faes arbennig ei hun. Llythyr ydyw at Mr. D. W. Lewis ynghylch Deddf Hawlfraint (nid oedd eisieu yngynghori â chyfreithiwr ynghylch hon cyd ag y bu Emlyn byw):—
"Anwyl Gyfaill,—Nid oes byth eisieu i chwi wneud unrhyw ymddiheurad. Y mae 'Henryd' yn eiddo pwyllgor y Caniedydd, ac fe fydd am flynyddau eto—yn 1873 cyhoeddwyd hi. Yr unig donau di-hawlfraint o eiddo Lloyd yw ychydig o'r rhai hynaf; megis Mary' o'r Salmydd Cenedlaethol, 1846. I'w donau ef, fel eiddo eraill, ceir yn fynych flwyddiad adeg y cyfansoddiad; ond ni pherthyn hynny o gwbl i gwestiwn hawlfraint—adeg cyhoeddiad darn ydyw'r pwynt. Y mae llawer wedi tybio gan fod 'Wyddgrug' yn hên dôn, ac wedi ei chyhoeddi gyntaf 50 mlynedd neu felly yn ol, ei bod yn rhydd. Mae'r alaw felly, ond yn 1859 y cyhoeddwyd y trefniad presennol yn Llyfr Gwyllt—ac o ganlyniad ni ddaeth yn eiddo cyhoeddus hyd eleni.
"Y mae'r Corph, fel y tybiaf, yn hawlio awdurdod i gyhoeddi y tônau hynny gan Lloyd oeddynt yn Llyfr Gwyllt, gan eu bod wedi talu am y llyfr i weddw Gwyllt. Yn union yr un fath y mae Mri. Hughes a'i Fab. parth rhai o dônau Parry ('A'ystwyth etc.), a'm heiddo innau (Aber—gynolwyn' etc.) yn ail Lyfr Stephen. Mae'n berffaith sicr nad oedd gan deulu Gwyllt na Stephen hawl (title) yn yr oll o'r llyfrau gan na chafodd Lloyd, lled debyg, mwy na Parry a minnau geiniog am y tônau hynny. Mater anhawdd—a rhy gostus—fyddai profi cyfraith y cwestiwn. Ond teimlaf fi yn bur sicr nad oes gan y Corph un hawl tuallan i'w Llyfr (a'u Rhaglenni) eu hunain dros y cyfryw dônau, er, fel y gwyddoch, fod Mri. Hughes yn defnyddio yr hawl honno ac yn cael pris da am ganiatad i'w defnyddio. Yr oeddem ni yn falch, o dan yr amgylchiadau, i dalu 2 gini iddynt am 'A'ystwyth,' ond defnyddiais i 'Abergynolwyn' heb ofyn caniatad neb. Felly yr ydym yn y sefyllfa ddiddorol fod dwy hawlfraint ar Aberystwyth '—Parry a Hughes; ar' A'gynolwyn '—Hughes a'r Caniedydd.
"Y mae ein pobl ni wedi bod yn llawer rhy esgeulus ynglyn ag amddiffyn eu hawliau, ac edrych ar ol eu buddiannau. Y mae tua 10 neu felly o dônau yn llyfr yr Eglwyswyr, am ba rai ni thalwyd ceiniog, etc. Ai i'w cyfoethogi hwy y talwyd £450 am lyfr Lloyd, a'r Salmydd—oherwydd y mae' Glanceri' hefyd ganddynt? Yr wyf wedi dweyd ac ysgrifennu digon am hyn droion a throion. Dylid hefyd ddod i ddealltwriaeth, dawel a rhesymol, â phobl y Corph. Ond gallwch fod yn hollol sicr parth 'Henryd'—'does neb â'i piau. ond 'Y Ni.'
"Er i mi gael y cylch-lythyr ni fyddaf yn Maesteg —y ffordd yn rhy bell, yr hin yn rhy boeth, a minnau'n rhy brysur. Nid wyf ychwaith am gicio row; y mae clebar dibendraw y pregethwyr yma mewn pwyll(?)gor yn ormod i gig a gwaed pobl gyffredin; ac, fel ag yn y Senedd-dy, yr unig ffordd i gael trefn a dosbarth ar bethau yn fynych yw 'codi row.'
Cofion goreu atoch bawb, fel arfer,
D. EMLYN E.
Yr oedd ei ohebiaeth ar ochr Hanes Cerddoriaeth yn dra eang, a barnu wrth ei bapurau. Ysgrifenna Llawdden ato ynghylch Llyfryddiaeth Gerddorol y Cymry; ceisia Dewi Môn wybodaeth ar gyfer ei waith ar y Cambrian Minstrelsie fel cyd—olygydd Dr. Parry; ymhawl Mr. Lleufer Thomas am Alawon Cymru, "Hen Wlad fy Nhadau," &c.; ysgrifenna Mri. D. Lewis, Llanrhystyd, W. Emlyn Jones, ac Eos Gwenffrwd am hen donau cynulleidfaol; Hafrenydd, Asaph Glyn Ebbwy, Dafydd Morganwg, &c., am bobl a digwyddiadau cerddorol yn yr hen amser.
Wele ddau nodyn hanesiol—y naill oddiwrth gerddor bydenwog yn y Brifddinas, a'r llall oddiwrth deiliwr yng Nghwmcoy (ond oedd hoffed o gerddoriaeth a'r llall) i ddangos ehangder cylch ei ohebiaeth:
Kensington,
Awst 1af, 1884.
Anwyl Mr. Emlyn Evans,—Y mae eich llythyr. —sydd heb ei gydnabod cyhyd—wedi bod ar fy nghydwybod, ac yr wyf yn awr yn ysgrifennu i ddatgan fy ngofid, gan y byddai'n ddrwg iawn gennyf pe priodolech fy nistawrwydd i ddifaterwch.
"A ydych chwi yn gweld 'Hanes Cerddoriaeth' Naumann, a sylwadau Syr Gore Ouseley ar Gerddoriaeth Gymreig, a llawysgrifau yr 11eg ganrif ynddo? Fel Macfarren, a llawer yn ac allan o Loegr, y mae'n eglur yn tybio eu bod yn ddilys.' Y mae ein haneswyr Cymreig—lled debyg yn anfwriadol—wedi camarwain y byd yn fawr, mewn cysylltiad â gwybodaeth gerddorol henafol ymhlith y Cymry mewn oesau blaenorol, ac y mae y canlyniad wedi bod yn dra niweidiol i Gymru ddiweddar'; oherwydd os y darfu i'r Cymry wneyd y fath gynnydd eithriadol cyn belled yn ol a'r unfed-ganrif-ar-ddeg, y casgliad naturiol yw eu bod wedi dirywio'n fawr, gan eu bod wedi methu cadw i fyny a chenedloedd eraill. Ond nid wyf yn mynd i'ch blino â phennod ar Hanesiaeth Gymreig ac felly 'rwy'n gobeithio y cawn ail-ymaflyd yn y pwnc ryw ddydd mewn ysgwrs.'
Ceisiwyd gennyf fod yn bresennol yng nghyfarfodydd Lerpwl—yr adran Gymrodorol yn fwyaf neilltuol—ond 'rwy'n ofni nas gallaf, gan y byddaf ymhell o Lerpwl ar adeg yr Eisteddfod—yng Nghaerdydd yn wir. Yr wyf yn ystyried fod fy ngwaith yn yr Eisteddfod yn awr drosodd, ac fy mod yn haeddu cael gorffwys.' Nid yw y cyfarfodydd bellach yr hyn a ddymunwn, neu, yn hytrach, y maent i raddau pell wedi colli eu nodweddiadau Cenhedlaethol, ac wedi mynd yn sensational, ac yn rhy fawr—i mi o leiaf.
Gyda phob dymuniadau caredig,
Gorffwysaf, yr eiddoch yn gywir iawn,
"BRINLEY RICHARDS."
Mawrth 19, 1888.
Anwyl Mr. Evans,—Mewn atebiad i'ch llythyr mewn perthynas a'r dôn 'Horeb,' dymunaf eich hysbysu mai yr awdurdod sydd gennyf i ddweyd mai D. J. Morgan ydyw ei hawdwr, ydyw hyn. Un tro wrth fyned i Aberteifi, aethum i mewn at yr hen gerddor, yr hwn oedd yn byw mewn bwthyn bychan yn Penllwyndu yr amser hynny. Yr oedd ynnwyf duedd gref am ymgomio ynghylch y canu yr amser hwnnw, ac y mae yn parhau byth. Wrth siarad popeth ynghylch y tônau, aethom ar draws y dôn 'Horeb,' yr hon oedd ganddo mewn llyfr yn y man hynny. Dywedodd wrthyf dan ba amgylchiadau y darfu iddo ei chyfansoddi.
Yr ydoedd yn byw y pryd hwnnw gerllaw Llangranog yn rhywle. Un diwrnod, medd efe, aeth allan i osod yr ardd, a phan yn myned at ei giniaw, cwrddodd â chymydog, yr hwn a ofynnodd iddo fel hyn:—(yr oedd y ddau yn hollol gyfarwydd a'i gilydd)—Deio, a wnei di un peth a geisiaf?' Gwnaf, os gallaf' oedd ateb yr hen gerddor. 'Wel, ti a elli,' meddai'r hen gymydog. Pa beth ydyw?? 'Cyfansoddi tôn ar y mesur ffeiliwyd ganu dydd Sul diweddaf.' Y peth a gynhyrchodd awen yr hen gerddor ar y pryd oedd y dôn 'Horeb.' Ffurfiodd yr alaw cyn dyfod allan oddiwrth giniaw. Dyna ei dystiolaeth ef ei hun yn yr un geiriau ag a ddywedodd wrthyf, ac nid oes un amheuaeth gennyf am ei geirwiredd. Yr wyf wedi gweld y dôn mewn gwahanol lyfrau heb enw yr awdwr wrthi ond y mae wedi cael ei throi upside down yn rhai o'r llyfrau—gormod o hyfdra!.
"Yr eiddoch yn serchus,
"THOS. JONES (Eos Gwenffrwd)."
"Mae'r llythyr a ganlyn o'i eiddo yntau at Mr. Emlyn Jones yn enghraifft dda o'i atebion hanesiol, ac yn dangos ei fod mor fanwl a gofalus yn ei ohebiaeth gyfeillgar ag ydoedd yn ei ohebu cyhoeddus.
[Yn haf 1902, ymddanghosodd llythyr oddiwrth Mr. Emlyn Jones yn Y Tyst, yn dweyd ei fod wedi derbyn "hysbysrwydd diddorol" oddiwrth y Parch. Lewis Williams, B.D., sef mai ei dad, Robert Williams, Rhydymain, a aeth i'r Amerig yn 1842, oedd awdur y dôn 'Erfyniad', ac yn datgan ei obaith y gwelid ei enw'n gysylltiedig â'r dôn o hyn allan, ac nid "Alaw Gymreig." Gyrrodd Mr. Jones gopi o'r Tyst i Emlyn, a'r llythyr hwn yw'r ateb.]
"Fy Anwyl Gyfaill,—Yr wyf yn ddiolchgar i chwi am y copi o'r Tyst. Yr wyf bob amser yn falch i ddod o hyd i bethau o'r fath, i'w rhoddi ar 'gof a chadw' yn Y Cerddor. Nid wyf yn amheu bona fides Mr. Lewis Williams ond cwestiwn sydd yn codi'n naturiol ac ar unwaith yw, lle y mae wedi bod holl amser hyn cyn dwyn ei hawl ymlaen, a'i dad o'i flaen. Nis gallaf olrhain y dôn yn ol ymhellach na llyfr cyntaf Ieuan Gwyllt—1859—ac yr oedd hynny 15 mlynedd cyn marwolaeth y tad. Y mae hefyd yn llyfr Stephen & Jones, 1868, ac, fel rwy'n gweld, yn 'Welsh Church Tune Book' y Parch. Thomas Jones, 1859. Yr oedd rhai, os nad yr oll o'r rhain —llyfr Gwyllt yn sicr—yn cylchredeg yn rhydd yn yr Amerig ymhell cyn 1874, ac nis gall un lai na rhyfeddu fod yr hawl yn cael ei dwyn ymlaen yn awr yn 1902 (28 mlynedd wedi marwolaeth y tad) ac nid y pryd hwnnw yn ystod ei fywyd.
"Yr ydych wedi eich cam—hysbysu ynghylch Caniadau Seión—o leiaf nid yw enw Robt. Williams, Rhydymain i'w weld yn y Caniadau na'r Atodiad. Yn y Caniadau y mae yna un dôn gan y 'Parch. Robt. Williams' (Gweinidog Wesleyaidd), a chan 'Robt. Williams'—Lerpwl fel y tybiaf—a adnabyddir yn awr wrth yr enw Robert H. Williams (Corfanydd)—awdwr 'Dymuniad' er y gwedir hynny gan rai. Y mae un dôn hefyd yn y Caniadau gan R.W.'—p'un ai Robt. Williams, Rhydymain, neu beidio, nis gwn. Os ganddo ef y mae 'Eliseus' (heb enw) yn yr un llyfr, y mae iddo groesaw iddi!
"Cofion goreu, yr eiddoch fyth fel arfer,
D. EMLYN E.
Fel enghraifft ragorol o'i lythyrau "athrawaidd," yn dangos gwirionedd yr hyn a ddywed Mr. Harry Evans, "y cymerai y drafferth fwyaf oedd fodd i roi'r cyngor a'r cyfarwyddyd goreu" i'r efrydydd ieuanc, da gennym allu rhoddi'r llythyr a ganlyn o'i eiddo at Mr. Tom Price, yn yr iaith yr hysgrifennwyd ef ynddi:—
Hereford,
March 25/91.
"My Dear Price,—I am always glad to do what little I can for a brother in mental adversity—a brother I say, for are we not all, i.e., all of us who seek after the true ideal in spirit and in truth' but members of the one family—veritably children crying in the night for more light.' Well, blessed is he that seeketh after truth, even if he succeed not wholly! I think the only advice I can give you re judging your own writings, is:—produce them in the first instance as quickly as you may, at 'fever heat' if you like and can; then lay them by for as long a time as will enable you to return to them in a critical mood—in 'cold blood,' when you will probably find some, or some portions will want burning, others amending or remodelling, and perhaps few others remain as they are a 'joy for ever.' I found that course to pay myself, and I find myself more and more disposed to it, now that my natural dislike to letting anything out of my hands, unless I am, comparatively speaking, satisfied with it, grows on me more and more also. I know that one of our composers, when he finds the afflatus on him, goes to his binder and orders a certain no. of volumes of music paper to be done up, and then proceeds forthwith to fill them up, orchestra and all, putting anything and everything in, be it 'flesh, fowl or fish,' ancient or modern, original or quoted, and we know the result—a great deal of clever and talented work, but unequal, and not the very best he could and should produce. Mozart, divinely gifted in this direction, was the only one we know of who could do this and afford it, but because he could, it is no reason why Tom (ahem! I don't mean that 'personal') Dick or Harry should. We know how Beethoven worked his notebooks shewing us what immense 'capacity for taking pains' he had; that even old Handel the giant (but who had some loose ideas on the matter of using other people's stuff) wrote and re-wrote his pieces; and we also know how the author of 'Elijah '—undoubtedly the most finished musician the world has seen—acted as regards his compositions. Your feelings of uncertainty about your own work are not by any means to be deprecated—they are healthy signs and I believe the lines I have suggested will assist you. The real musician, the true aspirant, will never be quite satisfied here—that feeling is for the fool and the mediocrist,
"Re Trinity': reminiscences will occur and it is very often only a question of degree, treatment and connection. I also know—from my own experience that the same, or very similar strains and combinations are suggested independently to different persons. A strain a man might have heard in his youth comes back to him more or less in its entirety in later years; it might be his own then as for that, but how far the world will so acknowledge it is a doubtful question; and it is useless in any case to say, as one has said to me, that he did not know it. . . .
"Some people see mares' nests perpetually in this connection, one of which I consider the Western Mail's reference (I mean their correspondent, the all—knowing Zetus') to a piece in Blodwen ' being an exact copy of one in Rossini's Stabat Mater' they are simply built on the same harmonic bases, which bases are common property. I have also been reminded of a tune of mine in the 'Ail-atodiad' opening with a strain from Sabath,' and so it is when I compare them—only 2 or 3 notes; but when a contrapuntist examines it he will see that it is absolutely original and suggested by the double counterpoint in which it is clothed. When, however, a whole movement breathes of another man's melodies, points, imitations, even absurdities, as a certain Duett (Italian) which was played and sung to me in a Drawing Room in N. Wales the other day did—and whose counterpoints. is found in one of the most popular Duetts in one of our most popular Welsh works—then I say, I would burn every copy of that work with that Duett in it and put it out of sight for ever. The opening strain from Trinity' is partly on a par—every note hits the cadence from a tune well-known for generations. Burn that too my friend!
"That others sin, won't justify our sinning, and to say that original melody is exhausted is nonsense my boy—undiluted nonsense! Mendelssohn might have said the same thing, after Handel and Haydn and Mozart had written, and so had never given us the undying melodies in 'St. Paul,' 'Elijah,' &c. So could Gounod, Dvorak, Sullivan and Cowen now. You are suffering from Wagnerism —same as I did once from Spohrism. Go in for an antidotal dose by studying Mozart and Mendelssohn and Schubert for 6 months; you will then feel despondent—not because no melody can be written evermore, but because you can never write anything like that. That will be healthy despondency and will produce its own reaction. I have often felt in examining your MSS.—and sometimes published works—almost in a temper at your not giving your melodic swing full play. No one can fairly say I am an advocate of melody simply, but I say that the art of Music is like all other arts not made up of some one essential, but of many,—melody undoubtedly being one as, undoubtedly, harmony is another one; the two, however, being still far from making up the whole.
Had I known, I would certainly not have undertaken this 'Ystorm' scoring. Some of the choruses produce very strong effects, but Stephen's habits of thought—melodic and harmonic—are so entirely different to what ordinary Musicians' are, that it is exceedingly difficult to lick them into a satisfactory orchestral shape.
"I have my Cantata Merch y Llyn' lying here unnoticed and uncared for these many months. I have not a moment to spare for it and will not have for some months yet. What will become of it finally I don't know. I have re-written it twice, Vocal and Pianoforte, and have practically scored it, but there is no doubt that I shall un-do or re-do all that once, at least, again, if I am spared. I have had some very pressing orders from London friends, but I shall think twice before burning my fingers with publishing it, or challenging a London verdict —it is better for us and for the 'cause' to begin at home.
'Jenkins writes me to—day that a copy of his David and Saul' is on the way.
"Dyma ddigon o lith am flwyddyn! I only meant to write a few words, but as someone aptly said, I had no time to say them more briefly. Go on and prosper—humbly, diligently, but still confidently, looking up to Heaven, and not to —Bayreuth!
"Byth fel arfer,
D. EMLYN EVANS.
Rhoddir y ddau friwsionyn a ganlyn, am eu bod yn ymdrin—nid, fel yr un blaenorol, â'r dull o weithio gyda chyfansoddi, ond â'r cymhellion i weithio, a'r angen am burdeb cystadleuol a cherddorol. Ysgrifennwyd y blaenaf yn 1887, ynglŷn â Chantawd Mr. Price:—
"Gwyn fyd y rhai' yw eich symudiad goreu yn fy marn i; ond yr wyf yn sylwi fod hwn gennych fwy neu lai yn Anthem Ffestiniog. A ydynt hwy (yn Ffestiniog) wedi trosglwyddo hawlfraint yr Anthem honno i chwi? Os nad ydynt, nid oes gennych unrhyw hawl i'w defnyddio eto, a hyd yn nod os ydynt, cynghorwn chwi i wneud peth fel hyn gyda chynildeb mawr. Yr wyf am i chwi fod uwchlaw pobpeth fo'n sawru o gast (dodge) yn eich gyrfa gerddorol! Chwi wyddoch fy mod yn ysgrifennu hyn o galon gywir, ac o ddiddordeb ynoch chwi, a'r dymuniad i'ch gweld yn un o wir 'Feib y Gân' yn ein hen wlad."
Y mae'r ail gryn lawer yn ddiweddarach (Tach. 1901):—
"Y mae'n hyfrydwch pur i mi i sylwi fel y mae bechgyn teilwng fel y chwi ac eraill a adnabyddais gyntaf yn nydd y pethau bychain, yn mynd rhagddynt ac yn ymddatblygu. Ac y mae yn rhaid i mi ddweyd nad wyf yn deall, o leiaf nad wyf yn gallu gwerthfawrogi y teimlad gwrthwynebol. Nid ydym yn y byd er mwyn ein hamcanion bychain ein hunain, ein hunanfuddiant, ond i wneud ein rhan o waith oreu medrwn, ac yna i roddi lle i eraill; os gallwn helpu yr eraill hynny i fynd ar gynnydd goreu i gyd iddynt hwy, i ni, ac i'r byd. Un a â, ac arall a ddaw' yw'r ddeddf fawr bob amser ac ymhob man—ar y llawr o leiaf; ac fel y mae y tad yn edrych ymlaen i'w fab ddod ar ei ol, felly y dylasem ni edrych at y rhai sy'n codi o'n hamgylch, a'r rhai, mi hyderaf, a wnant eu dyledswydd yn eu tro yn well ac yn effeithiolach na ni."
Dengys y llythyr hwn at Mr. John Price, Beulah, ei ffyddlondeb i'w gyfeillion, yn gudd ac yn gyhoedd:
Awst 28, 1900.
"Anwyl Mr. Price,
Yr eiddoch i law. Yr wyf yn hoffi eich Rhan-gân, ac mi a'i gyrraf ymlaen i Wrecsam mewn amser cyfaddas—y mae Mr. W. M. Roberts yn awr ar ei wyliau.
. . . .Gyda golwg ar Eisteddfod Builth, buaswn yn sicr wedi dweyd pethau llymach, ond nid yw yn ddoeth bob amser i daro'n rhy galed. A oeddech chwi'n bresennol ac yn clywed y 'Proffeswr' gwirion yna? Yn ol un o bapurau Aberhonddu a ddaeth i'm llaw, ymddengys ei fod wedi beirniadu 'Pererinion' Parry. O brin y mae'n deilwng o sylw, ond os gwir hyn, ni buaswn yn ei basio'n ddisylw. Nid yw hanesion newyddiadurol yn wastad yn ddiogel i'w dilyn, ac nid oedd hwn yn hollol glir. Pan y gall ef ysgrifennu rhywbeth tebyg i'r darn uchod—un o oreuon Parry yn fy marn i, ag eithrio'i derfyniad gwan—yna fe fyddwn yn fwy parod i roddi clust o ymwrandawiad iddo.
"Da gennyf fod y Llawlyfr Cynghanedd yn eich boddio.
Gyda chofion a dymuniadau goreu,
"Yr eiddoch yn gywir,
EMLYN EVANS.
Ysgrifenna at Mr. Price dair blynedd yn ddiweddarach:—
"Gyda golwg ar waith, yr wyf yn teimlo ar brydiau yn aml yn wir—nad wyf yn cwblhau ond ychydig; ond yr wyf yn dal ymlaen i 'bwnio arni,' ac, fel y dywed yr hen air, Y mae'n well treulio allan na rhydu.' Daethum yn ol i Gymru gan feddwl cael mwy o hamdden, ond nid felly y mae wedi bod. O'r diwedd, fodd bynnag, yr wyf wedi llwyddo i gael amser i orffen gwaith a ddechreuwyd yn Henffordd—ddeng mlynedd a rhagor yn ol. Cyhoeddir ef yn fuan gan ein cyfaill Mr. Dd. Jenkins."
Cyfeiriad sydd yma at Y Caethgludiad.
Ysgrifennwyd y nesaf at Alaw Ddu, pan ddigwyddasai marwolaeth yn y teulu:—
"Nos Sadwrn.
"Fy Nghyfaill trallodus,—Teimlais o'm calon drostoch y foment y gwelais y llythyr a'r garden ddu—ymylog oddiwrthych; 'dydi aml eiriau' ddim rhyw lawer yn fy ffordd mewn cyfyngderau o'r fath, ond medr un llinell o eiddo Ceiriog gynnwys yr oll:—
Ti wyddost beth ddywed fy nghalon.
Rhyfedd fy mod tua'r adeg neilltuol hon pan yr oedd eich anwyliaid yn eu poen, yn ysgrifennu darn bychan i gyhoeddiad ar y geiriau tra phriodol sydd ar eich marw—gerdyn:—
.jpg)
Gad—ewch i blant bychain ddyfod attaf fi.
"Chwi welwch fy mod yn y major fel arfer, mediaf gânu yn y minor am yr hen ddaear yma, ond am Grist! am Dduw! ac am Nefoedd! ddaw hi ddim, gyfaill. Wel, y mae eich anwyliaid yn ddiogel, cysured hyny chwi a'ch priod yn eich dygn drallod, a bydded yn obaith i ninnau oll. Gobeithio fod y rhelyw o'r teulu yn gwella, ac yr arbedir chwi eich hun rhag y clefyd hwn a phob clefyd arall am flynyddau lawer.
"Ein cofion a'n cydymdeimlad dyfnaf,
"Yr eiddoch hyd byth,
"D. EMLYN E."
Ac y mae a ganlyn o'i eiddo at Mr. H. R. Daniel, er o ansawdd gwahanol, eto yn dra "cherddorol." Newydd ddychwelyd yr ydoedd Mr. Daniel o daith ar y Cyfandir gyda Mr. Tom Ellis ac eraill:—
Anwyl Mr. Daniel,—Dylaswn fod wedi ysgrifennu atoch amser lawer yn ol, ond y mae gwahanol bethau wedi fy lluddias nad gwerth myned ar eu hol yn awr. Cefais eich cerdyn o Salzburg, yng Ngheredigion—lle y bum i a'r wraig am ryw 5 wythnos ar ol y Rhyl, a Llandrindod, am yn agos i ddaufis. Hoff Salzburg! Wrth weld y darlun o'r Residenz Platz daeth atgofion lawer am yr hên amseroedd yn ol i fy meddwl. Bum yno fy hun; yr oeddwn yn wael iawn fy iechyd ar y pryd—y corph wedi rhoddi i fyny ymron, ond yr ysbryd yn pallu. Bum yn tario yno am ddeuddydd neu felly, yn rhy wael i gerdded; ond er hynny, bum yn prynu sebon yn y ty lle y ganed Mozart; yn ymweled â'r ty y bu yn byw ynddo—dros yr afon; yn gwrando ac yn chwerthin ar ben yr hen greadur oedd yn dangos creiriau y Mozarteum; ac yn yfed y "Mozart-wein " (tebyg o ran blas, a lliw, i faidd sur, o'r hwn y cefais fwy na yfwn am wythnos am ychydig geiniogau): dyna fwy nag a wnaeth Mr. Ellis, Daniel, a'u cwmni yn ddiau! Yr oedd y shanty hwn yn agosaf peth i ryw eglwys, ac am wn i nad oedd rhan ohono yn y fynwent. Pan gyrhaeddais yno, yr oedd yn ganol nos, ac yn noswaith oleu—leuad braf; rhedai fy meddwl o hyd ar ol golygfeydd neilltuol yn Don Giovanni,' prif opera prif feistr y byd. Ar ol myned i'r ystafell wely yn y gwesty, a chodi'r gorchudd oddiar y ffenestr, gwelwn gof-golofn o'm blaen; wel,' meddwn wrthyf fy hun, 'mi dynga i'r trwyn yna unrhyw amser,' a phan ddaeth y bore, gwelwn mai cof-golofn Mozart ydoedd. Meddyliais lawer gwaith wedyn y cawn weld Salzburg unwaith eto, ond bellach, byth ond hynny' raid iddi fod. O! Ie, nid yr Haydn (Joseph) fu yn byw yn Salzburg, ond ei frawd—Michael; cerddor diamheuol o dalentog, ond fod galluoedd uwch awdwr y 'Creation' wedi ei daflu i'r cysgod.
"Wel, digon am Salzburg ar hyn o bryd. Gwnes fy ngoreu i'r cyfeillion yna ynglyn a dewis y darnau cerddorol, er mai amherffaith ydoedd y mae arnaf ofn, gan fy mod oddicartref ar y pryd, ac felly yn analluog i gyfeirio at lyfrau, rhestri, &c. Nid wyf wedi clywed oddiyna ar ol hynny; ond y 23ain yw y dyddiad, onide? Felly byddaf yna D.V.:— os caf gopi o'r rhestr testynau yn y cyf-amser goreu i gyd.
"Gobeithio fod Peredur, ei fam a'i dad, yn iach a dedwydd fel arfer—felly cyfeillion y 'drws nesaf.'
Cofion goreu—mewn cryn frys, Fel erioed,
D. EMLYN EVANS.
Yr oedd yna ochr ysgafn a llawn chware yn aml i'w ohebiaeth â'i gyfeillion. Pan anwyd bachgen i Mrs. Harry Evans, anfonodd Mr. Evans y newydd i Emlyn gan ddefnyddio y frawddeg Handelaidd:—
s: d.d | f.f: f.f | f.m &c.
For unto us a child is born,
ac anfonodd Emlyn yn ol i'w longyfarch gan orffen gyda'r Alaw Gymreig
s|s:—:f|:m:—:r|d;—:l|s1:d &c.
Y Fam a'i baban bach sy'n cysgu
Dibennwn hyn o ddetholiad â'i lythyr at Mr. Jones, Commercial Road, Llundain, pan ydoedd wedi gwanychu'n fawr, a phan symudid i roddi tysteb genedlaethol iddo:—
"Anwyl Mr. Jones,—Gwnes addunedau lawer yw yr ystori yn nglŷn ag ateb eich llythyr caredig ymhell cyn hyn; ond tebyg eich bod wedi deall oddiwrth yr Emlyniaid yn Harringay sut y mae wedi bod yma er's tro; ac felly gobeithiaf eich bod wedi deall hefyd mai y corff oedd yn wan parth ysgrifennu—nid yr ysbryd yr ewyllys. Ychydig iawn fyddaf yn gallu ei ysgrifio ar y tro hyd yn hyn; ac ar ol myn'd trwy yr hyn. sydd yn rhaid ei wneud mewn dull—a hyny'n ddigon dilun yn fynych—mae'r ychydig nerth wedi ei ddysbyddu. Mae y tywydd hefyd hytrach yn milwrio yn erbyn dyn gwan—gwlaw a chymylau tew fynychaf; felly y cetais hi yn C. N. Emlyn, a Ll'd'dod, ac y cawn hi yn awr yma. Caed tipyn o haul ac awyr lâs ddoe; ond heddyw, gwlyb ac oer eto, a galw am dân ar yr aelwyd. Dyma ddydd Eistd. Powys hefyd (yn y Trallwm); a poor Harry Evans ynghanol anghysur pabell wleb yntau heb fod yn rhy iach er's peth amser. Disgwyliwn ef yma yforu.
"Parth y Caethgludiad," y mae pob tebygolrwydd am i mi gymeryd rhan yn y perfformiad awgrymedig wedi ei setlo bellach, i gryn raddau o leiaf. Ac hyd yn oed pe yn fy iechyd arferol, gofynnwn i chwi fy esgusodi, er fy mod yn dra diolchgar i chwi am eich teimladau da. Gwell gennyf fyddai i'r un gafodd y drafferth i ddysgu'r côr gael yr anrhydedd—hynny a fyddai—i'w arwain hefyd yn gyhoeddus. Felly y gwneuthum yn Rhyl; ac esgusodais fy hun i fyn'd i arwain mewn mannau eraill. Bydd Herbert [Emlyn] yn llawn ddigon galluog i wneud cyfiawnder a'r arweiniad o dan unrhyw amgylchiad.
Mewn cysylltiad a'r peth arall, y 'secret': diolch i chwi eto. Bu Vincent[1] yn siarad a mi fwy na blwyddyn yn ol, ond erfyniais arno i beidio gwneud dim ar y pryd. Er hynny bu Dd. Jenkins yma, ac yn Llandrindod y mis o'r blaen yr oedd y 'Governor' a Mrs. Jenkins yn pwyso arnaf i roi ffordd, fel y gorfu imi ddweyd o'r diwedd y gadawn y peth i benderfyniad y cyfeillion yn Llundain.
"Ein cofion unol atoch oll, Fyth yn ffyddlon,
D. EMLYN E.
Nodiadau
[golygu]- ↑ Syr E. Vincent Evans.