Cofiant D Emlyn Evans/Y Golygydd a'r Gohebydd

← Y Llenor a'r Hanesydd Cerddorol

Cofiant D Emlyn Evans gan Evan Keri Evans

Y Gohebydd Cyfeillgar →

XXIII.
Y GOLYGYDD A'R GOHEBYDD.

O HERWYDD afiechyd a dyletswyddau eraill, gwelsom mai bratiog fu ei gyfnod golygyddol cyntaf ynglŷn â'r Gerddorfa. Yn 1880, cychwynnwyd Cronicl y Cerddor dan ei olygyddiaeth ef gyda chynhorthwy Mr. M. O. Jones, Treherbert. Er mai byr fu hoedl y Cronicl bu'n ffyddlon i'w ddelfryd uchel. Yn ol un beirniad, nid oedd "ei gynhwysiad yn llenyddol a cherddorol yn ail hyd yn oed i'r hen Gerddor Cymreig." Safodd, fel y gallesid disgwyl, dros burdeb cerddorol a beirniadol. Cawn ychydig fewn-welediad i ysbryd yr olygyddiaeth yn y nodyn hwn oddiwrth Emlyn at Mr. D. Lewis, Llanrhystyd:—

Amwythig, Ion. 11, 1882.

"Fy Anwyl Gyfaill,—Da oedd gennyf gael gair oddiwrthych, a deall eich bod yn iach. Da gennyf fod y Cronicl' yn eich boddio; coeliwch fi, nid ychydig ydyw'r llafur a'r bother i'w gael hyd yn nod fel ag y mae. Am fusnes y Gantawd ym Merthyr, nid dewisiad oedd y peth, ond teimlad fod yn rhaid dod allan dros wirionedd yr hyn yn ddiameu oedd gyda Joseph Parry y tro hwn o leiaf—ac yn erbyn celwyddau ———— Ychydig a ddywedasom yn y Cronicl, ac y mae yr ychydig hynny ar ben, fel y nodasom eisoes yn y rhifyn presennol; er hynny, ni fynegwyd mo'r hanner o'r clicyddiaeth cwacyddol gwarthus hwn, a'r gwaradwydd y mae yn ddwyn arnom fel cerddorion Cymreig—poor but honest

. Gyda llaw eto; ydych chwi wedi gweled 'Music Primers' Novello? Yn fy marn i, nid oes dim wedi ymddangos yn debyg i'r gyfres hon, ac y mae y pris yn chwerthingar o isel, 2/- ac felly yr un. Nid ydwyf wedi gweled dim erioed yn rhagori—o leiaf—ar 'Fugue,' 'Instrumentation,' a 'Double Counterpoint & Canon.' "

*** "Anthemau fydd eisieu fwyaf yn awr ar fwrdd y Cronicl—digon o Ranganau mewn llaw am lawn blwyddyn.

Cofion calon.

D. EMLYN E.

Ni pherthyn i ni fynd i fewn i hanes cystadleuaeth y "Gantawd" ym Merthyr: yr hyn a barai i'r "rheidrwydd i ddod allan dros wirionedd" fod yn boenus oedd y ffaith fod ei hen gyfaill Tanymarian yn gymhlethedig â'r helynt; ac y mae'r ffaith iddo "ddod allan yn dangos mor gydwybodol ydoedd, ac fod cyfeillgarwch yn ail yn ei olwg i wirionedd.

Yn 1880, cychwynnwyd Y Cerddor gan Mri. Hughes a'i Fab., Gwrecsam, dan ei olygyddiaeth ef a Mr. Dd. Jenkins, gyda chydweithrediad Mr. W. M. Roberts. Y mae Mr. Roberts yn gerddor gwych ei hun, a chanddo hawl i siarad ar nodweddion Emlyn fel Golygydd, Gohebydd, a Dyn, ar ol bod mewn cyfathrach mor agos ag ef am gynifer o flynyddoedd, —o 1889 hyd 1913. Wele'i dystiolaeth:

"Mewn cysylltiad o gynifer o flynyddoedd mae dyn yn dod i adnabod, i raddau mwy neu lai, ochr gyfrin cymeriad y sawl yr ymwneir ag ef, ac felly gydag Emlyn; ysgrifennodd gannoedd. lawer o lythyrau ataf, llawer ohonynt yn lled faith, weithiau ynglyn a'r cylchgrawn ac weithiau ar bynciau hollol amherthynasol a Y Cerddor, ond trwy'r cyfan fe redai delw eu hawdwr. Nid wyf yn cofio yn ystod yr holl amser iddo fod yn euog o wneyd tro gwael gyda'i gyd-ddyn. Gwnaeth gamgymeriadau am nad oedd, mwy na rhywun arall, yn anffaeledig, ond un peth ydyw hynny, peth arall yw bod yn llai na dyn. Yr oedd yn eofn pan yn dweyd ei farn, ac os byddai rheswm gan ei wrthwynebydd cai wrandawiad teg ac amyneddgar er y byddai'n dra chyndyn i roddi i fyny. Ond os byddai'r gwrthwynebydd, gohebydd neu beth bynnag fyddai ei safle, wedi ceisio cael y llaw ucha arno yn annheg, wel, gwae iddo! Gallai fod yn llym anarferol, ac nid arbedai pan fyddai cysgod o gamchware yn dod i'r amlwg.

"Heblaw llythyrau rif y gwlith ymron, ysgrifennai y rhan fwyaf o'r copi i Y Cerddor am lawer o flynyddoedd. Nid oedd dicgi'n cael un math o groeso ganddo; ac fel rheol yr oedd yn neilltuol o brydlon yn anfon ei gyfran; gwaeledd oedd yr unig reswm dros iddo fethu anfon mewn pryd, er yn aml ar yr adegau hynny, byddai ganddo dwysged o gopi wrth law.

"Hoff faes ganddo oedd hanesiaeth, chwiliai'n fanwl er sicrhau gwybodaeth am hen gyfansoddwyr, hen donau, anthemau, a phenillion. Fel hanesydd cerddoriaeth a chyfansoddwyr Cymru, diau ei fod yn sefyll ymhell ar y blaen i'w gyfoedwyr. Yr oedd bob amser yn awyddus am roddi'r clod dyledus i'r rhai fu'n llafurio yn ystod gwawr cerddoriaeth yn ein gwlad. Ysgrifennodd gyfres yn Y Cerddor yn cynnwys hanes y rhai mwyaf amlwg yn eu dydd. Nid oedd yn llawdrwm ar eu colliadau—" dydd y pethau bychain" oedd hi arnynt, ac yr oedd ei gydymdeimlad gyda hwynt.

"Nid wyf yn bwriadu cynnyg ei gloriannu fel cerddor, ond dywedodd y diweddar Dr. Joseph Parry wrthyf mai 'Schubert Cymru' oedd Emlyn.

Yr oedd yn ŵr o deimladau tyner; un boreu yr oeddwn newydd gael gair i ddweyd fod R. S. Hughes wedi marw y diwrnod cynt; ac ymhen ychydig digwyddodd i'm cyfaill ddod i'r Swyddfa, a phan dorrais y newydd iddo, yr oedd wedi ei lwyr orchfygu gan deimlad, methai ddweyd yr un gair, tra y treiglai ambell ddeigryn lawr ei ruddiau. Yr oedd yn hoff iawn o R.S.'

"Treuliais lawer awr ddiddan yn ei gwmni, ac mae'n chwith meddwl na cheir rhagor o ffrwyth ei ysgrifbin fel cyfansoddwr na golygydd."

Ynglŷn â golygyddiaeth Y Cerddor dywed yr Athro Jenkins, "nad oes dim un gwelliant ag sydd wedi cael ei ddwyn i sylw gan y cerddorion Seisnig sydd yn ymweled a'n gwlad nad ydyw wedi cael ei draethu yn eglur yn y Cerddor '—pa un ai yn offerynnol neu yn lleisiol, fel canu allan o diwn, a'r tremolo, a dysgu y bobl i ddarllen cerddoriaeth yn y ddau nodiant, a'u diffygion ynglyn a'r Gymanfa Ganu, a'r hen arferiad isel o ddewis yr un darnau, a'r 'her-unawd' niweidiol. Ond i chwi ddarllen Y Cerddor, chwi gewch fod yr holl bethau hyn wedi eu condemnio'n ddifloesgni drwy'r blynyddau."

Bu'n Ohebydd Cerddorol y Musical Times a'r South Wales Weekly News am flynyddoedd. Ysgrifennai bob wythnos i'r olaf, ac yn ol tystiolaeth rhai cymwys i farnu, buasai detholiad o'i ysgrifau yn y ffurf o lyfr yn drysor o werth arhosol i 'Y Cerddor Cymreig' a'r 'Hanesydd Cerddorol'. Yn yr erthyglau hyn, ymddengys yn y cymeriad o hanesydd neu feirniad, amddiffynnwr neu ddiwygiwr, fel y byddai'r galw. Tra'n wastad yn barod i amddiffyn ei genedl a'i heisteddfod a'i chân rhag beirniadaethau annheg, nid yw byth yn ddiystyr o'i diffygion.