Cofiant D Emlyn Evans/Y Llenor a'r Hanesydd Cerddorol

← Y Beirniad

Cofiant D Emlyn Evans gan Evan Keri Evans

Y Golygydd a'r Gohebydd →

XXII.
Y LLENOR A'R HANESYDD CERDDOROL.

YR oedd yn hoff o lenyddiaeth gyffredinol, ac yn dra chyfarwydd nid yn unig â llenyddiaeth ei genedl ei hun, ond ag eiddo'r Saeson hefyd, yn arbennig gweithiau beirdd a nofelwyr. Ond ei hoff awduron oedd rhai fel Burns a Moore, Ceiriog, Mynyddog, a Thalhaiarn. Yr oedd hefyd yn edmygydd o Islwyn a Dafydd ab Gwilym. Llawenhâi fel un wedi dal ysglyfaeth pan ddeuai o hyd i fardd newydd o ryw wreiddioldeb—megis Eilir—yn neilltuol os byddai'n delynegydd.

Yr oedd iddo ddawn lenyddol arbennig ei hunan—dawn nid yn unig i dderbyn ond hefyd i ysgrifennu. Yr oedd yn feistr ar Gymraeg a Saesneg gloew esmwyth, a gafaelgar. Yr oedd ei feddwl at ei gilydd yn glir, a'i iaith yn ogystal. Gwerthfawrogai a meithrinai y ddawn hon, nid er ei mwyn hi ei hun yn unig nac yn bennaf, ond am y rheswm ei bod yn ei alluogi i fod o wasanaeth i gerddoriaeth. Ym myd llên, nid oedd ganddo uchelgais i fod yn fwy na cherdd-lenor.

Dengys ei werthfawrogiad o swyddogaeth llenyddiaeth gerddorol yn ei bryder ynghylch ei dyfodol yng Nghymru:— Nis gallwn ymryddhau oddiwrth yr argyhoeddiad sydd yn ein dilyn beunydd ac er's cryn amser, mai ychydig os dim gallu mewn llenyddiaeth gerddorol a ddangosir gan ein cerddorion ieuainc. Astudir hynny o reolau y gelfyddyd ag sydd raid, ond prin hynod yw yr awydd ganfyddwn ynddynt i dreiddio i athroniaeth a chyfrinion dyfnaf y mater, ac i fynegi eu meddwl—ffrwyth eu hastudiaeth a'u hymchwiliadaeth drwy y wasg neu ryw gyfrwng cyhoeddus arall. Os edrychwn yn ol am foment ar y gwyr a lafuriasant i wneud Cymru gerddorol yr hyn ydyw heddyw—y Millsiaid, Ieuan Gwyllt, Tanymarian, Alawydd, Eos Llechid, Tafalaw, &c.,—gwelwn eu bod oll yn llenorion da, yn gallu ysgrifennu Cymraeg eglur a chryf, a'u bod yn gwasanaethu eu cenedl heddyw drwy eu hysgrifau a'u llyfrau, er eu bod hwy wedi cael eu cludo i'r pell encilion."

Ac ebe fo parth darllen:—

"Nid oes eisieu dweyd wrth y darllenydd ein bod foddlon iawn i bobl ganu—a chanu cryn lawer hefyd; ond yr ydym hefyd am iddynt ddarllen rhyw gymaint, ac astudio yr hyny maent yn ei ddarllen; ac nid yn unig ddarllen llyfrau yn ymdrin ond â cherddoriaeth—oherwydd gŵr unllygeidiog iawn, fel rheol, yw yr hwn na ŵyr am ddim y tu allan i'w fusnes neillduol ei hun—eithr llyfrau a chyhoeddiadau da ar bynciau eraill, yn ychwanegol at y pwnc arbennig a gâ ein sylw yn bennaf yn y colofnau hyn.'

Y mae safle eithriadol Emlyn fel Beirniad wedi tueddu i guddio'i ragoriaeth fel Athro, yn neilltuol y tu fewn i gylch ei fywyd llenyddol. Clywsom ddywedyd mai dyma yw'r gwahaniaeth rhwng gwirionedd a gras: fod у blaenaf yn dangos i'r pechadur ei fod wedi syrthio i'r ffos, a'r olaf yn estyn llaw i'w godi. Y mae'r gwahaniaeth rhwng beirniad ac athro rywbeth yn debig. Gwir fod Emlyn yn athrawaidd fel beirniad, ac yn ymgais at fod felly. Yr oedd dan ddyled fawr i feirniadaethau Ieuan Gwyllt, Tanymarian, ac eraill, ac wedi etifeddu'r traddodiad oddiwrthynt hwy fod y swydd feirniadol nid yn unig i fod yn ddyfarniadol, ond yn addysgol hefyd, a hynny eilwaith, nid drwy nodi gwallau, ond drwy awgrymu gwelliannau'n ogystal. Yr oedd yn wastad nid yn unig yn gynrychiolydd delfryd ac yn edrych i lawr, ond hefyd yn gynorthwyydd y disgybl oedd am ddringo i fyny.

Ond y mae, ymhellach, yn wir ei fod y tu allan i'r sedd feirniadol yn awyddus am fod o help i eraill ar y maes cerddorol. Ni fu'n athro yn yr ystyr o fod yn llenwi'r swydd ynglŷn ag unrhyw sefydliad, nac yn wir, yn yr ystyr o ymgymryd ag addysg disgyblion a ddeuai ato, er iddo wneuthur ffafr ag un neu ddau. Yn wir, ni fu ganddo lawer o hamdden i hynny nes dod i Gemmaes; gwyddai hefyd ei gyfyngiadau ar ochr teimladrwydd ac amynedd. Ond bu'n athro yn ei ysgrifau i luoedd o'n cantorion ieuainc. Dywed Mr. Tom Price, er enghraifft, na fu ganddo athro arall, a phrofa ffrwyth o'i fath ef na fu'r hau yn ofer. Wrth fwrw golwg ar ei ysgrifau yn y gwahanol gyfnodolion yr ysgrifennai iddynt, cawn eu bod ar destunau fel hyn Llawlyfr i ddarllen Cerddoriaeth (cyfaddasiad at yr Hen Nodiant o un Mr. Eleazar Roberts), Cyfeiliant, Cynghanedd, Cerddorfâaeth, Rhanweithiad—aeth, Datblygiad, y Rhangan, y Fadrigal, a'r Ganig, y Salmdon, yr Emyndon, yr Anthem, yr Oratorio, a'r cyffelyb.

Ysgrifennodd Lawlyfr ar Gynghanedd, am yr hwn y dywed un adolygydd (Mr. J. T. Rees, Mus. Bac.):

"Dyma'r unig waith safonol—up to date—ar Gynghanedd a feddwn yn yr iaith. Dygir am y waith gyntaf i'r Cymro unieithog ystorfa lawn o ddefnyddiau a'i gwna, os myn, yn gerddor diwylliedig. . . . Ni chyffyrdda yr hen lyfrau ond yn ysgafn iawn â'r materion yr ymdrinir arnynt yn yr un sydd ger ein bron mor helaeth a manwl. Rhyw fynd o gylch y glannau megis y byddent hwy, ond egyr hwn y cyfandir ar ei draws. Difreinid y Cymro o adnoddau a swynion pennaf y gelfyddyd. Bellach y mae yntau'n rhydd ddinesydd o'r byd cerddorol a'i swynion anwylaf yn agored iddo."

Ac ebe Dr. Protheroe am yr un llyfr:—

"Ychydig, hyd yma, o lyfrau cerddorol safonol sydd gennym, ac yr oedd hyn yn golled fawr i aml Gymro uniaith. Prin iawn ydoedd y manteision i astudio cynghanedd a gwrthbwynt; ac eithrio rhyw ychydig o lyfrau pur elfennol, nid oedd dim yn yr iaith ar gyfer yr efrydydd. Ond yma eto dengys Emlyn mor amryddawn ydoedd, ac ef ydyw awdur yr unig waith safonol sydd gennym ar gynghanedd. Y mae ynddo ddigon o fater, ond ei astudio yn fanwl, i droi allan dô o gynghaneddwyr da, ac i roddi symbyliad i efrydwyr ieuainc i ymgyrraedd hyd risiau uchaf yr ysgol."

Er hyn oll, y mae'n ddiau fod y rhan fwyaf o gylch ei weithgarwch fel athro yn y dirgel. Ysgrifennodd gannoedd o lythyrau i gynorthwyo cerddorion ieuanc; ac yn ol Mr. Harry Evans "cymerai y drafferth fwyaf oedd fodd i roddi'r cyngor a'r cyfarwyddyd goreu." Da gennym inni fedru rhoddi enghreifftiau o'r llythyrau hyn ym Mhennod xxiv.

Yr oedd y cyfuniad ynddo o'r Llenor a cherddor yn ei wneuthur braidd yn hanfodol i'r sedd feirniadol pan gynhygid gwobr am libretto neu'r cyffelyb; ac y mae ei sylwadau a'i feirniadaethau ar libretti yn Y Cerddor ymhlith ei bethau mwyaf addysgiadol. Ond tra'r oedd prif ganolbwynt ei ddiddordeb yn y presennol a gwasanaeth y dyfodol, yr oedd iddo lawer o swyn yn y gorffennol. Rhoddai lawer o'i amser i hanesiaeth, a chyfrifid ef gan ei gydnabod yn awdurdod ar hanes Cerddoriaeth Gymreig; yn wir, buont yn daer arno yn ei flynyddoedd olaf i ysgrifennu gwaith safonol ar y testun, petae hynny'n bosibl. Wrth y gyfran o'i lythyr a ddyfynnwyd ym Mhennod XV. gwelir mor agos oedd y mater at ei galon—yn agosach, yn wir, nag unrhyw awydd myfiol i wneuthur y gwaith ei hunan. Ond ni theimlai'n alluog i gyfrannu mwy na 'rhywbeth' tuag at y gwaith. Efallai y gellir edrych ar ysgrifau o'i eiddo ar "Cerddoriaeth a Cherdd-offer yr hen Gymry," "Datblygiad Cerddoriaeth yng Nghymru o safbwynt hanesyddol," "Cerddoriaeth Gymreig yn ystod y ganrif ddiweddaf," a nifer o fywgraffiadau o hen gerddorion Cymru, fel rhagbartoadau o'i eiddo ar gyfer ysgrifennu gwaith mwy.

Meddai gymwysterau pwysig i'r gwaith. Yr oedd yn gerddor, yn hoff o hanes, ac wedi disgyblu ei feddwl i drafod ffeithiau. Yr oedd yn naturiol feirniadol, ac yn ymogel rhag mynd "ar ol ei ffansi" ef ei hun. Ar y llaw arall, cwynai nad oedd hen gerddorion Cymru'n feirniadol, na'r haneswyr yn gerddorol:—

"Ryw ddydd yr wyf yn gobeithio y gwna'r hanesydd cerddorol Cymreig ei ymddangosiad; hyd yn hyn yr ydym wedi gorfod dibynnu ymron yn hollol ar ysgrifeniadau Bardd y Brenin—cyfraniadau pwysig yn ddiameu, ond ysgrifennwyd hwy dros gan mlynedd yn ol, a thynnir oddiwrth eu gwerth i raddau gan y ffaith fod yr awdwr yn dueddol i gredu gormod, a'i fod yn amddifad o'r craffter beirniadol ag sydd mor hanfodol pan fydd yr ychydig wenith wedi ei gymysgu a chymaint o us. Y mae Carnhuanawc yn ei Hanes Cymru,' a Thos. Stephens yn ei 'Literature of the Kymry' yn ein cynysgaeddu a pheth mater diddorol, ond nid oedd y naill a'r llall yn gerddor, ac o ganlyniad nid yw eu hymdriniaeth a'r testun ond cyfyng ac amherffaith —sylw ag sydd yn fwy priodol fyth at Hanes Llenyddiaeth Gymreig' Gweirydd ap Rhys."

Rhydd Dr. Protheroe yr enghraifft a ganlyn o'i ofal am gywirdeb hanesyddol:—

"Byddai'n ofalus iawn am gywirdeb hanesyddol. ac ni chredai bob chwedl na damcaniaeth hyd yn oed am ein hen alawon, er cymaint ei serch tuag atynt. Edrychid i fyny ato fel ein prif awdurdod parth dilysrwydd llawer o'n halawon gwerin. Dengys y dyfyniad a ganlyn mor fanwl a chywir ydoedd: Tuedd gyffredin llawer o'n hysgrifenwyr ar gerddoriaeth yw credu pob peth—yn lle gwneyd ymchwiliad trwyadl, ac yna ffurfio barn ag y bydd sail iddi. Er enghraifft, caed gafael mewn hen ysgrif-lyfr sydd yn awr yn yr Amgueddfa Brydeinig—Llundain—yr hwn, y dywedir, oedd gopi gan Robert ap Huw o Fodorgan, Mon, yn amser Siarl I. o lawysgrif gan Gwilym Penllyn, cerddor enwog yn y ganrif flaenorol (16eg): ymha un y ceir nodiad mai ei gynnwys yw cerddoriaeth Brydeinig, fel ei mabwysiadwyd mewn Eisteddfod o dan awdurdod Gruffydd ab Cynan, &c. Ymysg y darnau y mae un a elwir 'Gosteg yr Halen,' pa un a berfformid, meddir, o flaen Marchogion y Brenin Arthur pan ddodid y blwch halen ar y Bwrdd—y ford; ac yn y Myvyrian —argraphiad Gee—myntumir fod y darn hwn yn myn'd a ni'n ol cyn belled a chanol y 6fed ganrif, pryd y blodeuai Arthur. Ond yn anibynol ar y ffaith fod nodiant cerddorol yr ysgrif-lyfr yn annealladwy ini yn bresennol, ac o ganlyniad, nad yw darlleniad mewn nodyddiaeth ddiweddar a roddir yn y Myvyrian ond damcaniaeth ar y goreu, rhaid cael profion mwy sicr o lawer na nodiad, heb iddo awdurdod nac ategiad, mewn tipyn o law-gopi, cyn y gellir ei gyplysu ag amser Arthur a'i farchogion.' Carai ein hen alawon yn angerddol, a gwnaeth wasanaeth mawr i'w wlad drwy ei waith yn golygu casgliad mawr Nicholas Bennett."

Heblaw hyn, er na wyddom iddo ddarllen athroniaeth erioed, yr oedd ganddo "yng nghefn ei feddwl" yr hyn a allwn ei alw'n ragdybiau hanner-athronyddol ynghylch unoliaeth hanes, perthynas ei orffennol â'i bresennol, a natur derfynol ei ddyfarniad—yn y cwbl o hono—ar gynyrchion ei wahanol oesau.

Pwysleisia ei bod yn angenrheidiol i'r hanesydd ymryddhau o'i fyfiaeth, ac o fyfiaeth ei oes ei hun:

"Un o anhebgorion hanesydd da, neu unrhyw un awyddus am gael golwg gywir ar y gorffennol, yw y gallu i anwybyddu ei hun; i edrych ar yr hyn a fu o safbwynt amhersonol—nid â llygad y presennol ond fel yr ymddangosent yn eu cysylltiadau ac o dan yr amgylchiadau a ffynnent ar y pryd."

Y mae'n ddiameu iddo yntau basio drwy'r cyfnod myfiol hwnnw yn hanes dyn ieuanc, pan fyddo wedi ei feddiannu gymaint gan ei ddelfryd a'i oes ei hunan nes ei chyfrif hi'n unig yn aur, a'r rhai o'r blaen yn bres a phlwm a chlai: cyfnod addoli moderniaeth, a'r oes dda bresennol. Ond yn ei gyfnod golygyddol, o leiaf, yr oedd ef wedi dianc o hualau y fyfiaeth hon—yn wir, ambell i waith, ymyla ar edrych ar yr hen feistri, nid yng ngoleuni eu hoes eu hunain, ond fel rhai uwch—law oes.

A chyda greddf hanesyddol gywir, gwna'r pre—sennol i ddibynnu ar y gorffennol. Hoffa ddyfynnu'r geiriau: "Eraill a lafuriasant a chwithau a aethoch. i mewn i'w llafur hwynt": "Un genhedlaeth a â, a chenhedlaeth arall a ddaw." Felly rhoddir ei le i bob un yn y cwbl—y peth pwysig yw fod un yn llenwi ei le yn ei gylch a'i oes ei hun, ac felly yn y cwbl. "Os oes neb o'r farn y buasai Gŵyl Gerddorol Caerdydd eleni yn bosibl onibâe am lafur ac ymdrech y gwyr a fu'n gwasanaethu gyda'r gelfyddyd yn ol eu gallu a'u cyfleusterau yn ystod yr hanner can mlynedd diweddaf neu ragor o'u hanes, yna rhaid na wyddant ddim am y mater. Yn fwy na thebig dyna'r sefyllfa o anwybodaeth, nid yn unig ymhlith ein beirniadwyr, ond, ysgatfydd, ymhlith rhai o gerddorion 'Young Wales' eu hunain—

'Cywion' cerddorion fel ag y mae'n lled debig y dwbiai Tanymarian rai o'r gwehelyth."

Mwy diddorol fyth yw ei ragdyb—neu ei gred—mai Hanes ar ei hyd, nid un oes "sydd a'i dull yn myned heibio," ond yr oesoedd yn eu crynswth—"the roll of the ages," chwedl y bardd—sydd i benderfynu lle dyn a cherddor, ac i draddodi'r farn derfynol ar ei weithiau. Wele rai enghreifftiau:—

'Rhaid i ni gofio bob amser fod yr ysbwriel wedi suddo i ddiddymdra mewn barddoniaeth yn gystal ag mewn cerddoriaeth; ac mai yr hyn sydd wedi goroesi a dod i lawr i aros gyda ni yw y pigion—yr hyn oedd yn rhagori,—yn unol a deddf "the survival of the fittest ".

Ynglŷn â chondemniad Weber o "Eroica Symphony" Beethoven, ysgrifenna fel hyn:—

"Dyn a helpo Weber! beth yw barn y byd cerddorol am Eroica' Beethoven erbyn hyn? Dyna dynged lliaws o gyfansoddiadau wrth gychwyn eu gyrfa, "er treio eu lladd: eto byw fyddant!" Felly am Wagner hefyd:—

"Efallai fod y goraddoliaeth hwn o un person, y dibrisiad o eraill, a'r foycotiaeth o bawb na pharablant ryw un shiboleth yn perthyn yn arbenigol i'r cyfnod presennol, o herwydd y maent i'w cyfarfod mewn cysylltiadau eraill heblaw yr un cerddorol. Bid a fynno am hyny, ac os yw felly, nid ydym yn gwylltio am foment; ond ymdawelwn yn y gred fod egwyddorion tragwyddol y gelfyddyd ddwyfol wedi eu gosod ar seiliau rhy gedyrn a llydain i unrhyw audeb a chulni partiol i effeithio arnynt; a chredwn hefyd fod yng Nghymru fwy nac un llanc na phlyga mo'r glin, nid yn unig i au-addoliaeth, ond i'r hyn sydd ar rai ystyron yn fwy andwyol fyth —person-addoliaeth. Egwyddorion, nid personau, yw arwyddair y gwleidiadwr doeth; a chelfyddyd fawr ei hun, nid rhyw agweddau personol, cul a chwaceraidd, o honi, yw arwyddair y gwir gerddor."

Ac am Elgar, yntau:

"Nid ydym yn anghofus o eilun presennol y genedl Seisnig, ond gyda'r edmygedd mwyaf o awdur "Gerontius" a gweithiau pwysig eraill yr ydym yn ddigon wyneb—galed o geidwadol i ddweyd na ysgrifennwyd mo hanes cerddoriaeth y dyddiau hyn eto." Cymhwysa'r un safon mor gynnar ag 1873 at donau Ambrose Lloyd, a'i fenter yn rhoddi 45 ohonynt yn Aberth Moliant:

Experiment cynnil i'r mwyafrif o'n cyfansoddwyr fyddai gwneud yr un prawf â'u tônau anwyl hwy. Mae y tonau ag sydd eisoes yn eiddo teuluaidd yng ngwir ystyr y gair—i'r holl genedl, yma bid siwr! ac ymhlith y rhai newyddion emau lawer rhai ohonynt 'o'r dwfr blaenaf,' a rhai, efallai, allan o'r fath nifer pa gyfansoddwr all obeithio yn amgen?—na fyddant yn ddim ond creatures of a day.

Teimlwn ein bod yn wyneb awel o fryniau uchel, yn arbennig pan gymhwysa egwyddor y paragraffau hyn ato'i hun, megis pan ddywed (Pennod xxiv.) wrth Mr. Tom Price ei fod yn llawenhau yn ei lwyddiant, fel tad yn eiddo mab, gan ein bod ni ar y ddaear i wneuthur ein rhan a ddigwydd i ni o waith, ac yna i roddi lle i eraill.

Ond er fod hyn yn fath o fyd—olygiad hanner-athronyddol yn ei feddwl, nid oes unrhyw brawf nac arwydd ei fod wedi ei feddwl allan a'i gyfundrefnu, fel ag i'w wneuthur yn gyflawn-athronyddol. Er enghraifft, ymddengys mai gan yr ymwybyddiaeth gyffredinol y mae'r ddedfryd ar deilyngdod neu annheilyngdod gwahanol weithiau cerddorol i gael ei chyhoeddi; ond, ar y llaw arall gan yr ymwybyddiaeth hon hefyd y mae tonau a chaneuon diwerth ac arwynebol yn cael eu derbyn a'u gor-werthfawrogi dros amser, nes peri eu bod yn mynd "fel tân " drwy'r wlad. Sut mae cysoni hyn? Ni ddywed ef ddim, ond fod y fath donau a chaneuon yn cynnwys elfennau eu dinistr ynddynt eu hunain.

Nid yw'n fanwl, ychwaith, mewn perthynas â "phrawf amser." Dywed am rai tonau—o'r eiddo ei hun ac eraill—eu bod "wedi cael eu siawns," ac yn awr i roddi lle i eraill. Ond i ba raddau y mae holl donau'r Caniedydd wedi "cael eu siawns"? A ydyw ugain mlynedd yn ddigon o amser prawf? Beth am wirionedd ei ddywediad arall: "Dyna dynged liaws o gyfansoddiadau wrth gychwyn eu gyrfa er treio eu lladd, byw fyddant "? Tebig. fod y ddedfryd yn fwy terfynol yn ol hyd yr amser, megis pan ddywed am donau Ambrose Lloyd eu bod wedi dal prawf nifer o genedlaethau.

Y mae'n wirionedd cysurlawn i'r gwir weithiwr, ond digysur iawn i'r rhai na wêl wahaniaeth rhwng "will o' the wisp" a'r sêr sefydlog, fod y rheiny sydd o'r Tragwyddol i gael eu hamddiffyn gan y Tragwyddol, ac mai "byw fyddant." Eto hoffem wybod beth yw perthynas "ysbryd yr oes" ag "Ysbryd yr oesoedd." Tebig yr atebasai mai nid ei fusnes ef oedd olrhain y terfynau rhyngddynt, ac fod y ffydd fod Ysbryd yr oesoedd yn bod yn ddigon da iddo ef.

Mewn nodyn o'i eiddo at Mr. D. Jones (Commercial Road) cymhwysa'r un egwyddor at emynau:

"Parth emynau newydd a hên rhaid cofio mai y goreu o'r hên sydd yn aros survival of the fittest. Fe chwyth y gwynt b'le y mynno, a dim ond amser a brawf be' sy', neu be' na sy'n deilwng o fyw. Diau fod Hiraethog yn fardd mawr, nid ydi hynny ddim yn profi y rhaid iddo fod yn emynwr da: dyna ddweda nhw—a rhaid i mi ddweyd fod tipyn o synwyr yn y peth hefyd."