Cofiant D Emlyn Evans/Y Salmydd a'r Caniedydd
| ← Yn y Cysegr | Cofiant D Emlyn Evans gan Evan Keri Evans |
Cerddoriaeth Genedlaethol → |
XVIII.
Y SALMYDD A'R CANIEDYDD.
WRTH offerynnu, Y'storm Tiberias, Tanymarian, daeth braidd yn sydyn i faes arall o wasanaeth. Cafodd fantais oedd wrth ei fodd i wasanaethu Cerddoriaeth Gysegredig yng Nghymru pan ofynnwyd iddo ymgymryd â golygu gwahanol Lyfrau Tonau Cynulleidfaol. Dechreuodd gyda'r gwaith pwysig hwn yn 1890, pan ddaeth y syniad am lyfr newydd—yn hynod iawn,—i'w feddwl ef ac eraill yr un pryd. Fel hyn yr ysgrifenna ei lythyr cyntaf ar y mater at Mr. Emlyn Jones, wrth ateb un o'r eiddo ef:—
Tach. 4ydd, 1890.
Fy Hen Gyfaill,
Yn hynod iawn, yr oeddwn yn meddwl am danoch ychydig amser yn ol, gan wedi i mi ddarllen hanes y Cwrdd Chwarterol at yr hwn y cyfeiriwch, y fflachiodd i'm meddwl y gallech chwi a minnau, ond i ni roddi'n pennau gyda'u gilydd, droi allan Lyfr Tonau fuasai'n cwrdd a phob gofynion teg. Felly, chwi welwch fy mod i, braidd yn anymwybodol i mi fy hunan, yn barod i gydweithredu a chwi, ac yr wyf felly'n awr, ond am fwy nag un rheswm, ni allwn ymgymeryd a'r gwaith fy hun." Mewn llythyr diweddarach (Tach. 16) dywed (1) ei fod ar y cyfan yn wrthwynebol i gyfaddasiadau (adaptations) ond y gellid eithrio rhai oedd eisoes yn boblogaidd, megis dechreuad Twelfth Mass Mozart, ac Oberon Weber; ac (2) fod ganddo wrthwynebiad cryfach i ddefnyddio alawon bydol (secular airs) megis Y Fwyalchen, ond y gellid cynnwys Cwynfan Prydain, am ei bod yn cyfranogi o ysbryd mwy defosiynol, ac heb ei hieuo yn y cof ag unrhyw eiriau arbennig.
Felly y cychwynnwyd Y Salmydd, dan ei olygiaeth gerddorol ef, Emlyn Jones, a D. W. Lewis. Cyhoeddwyd ef heb nac awdurdod na nawdd enwad y tu cefn; ond pan gafwyd ei fod yn cwrdd ag angen yr amserau, penderfynwyd dwyn allan lyfr Y Caniedydd Cynulleidfaol dan nawdd yr enwad, gyda Mri. Emlyn Jones, M. O. Jones, D. W. Lewis ac yntau yn olygyddion cerddorol.
Y mae'n addysgiadol iawn sylwi—yng ngoleuni ei ohebiaeth â'i gyd-olygyddion—gymaint o gydwybod a ddwg i'r gwaith, ac fel y myn osod i lawr linellau clir ar y cychwyn i symud yn unol â hwy wrth ddewis tonau, &c. Myn gadw'r safon yn uchel fel arfer; ond y mae yn ffafr "amrywiaeth o bopeth ond y gwael." Y maent i gofio mai gweision yr enwad ydynt, ac fod hawliau gwahanol adrannau felly i'w hystyried —hyd yn oed adran y "tân Cymreig"; ar yr un pryd, y maent i feddwl am addysgu'r bobl a dyrchafu eu chwaeth yn raddol.
Fel hyn yr ysgrifenna at Mr. Lewis yng Ngorffennaf 1893—
"Fy amcan i, fel gyda'r Salmydd, yw sicrhau amrywiaeth o bobpeth ond yr hyn sydd yn wael a diflannol."
Yna wedi cyfeirio at ddosbarth o donau fel "canu pen rheffyn i blesio chwaeth y werin am dymor, a dim ond hynny," ac fel rhai a fydd feirw'n fuan, dywed:
"Ond y mae y llyfr yma i fyw 20 mlynedd o leiaf. Tebig mai tonau fel Blaenhafren fydd yn mynd â hi ar y cyntaf; ond rhaid i ni addysgu a chodi pobl i fyny yn eu chwaeth, i fawrygu tonau fel Aurelia a Regent Square; a beth yw ein neges ni yn y byd yma, frawd—ei adael fel y mae (neu fynd yn ol ag ef yn hytrach), neu ynteu ei adael yn well? Profa llwyddiant y Salmydd ein bod yno ar linellau iawn." Eto, yn Awst:
"Y mae rhywun wedi dweyd wrth W.E.J., mai callach ini beidio dodi gormod—neu yr oll' 'dwy' ddim yn cofio p'run—o donau y Salmydd i fewn Wel, os awn ni i wrando ar opiniwn pob dyn, wnawn ni lyfr byth; ac i beth—i beth yn bennaf—y prynwyd y Salmydd (am arian go dda, pe caem ddod o hyd iddynt) ond i'w ddodi i fewn, nid yr oll efallai, ond yn sicr y rhan fwyaf ohono. Nid yw hyn mor wir am yr Aberth' gan na ddisgwylir i ni ond lloffa o hwnnw. Y mae'r pwyllgor wedi mynd i gryn gost gyda'r ddau hyn eisoes, ac os awn ni ar ol llawer iawn o dônau Seisnig copyright uchelbris, â rhai ugeiniau o bunnau'n rhagor, ac yr wyf yn bur sicr na chymeradwyir hynny. Yr wyf fi yn barod i aberthu rhai o'r tonau yn y Salmydd fel y gwyddoch ac yn barod fel y gwyddoch hefyd, i fynd yn rhesymol ar ol tonau Seisnig; ond rhaid i ni gadw o'n blaen mai 300 o donau yw y rhif uchaf allwn gael; a rhaid i ni gofio am hawliau yr adran a'r teimlad Cymreig. Nid yw yn debig y bydd i ni ein pedwar anghytuno o gwbl, ond y mae'n angenrheidiol i ni gadw y gofynion uchod mewn golwg er cyrhaedd ein hamcan, ac er cyflawni y dasg a ymddiriedwyd i ni'n foddhaol. "Eto dywedir "—(meddai ym Medi)—"na ddylid dodi gormod o dônau minor i fewn, ac yr wyf yn cyduno ein bod yn rhy dueddol fel Cenedl i'r minor; ond os na fydd yr hên dônau poblogaidd yma i fewn, fe'u gofynir oddiarnom cyn sicred a hynny. Y llwybr canol, rhesymol, a sicr, yw yr un i ni. Pe gwneud llyfr ar ein risk ni ein hunain fuasem, wel, ni cholledid neb ond y ni pe missiem y nod; ond gan mai gweision yr enwad ydym, credaf mai ein dyledswydd yw cario allan ewyllys yr enwad cyn belled ag y gallwn. Yr wyf o'r farn o hyd y gallwn ac y dylem adael allan ryw hanner dwsin o'r Salmydd gan y gellir eu gwell erbyn hyn."
Yn ddiweddarach (Mehefin, 1898) ynglŷn â Chaniedydd y Plant, ysgrifenna:
"Rhaid i ni fod yn ofalus—y mae llyfr fel hwn yn wahanol i gyfresau a rhifynau, &c., gan. ei fod yn un sefydlog, ac a ddylai bara am o leiaf 10 mlynedd. Felly, nid oes le ynddo i rubbish, neu bethau cyffredin, os gallwn mewn un modd eu hosgoi."
Y mae ei ohebiaeth yn llawn o'i ddywediadau ffraethlym ond di-wenwyn arferol. Cwyna'n aml oherwydd arafwch y Golygyddion Emynol:
"Y set bregethwrol yma! maent yn clebran llawer am y Nefoedd o Sul i Sul, ond yn arwain rhai ohonom i brofedigaethau mynych gyda'u hannibendod. 'Order is the fist law of Heaven,' onide?"
Y mae ganddo'i farn hefyd ar yr orgraff newydd, a'i safonau:
"Y mae y Salmau a'r geiriau i'r Anthemau fel ag yn y Beibl. Barn Mr. Emlyn Jones a minnau oedd fod yr orgraff honno'n ddigon da i ni: nid oes yno 'wobor' na 'bobol' na 'temel' na'u cyffelyb, ac hyd o fewn y dyddiau diweddaf hyn, nid oedd un Cymro deallus o bulpud nac allan ohono a ddywedai y fath eiriau; ac ni phenderfynodd Elfed a Dewi Mon ar y fath orgraff benchwiban hyd y foment ddiweddaf—yn wir, ar ol i'r emynau gael eu danfon i Novello yn y lle cyntaf. Bid siwr, y mae y geiriau uchod, a 'sicr', 'deigr' &c., yn ymarferol yn rhai deusill, ac i'w canu felly: sic—r, deig—r (neu dei—gr) fel ag y cenir ac y canwyd hwy erioed gan bob canwr chwaethus; ac os daw neb, nac unawdydd na chor, o'm blaen i, i ganu 'bobol', 'temel' gwnant hynny ar eu perygl."
Tebig ei fod yn tybied fod tric wedi ei chware ag ef ynglŷn ag orgraff y Caniedydd cyntaf, ond ni chymerai ei ddal yr ail dro. Yng Ngorffennaf 1899 ysgrifenna:
"Y mae gan Elfed grank newydd yn awr—Beibil. Hysbysais ef nas gallaf ganiatau hyn—rhaid i ni arwain a beirniadu y rhai hyn eto; ac nid sillebiaeth ac ynganiaeth plwyfiaid anllythyrenog sydd i fod yn safon. Ni cha'r profleni hynny fynd oddiyma hyd nes y setlir y peth yn foddhaol.
Yr oedd Bol (Bo—bol) yn llyfr I. yn bur gryf, ond y mae Bil yn hwn eto yn ormod o ddogn i'w lyncu!" Y mae'n werth rhoddi ei eiriau olaf ynghylch dewis a mabwysiadu Tonau Cynulleidfaol ar gof a chadw—geiriau a ysgrifennwyd yn ei fisoedd olaf at Mr. Emlyn Jones—nid yn unig am eu bod yn dangos ei degwch ato'i hun a thuag at eraill, ond hefyd am eu bod yn mynegi ei olygiad—a gaiff ein sylw eto—fod deddf "Goroesiad y Cymhwysaf" (Survival of the Fittest) i weithredu ym myd cerddoriaeth:—
"Cymeraf hi yn ganiataol y bydd y farn yn unfrydol parth gadael allan nifer o'r tônau, a rhai o'r anthemau sydd yn y casgliad presennol; ac fod yn eu plith (a) y tônau, hên a diweddar, dybliadau ac ail-adroddiadau nad ydynt yn cwrdd â chwaeth yr oes; ond (b) mai dymunol fyddai cadw i fewn rai o'r cyfryw ydynt yn adnabyddus a phoblogaidd dros y wlad yn gyffredinol.
"Yn y 'Caniedydd' gwreiddiol (fel ag yn y 'Salmydd ') dodwyd nifer o dônau newydd i fewn, y rhai, erbyn hyn, ydynt wedi cael eu siawns. Y mae nifer wedi dal eu tir, ac wedi dyfod yn wasanaethgar a derbyniol gan yr enwad a'r wlad. Y mae eraill wedi methu, a theimlwn mai eu lle hwy yw cilio o'r neilltu. Y mae nifer o'r cyfryw yn ffrwyth yr ysgrifell hon, ac nid yn unig cytunwn â'r telerau hyn, ond ein dymuniad yw fod y gyfraith yn cael ei rhoi mewn gweithrediad cyn belled ag y mae a fynno â ni; a chaffed eraill y cyfle a'r gofod at eu gwasanaeth.
"Ystyriaf y byddai 'o 20 i 30' o dônau yn fwy na llawn ddigon gan yr un awdwr—mewn unrhyw lyfr, yn neilltuol un cymharol fychan. Byddai y cyfartaledd hwnw braidd yn eithafol hyd yn oed i Lloyd, awdur tônau sydd wedi dal prawf dwy neu dair cenhedlaeth, ac yn cynhyddu yn eu nerth a'u blas. Bydd yn ofynol, yn wir, ystyried hawliau rhai o dônau yr 'Aberth' adawyd allan o'r 'Caniedydd' oherwydd diffyg lle ar y pryd, megis Cynddelw," &c.
"Nid wyf yn gweld fod dim yn erbyn cael allan 'lais y Cyfundebau'—yr enwad—ond yn unig (sicrhau) fod y llais hwnw yn fynegiad trwyadl a gonest o farn yr enwad yn gyffredinol, ac nid rhyw beth wedi ei fforsio yn anheg i foddio plaid neu adran, yn hytrach na llesoli yr enwad."
Am yr Anthemau dywed:
"Tybiaf mai ychydig yw nifer yr Anthemau Cymreig a deilyngant le parhaol mewn casgliadau." Credaf y byddai rhai o Anthemau byrion Dr. Jos. Parry yn rhai priodol i'w hychwanegu mewn casgliad."[1]
Ac nid ei enwad ei hun yn unig a wasanaethodd fel Golygydd ei Lyfr Tonau: yn ddiweddarach (1904) gweithredodd gyda Mr. Wilfrid Jones ac eraill ar bwyllgor Golygyddol Llyfr Tonau y Wesleaid Cymreig.
Nodiadau
[golygu]- ↑ Y mae'n wybyddus erbyn hyn fod nifer mor fechan o Donau ac Anthemau Dr. Parry yn y Caniedydd cyntaf, am na fynnai'r Dr. weithredu fel un o bwyllgor, na derbyn pris y pwyllgor.