Cofiant D Emlyn Evans/Yn y Cysegr

← Ei Ddelfryd Cerddorol

Cofiant D Emlyn Evans gan Evan Keri Evans

Y Salmydd a'r Caniedydd →

XVII.
YN Y CYSEGR.

DAW ei syniadau am burdeb cerddorol i'r amlwg yn bennaf efallai—ynglŷn â Cherddoriaeth a Chaniadaeth y Cysegr. Rhoddai'r lle uchaf i'r math yma ar gerddoriaeth, a dyma'n ddiameu brif faes ei ddiddordeb, yn neilltuol fel y treiglai'r blynyddoedd. "Nid ydym," meddai, yn ei ysgrif ar gerddoriaeth, yn teimlo fod Beethoven yn ein hysbrydoli â'r teimlad uchaf oll, sef Crefyddolder." Yr oedd ganddo deimladau addolgar cryfion; meddai syniadau uchel am Wrthrych addoliad, ac yr oedd ganddo syniadau cyfatebol uchel am gyfryngau addoli —Cerddoriaeth yn eu plith.

Er na chymerai ran flaenllaw yn Hereford ynglŷn â'r côr, fel y gwnai yn Nhrewen a Chastellnewydd, Penybont a Cheltenham a'r Drenewydd, yr oedd ei galon gyda'r gwaith, fel y dangosodd pan ddaeth yn ol i Gymru, oblegid pan gaed harmonium i'r Capel bach yn

i'w chanu hyd Cemaes Road, aeth yno y gallodd. Pan na allai fynd i'r addoliad, neu pan nad âi—fel yn Hereford—am na chaffai ynddo "foddion gras "—hoffai fynegi ei deimladau addolgar wrth yr American Organ yn y tŷ, ac felly y cyfansoddodd rai o'i donau goreu. Felly y daeth Adgyfodiad i fod yn Llandrindod, pan gaed ef wedi ymgolli ynddi gan Mri. D. Jenkins a H. Edwards, ar eu dychweliad o'u rhodio ar y bryniau, ac Emlyn yn rhy lesg i'w dilyn, ond yn mynd am daith gyda'r gân i fryniau gwell. Felly hefyd y cyfansoddwyd Abergynolwyn—yn yr un lle a thŷ; a phan ganwyd hi i Dr. Saunders ar ol gwasanaeth y dydd, yr oedd ei swyn gymaint ar ei enaid nes ei ddwyn yn ol eilwaith ar ol swper i'w chanu.

Ond yr oedd ei addolgarwch yn ddyfnach na theimlad: yr oedd ganddo syniadau ac argyhoeddiadau dyfnion parth ffurf Cerddoriaeth Gysegredig. A chan fod y frwydr yn parhau yn ein dyddiau ni, ac yn debig o barhau cyhyd ag y byddo uchel ac isel mewn bod, nid yn unig rhwng dwy ffurf o gerddoriaeth a chaniadaeth yn y Cysegr, ond hefyd rhwng dwy lefel o addoliad, sef y math teimladol, arwynebol, gyda'r ffurf faledaidd o dôn, a'r math meddylgar, ystyrlawn gyda ffurf fwy pur' ac aruchel a llai sensuous o gerddoriaeth, bydd yn werth gadael iddo ef wneuthur ei safbwynt ar y mater yn glir. Cymerer a ganlyn o'i eiddo ar y Dôn Gynulleidfaol:—

"Tua hanner y ganrif ddiweddaf ni chaed yn y wlad fel rheol ond tonau gwyllt a dichwaeth yn perthyn i ysgol ddadwrddus ymhlith y Saeson; a'r rhai oedd mor anghysegredig eu harddull a'u teimlad, ag o anghynulleidfaol ac anaddas o ran eu cynllun. Dechreuodd pethau wella gyda chyhoeddiadau a chyfansoddiadau y Millsiaid—Caniadau Seion, &c., a chasgliad cyntaf J. A. Lloyd. Yr oedd y tonau yn llai baledaidd ac anefosiynol; yn fwy rhydd oddi-wrth doriadau ehedganol a dybliadau dibwrpas; ac yn fwy syml a phriodol i'r amcan. . . . Gyda chyhoeddiad Llyfr Tonau Ieuan Gwyllt, pa fodd bynnag, a'r casgliadau eraill a'i dilynodd gan Tanymarian, J. D. Jones, Ambrose Lloyd, ac eraill, nid yn unig torodd y wawr, ond daeth y dydd; er nad ar unwaith. . . .

"Eto y mae rhai fel yn troi eu llygaid hiraethus fyth yn ol; rhai o hyd yn edrych drach eu cefnau ar hudoliaethau y gwastadedd yn lle dianc i awyrgylch bur y mynydd; rhai o hyd yn blysio am grochanau cig Aifft eu caethiwed. Y gwyn a glywid gan y teulu yma yn erbyn casgliadau Ieuan Gwyllt ac eraill cyffelyb oedd, fod y tonau yn rhy drymaidd ac unffurf; fod yr hen donau Cymreig wedi cael eu llurgunio neu eu gadael allan; ac fod eisieu mwy o amrywiaeth, ac o dân, yn enwedig y peth arbennig hwnnw a alwent yn dân Cymreig.". . .

"Am y canu unffurf a difywyd sydd wedi bod yn ffynnu, ac sydd yn parhau i ffynnu, nid y tonau fel rheol sydd ar fai, ond ein difaterwch a'n cysgadrwydd ni gyda'r gwaith o'u dysgu a'u datganu. Y mae pob ton dda yn werth ei hastudio a'i meistroli'n drwyadl; ac nid y tonau ellir ganu ' ar yr olwg gyntaf' fel pe tae, na'r rhai sydd yn rhedeg fel tân trwy y wlad yw'r rhai sydd yn aros gyda ni yn y cof, yn drysor parhaus a digyfnewid. Y mae tuedd ynddynt hwy i losgi eu hunain allan yn dra buan—fel y mae yn ffodus.

"Nid condemnio naturioldeb a symlder ydym, ond yn hytrach o lawer eu cefnogi. Y mae gwahaniaeth dirfawr rhwng yr hyn sydd yn syml a naturiol, a'r hyn nad yw ond masw ac arwynebol; rhwng yr 'Hen Ganfed', 'French', ac 'Wyddgrug,' er engraifft, a'r tonau diddim nad oes eisieu eu henwi, sydd yn gynwysedig o ychydig felusion wedi eu sefydlu ar gordiau y Tonydd, y Llywydd, a'r Is-lywydd; neu o ddilyniadau gwylltion na sydd na thôn, na chytgan, na chanig. Mae y wir don gynulleidfaol yn naturiol ei melodi, ei diweddebau a'r chynghanedd yn amrywiaethus a chyfoethog, a'r teimlad fydd yn rhedeg drwy yr oll yn ddefosiynol ac addolgar.

*** "Ein perygl ni yn awr yw llithro'n ol, mynd i'r anialwch ar ol asynod gwylltion. . Trueni fyddai i ni yn y dyddiau hyn ddadwneud yr hyn gyflawnwyd mewn cyfeiriadau diwygiadol gan ein rhagflaenwyr; os felly bydd, nid yn unig —daw yr ysbryd drwg a daflwyd allan yn ol, ond daw a rhai eraill gwaeth gydag ef, a bydd ein sefyllfa yn fwy gresynus nac erioed."

Sieryd hyd yn oed yn fwy cryf a phendant na hyn mewn ysgrif ar Diadem, yr hon, medd ef, a gamenwir yn fawr drwy ei galw'n "dôn gynulleidfaol":—

Nid hi yw yr unig hoeden yn y teulu—ac y mae eraill o'i chwiorydd yn dechreu dangos eu hwynebau anhudolus—ond hi yw y fwyaf cynrychiadol, coegaidd a phres-wynebog hyd yn hyn. Ynglŷn âg emyn-doniaeth, nid ydym, yn sicr, yn perthyn i'r blaid or-geidwadol na cheidwadol; ddim mewn ymarferiad bid a fynno, bydded yr argyhoeddiad y peth y b'o. Mewn mater o'r fath, fel ag mewn gwleidyddiaeth, credwn mewn cymmodlonedd—egwyddor y give and take, am mai dyna'r llwybr mwyaf ymarferol, lle y mae cymaint o amrywiaeth mewn chwaeth a barn. Ar yr egwyddor honno yr ydym yn barod, er engraifft, i gydoddef â darnio cân er mwyn ei chlytio i fyny mewn ffurf o dôn, a'i galw yn Brooklyn,' i gydio tameidiau o 'Then round about the starry throne' â'i gilydd, a'u bedyddio â'r enw 'Gilead' neu 'Samson,' ac hyd yn oed i drawsffurfio 'If with all your hearts,' un o'r unawdau hyfrytaf yr esgorodd y meddwl dynol arno erioed, i wedd y mae'n sicr na adnabyddid mohoni gan yr awdur ei hun, a'i galw yn 'Dusseldorf,' &c. Gwir, y mae'n ffodus i rai o honom fod Handel a Mendelssohn, ac eraill, yn ddigon pell oddiwrthym; ond er mwyn yr ystyriaethau a enwyd, ac eraill cyffelyb, yr ydym yn foddlon myn'd ran o'r ffordd i gyfarfod pobl yn hyn o fater. Er hyny, y mae ffin yr hon na chroeswn, hyd yn oed er mwyn 'cym'dogaeth dda,' heddwch na dim arall. Tu draw i'r ffin honno y mae tônau fel 'Weber,' o gytgan agoriadol yr elffiaid, a gwŷr y tylwyth teg yn yr opera Der Freischütz,' a'i bath; alawon cenhedlaethol, megis 'Ar hyd y nos,' 'y Gwenith gwyn,' 'Last rose of summer,' a'u cyffelyb; ac yn olaf, ond nid lleiaf, dônau fel Lingham, Helmsley, Deemster, Lovely, a Diadem. Ond nid yr un na'r cyffelyb yw ein rhesymau dros wrthwynebu yr oll o'r hyn a grybwyllir uchod.

"Gallwn nodi yma ein bod yn anghytuno yn y modd llwyraf â'r rhai a fyntumiant nad oes y fath beth mewn bod a cherddoriaeth dda a gwael, chwaethus ac isel, clasurol a chyffredin; ac ond i chwi chware neu ganu, dyweder yr Hen 100fed, yn gyflym ac ysgafn, a "Pop goes the weasel" yn araf a phwysig, fod y naill gystal â'r llall—dim gwell na dim gwaeth. Nid yw yn ddigonol i wrth-ddadlu fod gwahaniaeth effaith, fwy neu lai, yn cael ei gynhyrchu drwy amseriad ac arddull araf âg un gyflym, &c.; cydnebydd pawb hyny, ond nis gall un math o arddull nac amser wneyd yr hyn sydd yn goeth yn isel, na'r hyn sydd yn wael yn dderchafedig, a gall ein darllenwyr brofi hyny drwy geisio canu tôn fel 'French' yn gyflym, neu un o fath 'Calcutta' yn araf.

"Fel hyn, tra y gwrthwynebwn ddygiad ein hen alawon cenhedlaethol i fewn i'r gwasanaeth cysegredig, yn ogystal a thônau o ddosbarth Lingham a Diadem, gwnawn hynny am resymau gwahanol. Fel cerddoriaeth, h.y, ynddynt eu hunain, y mae nifer fawr o'n halawon cenhedlaethol yn bur ac uchel—hyd yn oed 'Glân meddwdod mwyn,' 'Megan a gollodd ei gardas,' 'Bugeilio'r gwenith gwyn,' &c. —a gwrthwynebwn hwynt yn unig o herwydd eu cysylltiadau a'u hatgofion, ac am nad ydym yn credu o gwbl fod unrhyw alwad i'r cysegr i'w hechwyna, pa un ai gwir ai peidio i Rowland Hill, neu rywun, ddweyd 'fod y gerddoriaeth oreu gan y diafol.' Gwrthwynebwn y tônau a berthynant i'r dosbarth olaf, am eu bod yn waelion wrth natur, o arddull isel ac iselhaol, yn anfri i ni fel cenedl gerddorol a chrefyddol, yn cael eu condemnio er's blynyddau bellach. gan gerddorion goreu pob cenedl ddiwylliedig, yn hollol anaddas i'r amcan, ac yn anheilwng o'r urddas a'r parch sydd yn unig yn gweddu i fawl y cysegr."

Am donau Emlyn ei hun, dywed Mr. Jenkins:— "Gellir dweyd ei fod yn nes ei arddull yn ei dônau i Ambrose Lloyd ac Ieuan Gwyllt nac i Dr. Parry neu rai o'r cyfansoddwyr Cymreig eraill. Nid oes dim o'r elfen fasweddaidd neu faledaidd ynddynt fel sydd yn rhai o donau Parry a rhai o'r cyfansoddwyr ieuainc. Nis gwyddom am gymaint ag un dôn o'i eiddo a genir yn y trên, neu mewn cerbydau, wrth fynd a dod o Eisteddfodau a Chymanfaoedd Canu, ac y mae hynny'n brawf lled dda mai tônau i'r Cysegr ydynt ac nid i'r dafarn. Wrth gwrs mae yna dônau rhagorol gan Dr. Parry ond fod gormod o'r elfen faledaidd ynddynt, a'u bod yn rhy debyg i'w gilydd. Fel cynganeddwr alawaidd i'r holl leisiau yr oedd Parry yn ddiguro—gweler ei gynghaneddiad o'r dôn 'Alexander' a thonau eraill—mae yr holl rannau mor ganadwy (vocal) ac nid yn offerynnol, er hyn llithrodd i efelychiadau plentynaidd Wm. Owen, Prysgol, &c.; ond cadwodd Emlyn yn glir oddiwrth yr elfen hon."

Ac am ei anthemau dywed Mr. Owen Jones:—

"Mae ei anthemau yn fodels o'r hyn ddylasai anthem fod: maent yn glasurol eu dullwedd, eto i gyd yn ddefosiynol; maent yn aruchel eu harddull eto'n gyfaddas i'w pwrpas ac yn hollol gynulleidfaol; a gresyn, meddaf, na fuasent mewn mwy o ymarferiad yn ein capeli nac ydynt yn bresennol—byddent yn foddion i ddyrchafu y meddwl ac i gynhyrchu gwir ysbryd addolgar."

Yr hyn, nid ar dir cerddorol yn unig y safai na thir addoliadol hyd yn oed, ond ar dir daioni dyn yn ogystal; credai fod gan gerddoriaeth uchel ddylanwad gwaredol a dyrchafol ar y meddwl.

"Nid oes eisieu i ni ddweyd," meddai, "ein bod yn ystyried Cerddoriaeth yn un o'r pwerau blaenaf a hawlia sylw yr Eglwys Gristionogol; nid oes neb bellach, a amheua ei nheges ddaionus hi; ac fel y mae dylanwad y bregeth a'r seiat yn lleihau, credwn mai yng nghyfeiriad y gan y ceir ymwared." "Pe y cefnogid cerddoriaeth yn y Cysegr mewn ysbryd hael, yn lle ei phrin oddef, a phe y ceid datganiadau teilwng o weithiau teilwng yn ein haddoldai yn achlysurol, teimlaf yn gryf na fyddai yr ieuenctyd mor chwannog i fynd i wrando y Seindorf ar y Sul, nac i fynd i'r chwareudy yn yr wythnos."

Am yr un rheswm yr oedd yn bendant iawn yn erbyn cymysgu'r cysegredig a'r secularaidd, prun ai drwy fynd â'r olaf i'r addoldy, neu ynteu i brogram cyfunedig o'r ddau, neu eto drwy lusgo'r blaenaf i amgylchoedd anghydnaws:—

"Nid yw cyfran fawr o'r Cyngherddau a gynhelir yn ein capeli a'r darnau a genir yno, yn deilwng o gwbl o'r lle, ei gysylltiadau a'i atgofion. . . . Nid yn fuan yr anghofiwn yr ias oer a aeth trwom pan yn un o brif gapeli y De, yn gwrando perfformiad o un o weithiau cysegredig y prif feistri, a phryd fel overture y cafwyd gan y Seindorf 'The funeral march of a Marionette'! O bosibl mai ychydig o'r dorf a wyddai ddim am y darn, ond yr oedd ynddo ei hun, fel cerddoriaeth per se yn sarhad i grefydd, ac i'r rhai oedd gynefin ag ef, yr oedd annioddefol. Ar adeg arall merwinwyd ein clustiau a digiwyd ein hysbryd gan gôr o blant Ysgol Sul yn canu am 'Bobby Bingo—plant y Beiblau yn canu am gi! Ond nid ar y plant, druain, yr oedd y bai, ond ar bwyllgor Undeb Ysgolion Sul yn dewis y darn."

Mewn man arall cwyna fel y

"Cymysgir y darnau a genir yn y dull mwyaf gwrthun. Ar brogram sydd o'm blaen, cawn a ganlyn: 'Yr Yswain Dime,' 'Cwynfan y Gŵr Gweddw,' 'Ar lan yr Iorddonen.' Wedyn, cawn efallai: 'Do, taw ni'n marw! fe gollais y tren' yn gymysg ag alaw o'r Messiah neu'r Elijah. A all hacrwch fynd ymhellach na hyn yna?"

Mewn ysgrif ar "y Chwareudy a'r Capel," dywed:

"Rhaid dechreu gartref, a chofio am gysondeb: ni wiw collfarnu cantodau a gwrando yn ddigon boddus ar ganeuon iselwael yn ein capeli, na chondemnio myn'd i'r Chwareudy, tra ar yr un pryd yn caniatau afreoleidd—dra yn ein tai o addoliad mewn cysylltiad a Chyngherddau, Eisteddfodau, &c., na oddefid mewn unrhyw Chwareudy trefnus."

Cawn yr un gŵyn yn ei lythyrau. Mewn llythyr at Mr. D. Jones, Commercial Road, Llundain, gofynna:

"A oes gysegredigrwydd y fath beth y dyddiau hyn hogiau (a llancesau!) hanner meddw a thrythyll yn bloeddio 'Bydd myrdd o ryfeddodau,' yn gymysg a chaneuon Seisnig iselwael yn ein haddoldai ac wrth fynd a dychwelyd yn y tren!"

Dengys yr hanesyn a ganlyn ei fod yr un mor bendant yn erbyn cyffredineiddio pethau cysegredig mewn ffordd arall; a'i fod yn ffyddlon i'w argyhoeddiadau. Mr. Jones, Van, sydd yn ei adrodd:

"Dyma ddigwyddiad bychan ag y bum i fy hun yn llygad—dyst ohono, ymhlith miloedd eraill yn Eisteddfod Genedlaethol Llandudno. Yr oeddwn i yn eistedd wrth fwrdd y Gohebwyr, ac felly yn gyfleus i weled a chlywed y cwbl. Dydd Iau, diwrnod y Cadeirio, ydoedd, a phan yr oedd y Pavilion dan sang i weled y seremoni, gwelwn rywun yn estyn nodyn i Cynonfardd yr Arweinydd. Daeth a'r nodyn yn ei law i'r ffrynt, a darllenodd ef, 'Cais oddiwrth nifer o Gymry o'r America am i'r holl gynulleidfa gytganu Aberystwyth a Crugybar o dan arweiniad Mr. Emlyn Evans' (cymeradwyaeth hir—faith). Ar hynny, gwelwn Mr. Emlyn Evans yn codi o'i sedd ymhlith y Beirniaid, a thybiai pawb mai dod ymlaen i arwain yr oedd, a pharotoem i ganu gyda'n holl egni. Ond yn lle hynny, meddai, Mr. Cadeirydd, ar hyd fy oes, trwy'r wasg, ac yn gyhoedd, yr ydwyf wedi gwrthdystio yn erbyn yr arferiad o ganu Emynau a Thônau y Cysegr yn yr Eisteddfod. Nid dyma y lle i'w canu. Popeth yn ei le ei hun. Os oes eisieu i'r gynulleidfa ganu o gwbl, y mae yna ddigonedd o bethau eraill—hen alawon Cymreig, megis Gwyr Harlech, Llwyn Onn ac eraill sydd yn gwbl gyfaddas i'r Eisteddfod. Yr wyf unwaith eto'n protestio yn erbyn i ni ganu Tônau ac Emynau Crefyddol yn yr Eisteddfod. Nid yn unig arweinia i mohonoch chwi, ond arhosa i ddim yn y Pavilion tra byddoch yn canu.' A chymerodd afael yn ei het, a cherddodd allan. 'Dr. Parry,' 'Dr. Parry,' meddai rhywrai, a than ei arweiniad ef canwyd y ddwy dôn. Dengys y digwyddiad fod ganddo argyhoeddiadau cryfion, a'i fod yn ddigon gwrol i'w dilyn yn wyneb miloedd o'i gydwladwyr."

Gwnaeth lawer, yn ol ei allu a'i gyfleusterau, dros Ganiadaeth y Cysegr. Teimlai'n fawr am nad oedd y Canu Cynulleidfaol drwy ein gwlad yr hyn a ddylai fod fel cyfrwng addoli, hyd yn oed pan fyddai'r hyn a genid yn deilwng, fel y dengys y dyfyniad a ganlyn—

"Nid oes ond prin eisieu sylwi, fel y tybiwn, nad oes yr un dyn syber o gerddor a â i'r addoliad gyda'r amcan o bigo beiau a chwilio am wendidau yn y canu—digon o faich yw cyflawni y gwaith diddiolch o feirniadu pan fydd raid! Serch hynny, amhosibl yw i un gau ei glustiau, hyn yn oed pe y mynnai, oherwydd y mae i bechadur o feirniad ddiddanwch meddwl ac ysbryd mewn gwasanaeth gwir addoliadol; er o bosibl, y bydd boneddiges ieuanc o'i flaen yn canu 'thirds' ag alaw y dôn, heb hidio ffaeen pa anghydsain ddychrynllyd a wna a'r rhannau eraill; neu, efallai, frawd o ddwbl bass y tu ol iddo yn mwngial y cyfryw alaw ddwy wythawd yn is na'i sain briodol; neu, drachefn, frawd arall o faritonydd wrth ei ochr yn ei rhuo mewn wythawd ganol, gyda'r arwyddair, fel yr ymddengys, 'Llefa a'th lais, ac nac arbed.' Nid ydym yn gwybod pa fodd y mae y bobol hyn a'u cyffelyb yn gallu cyfiawnhau eu hunain wrth offrymu pethau o'r fath yn Nhŷ yr Hwn sydd a'i fawl yn ogoneddus; ond gwyddom na freuddwydient wneud hynny pe yn ymddangos o flaen tipyn o deyrn, neu dywysog, neu hyd yn oed feirniad daearol; ac ni wiw dod ymlaen a'r hen esgus parth 'canu a'r ysbryd' ac mai 'ar y galon yr edrycha'r Anfeidrol.' Ie, ar y galon yn ddiau, ond sonia y Llyfr am 'ganu a'r deall hefyd'; a dyledswydd dyn yw cyflwyno ei oreu oll a gwneud y goreu o'r hyn a ymddiriedwyd iddo—dwy wers a ddysgir y naill mor gynnar a hanes offrwm gwrthodedig Cain, ac un derbyniedig Abel, a'r llall yn nameg y talentau."

Ac eto:—

"Hyd nes y dihuna arweinwyr ein Cyfundebau Crefyddol i'r ffaith fod cerddoriaeth yn elfen bwysig a hanfodol yn y gwasanaeth; fod organau a harmoniau yn uwch na phethau i'w thympio gan bob rhyw anwybodusion; fod yn rhaid dyfod i'r allor hon hefyd â 'blaenffrwyth y defaid a'u brasder hwynt' . . . hyd hynny ofnaf na cheir gwelliant, ac fe ddylifa y bobl i fannau eraill ar brynhawn a nos Sul am y gerddoriaeth honno nas gallant ei chael mewn ty addoliad—yr hwn ddylai fod yn dŷ hefyd i'r oll sydd yn oreu yn y goreu ag sydd yn bosibl yn y gelfyddyd gerddorol, sef, cerddoriaeth cysegredig." Wedi gadael y Drenewydd, ni wnaeth lawer yn uniongyrch gyda Chaniadaeth y Cysegr nes dod yn ol i fyw i Gymru eilwaith. Pan yng Nghemes, a'i iechyd a'r tywydd yn caniatau iddo gerdded i Nebo, nid yn unig canai'r harmonium yno, ond ni allai lai na chymryd baich y canu ar ei gefn llesg ei hun. "We have had a charming day," meddai wrth ei gyfaill Dd. Jenkins, "and I was able to walk to and from our little Nebo, as well as thump, shout, and carry some cart-horse tunists on my back when there; however, a cup of coffee, a smoke, and a little rest have put me 'as we were' once more."

Bu'n arwain nifer o Gymanfaoedd Canu; ond y mae'n amlwg nad allai un a ysid yn gorfforol gan brynhawn yn 'Nebo fechan' ddal pwys a gwres y Gymanfa'n dda. Heblaw hyn, deuai i wrthdarawiad â'r corau parth y modd i ganu. Gwyddis ei fod ef—fel y dywed Mr. Harry Evans—yn ffafrio 'purdeb' mewn canu yn fwy na 'rhyferthwy,' tra mai tuedd y Cymro yw ffafrio'r olaf—" hwyl at any price." Nid ei fod yn ceisio gwneuthur i ffwrdd â theimlad, bid siwr, yn gymaint a rhoddi iddo ei le—fel gwas da yn hytrach na meistr drwg.

Mwynhai'r awel pan ddeuai hi i lenwi'r hwyl a helpu'r gân—nid i gipio'r bad cerddorol o'i blaen.

"Caed hwyl ar Dref—hedyn," meddai, "o dan fy nyrnau: dywedais wrth y bobl mai arnynt hwy yr oedd y bai—mai nid fy arfer oedd mynd i lawer o hwyl uwchben fy ngwaith fy hun; a chwerthinwyd yn iachus. Deallais wedyn y gosodent y cap i ffitio ar ben,—er nad oedd ef na neb arall yn fy meddwl ar y pryd." Dro arall, pan aeth yr awel yn rhyferthwy, a phan gollwyd meddwl mewn 'mynd' y ganmoliaeth a gafodd y Côr oedd Dyna hwyl, beth bynnag!'

Yr oedd ynddo ormod o deimladrwydd, a rhy fach o'r hyn a alwai Mr.W. T. Stead yn "beef"—i'w alluogi i ddioddef annibendod ac esgeulusdod ac anallu—i fod yn arweinydd da. Un tro—droeon hwyrach—ar ol datganiad sâl, gofynnai, "Ai dyna'r hyn y'ch chwi'n alw'n ganu mawl i'r Goruchaf?"

Dro arall, gadawodd y Gymanfa wedi oedfa'r prynhawn, am nad oedd y corau wedi partoi ymlaen llaw'n briodol—tebig fod oedfa'r bore a'r prynhawn yn gymaint ag a allai ei gorff a'i ysbryd ddal.

Gyda golwg ar yr hyn a genid, fel hyn yr ysgrifenna at Mr. D. W. Lewis, parth Diadem druan, oedd yr ochr arall i'r ffin na fynnai ei chroesi:

'Ydych chwi'n dod ar draws yr anferth-beth yna, 'Diadem' weithiau? Dylem yn wir streicio yn erbyn peth fel hyn—y mae'n warth i ni yn y flwyddyn 1894. Gomeddais arwain Cymanfa yn Llundain os dodid hi i fewn—er mai gweinidog a'i cynhygiodd, a dodwyd 'Blaenhafren' yn ei lle. Yn awr, dyma'r hên filain ar brogram arall na chefais mo'r proof ohono'n mlaenllaw: wel, ni wiw cadw fuss yn awr, pan y mae y program wedi ei argraffu, ond arweinia i ddim o honna!"