Cofiant David Davies, Bermo (testun cyfansawdd)

←

Cofiant David Davies, Bermo (testun cyfansawdd)

gan William Jones, Lerpwl

→

I'w lawr lwytho ar gyfer darllenydd e-lyfrau gweler Cofiant David Davies, Bermo

PARCH. DAVID DAVIES, BERMO:

Ei Gofiant a'i Bregethau.

GAN Y

Parch. WILLIAM JONES. David Street,

LIVERPOOL.

Liverpool:

CYHOEDDWYD GAN I. FOULKES, 8, PARADISE STREET.

1897.

Tudalen Cynnwys (yng nghefn y llyfr)

CYFLWYNEDIG
I
GOFFADIFRIAETH EI ANWYL BRIOD,

Y hon a fu yn gydymdaith âg ef am yn
agos i haner can' mlynedd, ac a'i dilynodd
i orphwysfa Duw, Chefror 20fed, 1893,
y 84 mlwydd oed.

RHAGYMADRODD.

Y MAE y rheswm dros ymddangosiad y Gyfrol hon yn codi o'r penderfyniad sydd yn canlyn, yr hwn y cytunwyd amo mewn Cyfarfod Misol yn Ngorllewin Meirionydd, a gynaliwyd yn Bethania, Corris, Awst 1 a'r 2. 1887:—

Penderfynwyd ein bod fel Cyfarfod Misol yn rhoddi anogaeth daer i'r Parch. W. Jones, gynt o'r Penrhyn, i ddwyn Cofiant allan i'r Parchedig DAVID DAVIES, Abermaw, a hyny yn brydlon.

Y mae geiriau diweddaf y penderfyniad yn peri gradd o gywilydd arnaf, gan y gwelir fod bellach bron ddeng mlynedd er pan y pasiwyd ef, a gweddus i mi ydyw dadgan fy ngofid oherwydd yr oediad. Gallaswn nodi amryw bethau a ystyriwn yn rhesymau am yr annybendod gyda'r gorchwyl. Bu'm'am rai blynyddoedd yn anufudd i'r alwedigaeth gan deimlad o annghymwysder personol i'r gwaith, ac hefyd oherwydd cysylltiadau perthynasol; a bu'm yn ceisio yn awyddus gan frodyr eraill i'w gymeryd mewn llaw, ond yn aflwyddianus. Yr oecdd amgylchiadau hefyd, nad ydyw yn weddus efallai erbyn hyn eu codi i sylw, yn fy llesteirio. Fodd bynag ar ol hir oediad, ymdrechais, yn yr ychydig oriau hamddenol a feddwn, i gasglu pethau at eu gilydd a'u gosod yn nghyd yn y drefn sydd yn dilyn. Nid oes neb a wêl fwy o anmherffeithrwydd yn yr ymgais na'r awdwr ei hun; ond wrth feirniadu bydded y darllenydd yn bwyllog, gan gofio fod y drafferth i'w gael, fel y mae yn fawr, ac amser gweinidog mewn dinas brysur fel hon yn brin at ddim ond dyledswyddau uniongyrchol ei swydd.

Yr wyf yn mhob man lle y gellid, wedi gadael i'r gwr y ceisir ei bortreadu fod yn amlwg, yn ei wisg a'i ddullwedd ei hun, ac wedi ymatal rhag ysgrifenu fy syniadau fy hunan yn aml er mwyn iddo ef fod yn y golwg ac yr wyf wedi talu cryn sylw i farn pobl eraill am dano, ac fe wel y cyfarwydd ar unwaith y rheswm naturiol am hyny.

Derbynied y cyfeillion a roddasant eu cynorthwy parod fy niolch gwresog, yn enwedig Mr. Lewis Lewis, Y. H., a Mr. E. R. Jones, Abermaw, y naill am ei adgofion gwerthfawr, a'r llall am y pregethu a ysgrifenwyd ganddo wrth eu gwrando. Hefyd dymunwn gydnabod y Parch. R. Owen, M.A., am ganiatau i mi ddyfynu o'i lyfr gwerthfawr ar "Hanes Methodistiaeth Gorllewin Meirionydd", a'r Parch. R. H. Morgan, M.A., am ganiatad i wneud defnydd o'r ysgrif ddyddorol a ymddangosodd yn y Drysorfa.

Buasai yn dda genyf allu rhoddi i mewn rai Pregethau eraill and buasai hyny yn chwyddo gormod ar y Gyfrol, yr hon sydd eisoes yn fwy nag y bwriadwyd ar y dechreu iddi fod.

Cyflwynaf fy offrwm hwn ar allor gwasanaeth Pen yr Eglwys, gan ddymuno ei fendith Ef arno,

WILLIAM JONES.

6, PELHAM GROVE,

LIVERPOOL, Gorphenaf 8, 1897

COFIANT Y PARCH. DAVID DAVIES.

PEN, I.—Bore ei oes.

Ardal ei enedigaeth.—Adeg ei ymddangosiad yn y byd.—Ei rieni.—Y blaenoriaid eglwysig.—Ei fedydd.—Diwygiad crefyddol.—Dylanwad ei fam a'r golygfeydd o amgylch ei gartref yn ffurfiad ei gymeriad.

GANWYD y Parchedig DAVID DAVIES ar yr 16eg o Gorphenaf, 1815, yn nghymydogaeth dawel phrydferth Penmachno. Ardal neillduedig ydyw, yn ymwthio i fynu i gilfachau y mynyddoedd, fel i ymguddio o wydd y byd; ond er yr ymddengys braidd yn wylaidd, ac nad ydyw yn dewis gwneud swn mawr, na'i safle ddaearyddol yn fanteisiol i dynu sylw y byd, y mae iddi er hyny ei hanes. Yn annibynol ar yr hynafiaethau pwysig a gwerthfawr a berthyn i'r plwyf, a lluaws o draddodiadau swynol sydd yn enwogi rhai llanerchau ohono, fe gymerodd amgylchiad le, er's mwy na thri chan' mlynedd yn ol, ar ei gwr gorllewinol sydd yn gosod neillduolrwydd mawr arno, ac yn gosod y gymydogaeth, yn hanes Cymru grefyddol, uwchlaw holl gymydogaethau y wlad. Yn yr adeg hono, mewn lle o'r enw y Tŷ Mawr, Wybrnant, yr ymddangosodd William Morgan cyfieithydd y Beibl i'r Gymraeg—cymwynaswr penaf ei genedl. Am y mynydd a'r fangre gysegredig hon—pellder o filldir neu filldir a haner i'r dwyrain—y mae tyddyn bychan a dinôd o'r enw Y Gorlan, lle yr ymddangosodd gwrthrych ein Cofiant.

Daeth i'r byd ar flwyddyn aflonydd iawn yn hanes teyrnasoedd Ewrop—y wlad yn un berw trwyddi, a'r dinystr oedd wedi bod yn ymgrynhoi am flynyddoedd yn tori allan yn hylif poeth, hyd nes yr oedd teyrnasiad braw yn gyffredinol ac nes disgynodd gogoniant Ffrainc falch i'r llwch. Nid oedd ardal Penmachno, er ei phellder o'r byd, yn rhy bell i'r ystorm ei hysgwyd. Clywais hen bobl yn dweyd fod enw Napoleon y pryd hwnw—"Boni," fel e'i gelwid—yn ddychryn yn mhob tŷ. Pan y deuai dyeithrddyn ar ymweliad â'r lle, edrychid arno gan luaws o'r preswylwyr gyda drwgdybiaeth, a byddai y plant yn rhedeg i ymguddio i'r tai, mewn braw, rhag ei ofn; ac nid oedd mamau y lle yn gwybod am yr un enw a allasai fod yn fwy o ddychryn i weithredwyr drygioni yn mhlith y plant nag enw "Boni." Fe droid tai y gymydogaeth yn fath o gestyll, a chynysgaeddid hwy â'r arfau mwyaf priodol y gellid taro arnynt i'w hamddiffyn, ac i wrthsefyll ymosodiad y Ffrancod, pe y digwyddasent ddyfod yn ddisymwth.

Mewn adeg fel hyn y ganwyd y Parch. David Davies. Ei rieni oeddynt Evan a Jane Davies, ac yr oeddynt yn hiliogaeth hen deuluoedd parchus a chyfrifol. Hanai Evan Davies o deulu cryf o gorph, ac ystyrid rhai ohonynt yn gewri mewn maint a nerth. Yr oedd iddo frawd o'r enw Richard yn un o'r dynion talaf a grymusaf yn yr ardal; a phan yr holid y plant yn y Rhodd Mam, ac y gofynid y cwestiwn hwnw, "Pwy oedd y dyn cryfaf?" ac yr atebent "Samson," ystyrid presenoldeb Richard Davies—yr hwn a fyddai bob amser yn nghanol y plant yn eu dysgu ac yn eu llywodraethu—fel mantais i gadarnhau ac egluro y pwnc. Yr oedd Evan Davies yn ddyn byrach o gorpholaeth, ond yr oedd wedi ei fendithio â chorph cydnerth iawn, a chafodd fyw i'r oedran teg o 89ain mlynedd. Bu yntau o wasanaeth mawr gydag addysgu y plant yn Ysgol Sabbathol y Methodistiaid yn yr ardal am gyfnod maith.

Bu ei fam farw pan yr oedd David yn ieuanc. Yr oedd yn wraig dra synwyrol a chrefyddol; ac wedi cael addysg uwchlaw y cyffredin y pryd hwnw—yn deall yr iaith Saesneg yn dda, yr hyn a ystyrid yn yr ardal yn y cyfnod hwn fel medru dewiniaeth.

Meddai ei dad ddawn lithrig, naturiol, a hyfryd i weddio a chanu. Yr oedd dau frawd ar y pryd yn perthyn i eglwys y Methodistiaid Calfinaidd yn Mhenmachno, a ystyrid gan y plant yn y ddau eithafion pellaf oddiwrth eu gilydd fel gweddiwyr. Ystyrid un yn boblogaidd iawn, tra yr ystyrid y llall yn dra anmhoblogaidd. Byddai Evan Davies yn fyr, yn llithrig, yn swynol ac yn newydd; ac yn arwain defosiwn y gynulleidfa bob amser â'i lygaid yn llawn agored. Byddai y llall yn ddwfn, yn hir, ac yn tueddu at fod yn ystrydebol; ac yr oedd y gwahanol wersyllfaoedd yn ei weddiau yn llawer haws i'w dilyn na'r gwersyllfaoedd yn nhaith cenedl Israel yn yr anialwch. Arferai hwn hefyd weddio llawer dros y teulu brenhinol, a byddai enwi gwahanol aelodau y teulu yn ei weddiau yn meddu cryn swyn iddo. Bu yn gweddio tros Sior y Trydydd am amser maith ar ol ei farwolaeth. Ceryddid ef yn drwm gan Evan Davies am hyny, ac hefyd am fanylu cymaint gyda'r teulu brenhinol. "Paham yr wyt ti yn gweddio tros Sior y Trydydd o hyd," meddai, "ac yntau wedi marw. Ni wnaiff dy weddiau di ddim lles iddo bellach. A phaham yr wyt ti yn trafferthu i enwi y teulu brenhinol bob yn un ac un; byddai yn well o lawer i ti eu lympio hwy."

Cafodd eglwys y Methodistiaid, yn yr ardal, ei breintio â chymeriadau neillduol iawn fel blaenoriaid. Y rhai a lanwent y swydd, pan yr oedd gwrthrych ein cofiant yn fachgen, oeddynt Huw Rolant, Rhys Gruffydd, Owen Jones, Hugh Davies a Matthew Roberts. Yr oedd y tri blaenaf yn y swydd, er pan ydoedd ef yn blentyn, ac y mae yn debyg mai dyma y blaenoriaid cyntaf a ddewiswyd yn eglwys Penmachno. Huw Rolant ydoedd gymeriad gonest, unplyg, ac yn meddu dawn neillduol at lenwi y swydd. Ni fedrai ddarllen llythyren ar lyfr, ond yr oedd llawer o'r Llyfr Dwyfol wedi ei drysori ganddo yn ei gof; a phan yr ymgymerai â dechreu y cyfarfodydd, adroddai un o'r Salmau—y Salm gyntaf yn fynychaf —gydag eneiniad. Pan yn gwrando ar eraill yn siarad, ac weithiau pan yn siarad ei hunan, ysgydwai ei ben a rhoddai ei fawd yn ei safn, mewn dull arwyddocaol iawn. Gwir ofalai am yr achos; a phan y byddai rhyw fater dyrys yn yr eglwys ni fyddai ef yn gallu cysgu na bwyta hyd nes y ceid glàn gydag ef. A phan y gwelai ei briod ef yn methu bwyta, neu y deallai ei fod yn methu cysgu, dyna a ddywedai,—" Beth ydi yr helynt sydd tua'r capel yna 'rwan? Y mae Huw yn cario y capel ar ei gefn o hyd." Dywedir ei fod yn un cyfarwydd a llwyddianus mewn rhoddi terfyn ar gynhenau ac ymrafaelion.

Yr oedd Rhys Gruffydd yn uwch ei gyrhaeddiadau na Huw Rolant, ac wedi cael graddau o fanteision addysg. Ar ei ysgwyddau ef y bu prif waith yr ysgol a'r eglwys, mewn gofalu, am rai blynyddoedd. Bu yn ffyddlawn yn yr holl dŷ, a chyflawnodd waith ei swydd gyda chymeradwyaeth y saint.

Owen Jones ydoedd ewythr frawd ei fam i David Davies, ac yn ddyn oedd wedi teithio cryn dipyn ar y byd, ac wedi enill cryn wybodaeth. Meddai ddoniau ystwyth, ac yr oedd wedi ei fendithio â natur a llawer o dynerwch ynddi. Yr oedd yn hoff o ganu, a bu am un cyfnod yn ddechreuwr canu; ond nid oedd ei ddawn at y gwaith yn rhy helaeth, mwy na lluaws oedd yn ymgymeryd â'r swydd o arwain cân y cysegr y pryd hwnw. A phan y byddai yn camgymeryd y mesur, nid ydoedd mor barod i gydnabod ei ddiffyg ei hun; ac, yn gyffredin, ciliai oddiwrth gyfrifoldeb y camgymeriad gyda gair felly:—"Tôn Saesneg oedd hona, gyfeillion, ni a dreiwn un arall," gan briodoli y cyfeiliornad i anwybodaeth y gynulleidfa o bethau Seisnig. Yr oedd i'r Owen Jones hwn frawd o'r enw Robert Jones—gwr ag yr edrychid arno fel cynghorwr yn ei ardal. Efe oedd cyfreithiwr cyffredinol y gymydogaeth, a byddai bron bob mater dyrys yn cael ei benderfynu o'r llys, trwy ei fedrusrwydd a'i gallineb ef. Nid ydoedd hwn yn aelod eglwysig, ond bu yn llawn ymroddiad a sêl gydag Ysgol Sabbothol a gynelid mewn Ty Rhisgl gerllaw ei gartref, o pa un y tarddodd yr eglwys sydd yn awr yn ymgynull yn Ebenezer, yn mhen isaf y plwyf. Bu yn llenwi pob swydd yn yr ysgol hono, a byddai yn cymhell rhai i ddechreu a diweddu yr ysgol gyda thaerineb. Wrth gymhell un dyn ieuanc, am y tro cyntaf, i gyflawni y gwasanaeth dywedai, "Tyr'd fy machgen i, goreu po cyntaf i ti ddechreu ar waith da fel hyn."

Dewiswyd y ddau flaenor eraill a enwyd pan yr oedd D. Davies tuag wyth mlwydd oed. Matthew Roberts oedd ddyn cywir. Anrhydeddodd ei swydd gyda ffyddlondeb mawr a chyda bywyd dilychwin. Yr oedd iddo air da gan bawb, a chan y gwirionedd ei hun.

Bu Hugh Davies yn cadw y Ty Capel. Symudodd i Dŷ Capel Bettws-y-coed, ac oddiyno i'r America; ac y mae wedi ei gladdu yn naear y Gorllewin, oddeutu pymtheng mlynedd yn ol, ar ol bod yn swyddog eglwysig defnyddiol yno hefyd am flynyddoedd. Enw ei wraig ydoedd Alice, a meddai dalentau cryfion. Cyfansoddwyd amryw o ddarnau barddonol ganddi; ac y mae lluaws o'i phenillion yn y Llyfr Hymnau a arferir gan y cynulleidfaoedd Cymreig yn yr America. Yr oedd y cwpl hwn yn wahanol i'w gilydd o ran eu tymherau naturiol,——Hugh yn fywiog a phrysur, ac Alice yn araf a phwyllog. Gwnai y naill i fynu ddiffyg y llall mewn llawer cyfeiriad. Os oedd y naill yn dân yr oedd y llall yn ddwfr i atal ei ddinystr. Gwnai hi sylw un tro, pan yn methu cael y ddau ben i'r llinyn yn nghyd mor hwylus ag y dymunasai—"Y mae Hugh o flaen y byd, ac yr wyf finau ar ei ol, ac felly y mae yn dianc rhyngom." Ond yn yr Unol Daleithiau fe lanwodd y byd y bwlch rhwng y ddau. Gwenodd Rhagluniaeth y nef yn fawr arnynt; fel, ar ol rhai blynyddoedd o amaethu y tir, cawsant fodd i ymneillduo oddiwrth drafferthion y byd ac ymgysegru yn hollol i wasanaeth crefydd.

Adroddai brawd a fu byw flynyddoedd yn ymyl Hugh Davies, yn y Gorllewin, am dano yn cyfarfod â brawd o weinidog ar y ffordd i Gyfarfod Dosbarth, ac yn cyd-deithio âg ef ar y reilffordd. Wedi teithio rhyw gymaint, y mae Hugh Davies yn dadguddio i'r gweinidog ei fod yn rhwym i ddeddf Alice yn y fan hono. Ymddengys iddi hi gael ei hysbysu rhyw fodd fod pont a groesai yr afon, ar y ffordd, yn beryglus, a rhoddodd orchymyn caeth i'w phriod i ddisgyn yn yr orsaf agosaf i'r bont, a cherdded yn mlaen. Fodd bynag, cadwodd y gweinidog yr ymddyddan i fynu yn fywiog, hyd nes yr oeddynt wedi croesi y bont, heb iddo ef sylwi dim arni. Pan y deallodd ei fod wedi ei chroesi, dywedai yn frawychus, "Wel, wel, Mr. J. bach, beth a ddaw ohonof pan af adref at Alice?"

Yn mhen deg neu ddeuddeng mlynedd ar ol dewisiad y ddau flaenor a enwyd ddiweddaf, fe etholwyd brawd arall, sef David Davies, Ty'n-y-Coed. Yr oedd. y dewisiad hwn felly tua'r adeg y dechreuodd gwrthrych ein Cofiant bregethu, neu yn fuan wedi hyny. Yr oedd hwn yn ddyn, oherwydd ei safle fydol, ag yr edrychid arno uwchlaw y cyffredin, am ei fod yn oruchwyliwr ar etifeddiaeth fechan; ac hefyd yr oedd yn ddyn o synwyr a gwybodaeth eang, ac wedi ei egwyddori yn fanwl yn yr Ysgrythyrau. Efe ydoedd prif gychwynydd yr Ysgol Sabbothol y crybwyllwyd am dani o'r blaen, yn y Ty Rhisgl, yr hwn a berthynai i'w dyddyn. Ceid yno hefyd bregethu yn achlysurol. Y mae ei goffadwriaeth yntau yn arogli yn hyfryd.

Olynwyr y rhai hyn, ac olynwyr teilwng iddynt hefyd, oedd William Williams, Solomon Jones, William Roberts, William Evans, William Ellis, David Jones, Hugh Davies, a Robert Jones, y rhai sydd oll wedi myned at eu gwobr rhai ag y buasai yn hyfryd ysgrifenu rhai o'r gorchestion a gyflawnwyd ganddynt trwy ffydd, ond ni chaniateir helaethu yn y cyfeiriad hwn yn bresenol. Buasai traethu am danynt, bob yn un ac un, yn rhwym o fod yn ddyddorol ac yn adeiladol iawn. Y mae gwythien gref a gwerthfawr mewn cymeriadau fel hyn y dylid ei chloddio i fynu yn gyfoeth i'w plant a'u holynwyr. Ac yr oedd lluaws o wragedd hynod dduwiol yn Mhenmachno yn y blynyddoedd sydd o dan ein sylw, y rhai oeddynt yn dilyn yr Iesu yn agos ac yn ffyddlon ac yn gweini arno, gyda hyfrydwch, o'r pethau oedd ganddyntrhai ag y mae eu henwau yn "Llyfr y Bywyd," a rhai ag y dylesid cadw eu henwau ar y ddaear yn Llyfr y Brenhinesau.

Ond pan anwyd Dafydd bach nid oedd ei rieni wedi ymrestru gyda'r fintai oedd yn ymladd brwydrau yr Arglwydd, ac yn meddwl am ei enw Ef. Bedyddiwyd ef yn yr Eglwys Wladol, ond pan yr oedd ef tua thri mis ymunodd ei fam â'r eglwys fechan, berthynol i'r Methodistiaid yn y lle, ac aeth â'i baban yno gyda hi; a phan y byddai ef yn son am hyny, mewn blynyddoedd diweddar, arferai ddweyd yn siriol, “A derbyniwyd ni ein dau." Ac yn mhen dwy neu dair blynedd ymunodd ei dad â'r un gymdeithas. Efe ydoedd yr unig fachgen oedd ganddynt, a mawr oedd eu pryder yn ei gylch, a'u gofal am dano. Bu chwaer iddo, ond collwyd hi yn ei babandod.

Pan oedd ef oddeutu dwy flwydd oed, y daeth un o'r diwygiadau crefyddol mwyaf grymus a welodd Cymru erioed, sef yr hwn a adnabyddir fel " Diwygiad Beddgelert." Goddeithiwyd y wlad gan y tân sanctaidd, mewn modd anwrthwynebol. Ychwanegwyd llaweroedd at yr eglwysi, a llonwyd y saint yn fawr. Profodd cymydogaeth Penmachno rym y tywalltiad mewn graddau helaeth iawn. Ceir peth o'i hanes gan un sydd yn galw ei hun "E. ab R." yn Nhrysorfa 1858, o dan y penawd "Ychydig o Hanes yr Adfywiad Crefyddol yn Mhenmachno ddeugain mlynedd yn ol." Ysgrifena fel y canlyn:

WEDI clywed gan y Parch. Daniel Jones, Llanllechid, y modd y torodd yr adfywiad grymus hwn allan pan yn pregethu yn Mhenmachno, yn 1818, a chlywed gan amryw eraill o bregethwyr y Methodistiaid Calfinaidd a fyddai wedi bod yno yn pregethu, am yr effeithiau rhyfe idol a fyddai y pregethau yn ei gael ar y gwrandawyr, tueddwyd fi i ymweled â pherthynasau yn Nghapel Garmon fel y gallwn fyned gyda'r pregethwr a fyddai yn y daith y Sabboth canlynol i Benmachno. Y pregethwr oedd yn y daith y Sabboth hwnw ydoedd y diweddar Mr. Enoch Evans, o'r Bala, yr hwn a bregethodd y boreu yn Nghapel Garmon, yn Mhenmachno am ddau, ac yn yr Yspytty am chwech. Gofynwyd i mi ddechreu yr oedfa yn Mhenmachno; ac nid oedd yn anhawdd, canys yr oedd yno rhyw sugndyniad rhyfedd yn y gynulleidfa; ond yr oeddynt yn hynod ddwys a dystaw o'r dechreu. Yr oeddynt wedi dweyd wrth E. Evans cyn i ni gychwyn i'r capel os byddai iddynt dori allan i orfoleddu cyn diwedd y bregeth, am iddo droi i'r ffenestr i bregethu i'r rhai a fyddai wedi myned allan i wrandaw.

Cymerodd E. E. ei destyn yn Matth. vii. 24-27. Dechreuai yn bwyllog ac arafaidd gan esbonio ac agor ychydig ar ranau blaenorol y bennod, a sylwi yn fwyaf neillduol ar y porth cyfyng. Yn mhlith pethau eraill crybwyllai am y gwr ieuanc a ddaethai at yr Arglwydd Iesu i ofyn pa beth oedd raid iddo wneuthur i etifeddu bywyd tragwyddol, a'r ateb a roddasai yr Arglwydd Iesu iddo, ond fod y porth yn rhy gyfyng iddo, a'i fod wedi myned ymaith yn athrist. Ond dywedai fod genym hanes am rai pechaduriaid mawrion yn dyfod at y porth ac yn myned trwodd, megys Ceidwad y Carchar, wedi gofyn beth i wneud i fod yn gadwedig, a dywedyd o'r Apostol wrtho, ‘Cred yn yr Arglwydd Iesu Grist a chadwedig fyddi, ti a'th deulu' -efe a gredodd, a dacw ef drwodd. Felly tithau, bechadur, er amled dy bechodau, ac er adgased dy gamweddau, os cei di y fraint o gredu yn Mab Duw, CADWEDIG A FYDDI. Yr oeddynt hyd yn hyn yn gwrando yn ddifrifol a dwys-ddyfal dros ben; ond gyda bod y gair 'Cadwedig a fyddi' dros enau y pregethwr, dyna floedd fawr gan luaws o'r gwrandawyr megys ar darawiad amrant nes synu y pregethwr, ac iddo droi ataf a gofyn yn ddifrifol iawn, 'Beth a wnaf yrwan, dywedwch?' Dywedais inau wrtho mai troi i'r ffenestr, megys ag y dywedwyd wrtho cyn myned i'r capel. Felly y gwnaeth, gan ddisgyn ar ei destyn yn uniongyrchol, yn gyson, ac effeithiol, i'r rhai a ddaethai allan, o swn y gorfoledd, i wrando; ond yr wyf yn meddwl iddi dori oddiallan drachefn cyn diwedd yr oedfa. Yr oedd Duw yn ddiau yn y lle hwn. Cefais alwad i ddyfod i aros am rai wythnosau i'r ardal hon yn mhen tua mis ar ol hyn, pan oedd yr adfywiad yn ei lawn nerth, pryd y gwelais y dylanwadau mwyaf grymus ac effeithiol yn disgyn ar y gwrandawyr, fel y gwelais amryw wrth geisio ymatal rhag llefain allan yn syrthio i'r llawr ar unwaith megys yn feirw; eraill yn cael eu llenwi â gorfoledd yr iachawdwriaeth nes y byddai sain cân a moliant yn dadseinio y pentref. Yn wir, yr oedd yn fath o nefoedd ar y ddaear i dreulio ychydig wythnosau yn eu mysg, pan yn tynu dwfr mewn llawenydd o ffynonau iachawdwriaeth. Y noswaith cyn fy ymadawiad o'r ardal, cadwasant gyfarfod gweddi ar yr achlysur, yr hwn nad annghofir amser maith. 'Rhoddaist lawenydd yn ein calon mwy na'r amser yr amlhaodd eu hŷd a'u gwin hwynt.' Ar yr achlysur myfi a gyfansoddais y penillion canlynol:—

Wrth fyned trwy'r anialwch, ar fy nhaith, &c.,
Ac ymdaith mewn diffaethwch, ar fy nhaith,
Ac yfed dyfroedd Mara
Mewn manau ar fy ngyrfa,
Ces ffynon Elim yma, ar fy nhaith, &c.,
A ffrwythlon goed afalau, ar fy nhaith.

Ces wledd o basgedigion, ar fy nhaith, &c.,
A gwin y gwaredigion, ar fy nhaith:
Y bwrdd sydd wedi ei hulio,
A minau'n cael bod wrtho,
Yn nhŷ y Brenin Seilo, ar fy nhaith, &c.,
Yn gwledda gyda'i eiddo, ar fy nhaith.

Rhaid gadael Elim hyfryd, ar fy nhaith, &c.,
Ei choed a'i dyfroedd hefyd, ar fy nhaith:
'Rwy'n awr ar dori'n nghalon,
Wrth adael fy nghyfeillion;
Ond gwneled Duw fi'n foddlon, ar fy nhaith, &c.,
Mae'r Iesu i mi'n d digon, ar fy nhaith.

Os rhaid o Elim gychwyn, ar fy nhaith, &c.,
Duw Israel ddelo i'm dilyn, ar fy nhaith:
Ei Ysbryd yn Arweinydd
Ac hefyd yn Ddyddanydd,
I'm cynal yn mhob tywydd, ar fy nhaith, &c.,
A rhoed im' ganiad newydd, ar fy nhaith.

Diau fod yr adroddiad syml uchod yn ddangosiad cywir o agwedd grefyddol y gymydogaeth y pryd. hwnw, ac o effeithiau yr adfywiad grymus. Cafodd yr achos gwanaidd yn Mhenmachno ei anadl ato, ac enillodd lawer o nerth trwyddo. Treiddiai Yspryd y peth byw trwy yr ardaloedd, a delid pechaduriaid wrth y canoedd, a thoddai ymaith y difaterwch a fu yn blwm wrth odreu yr eglwysi am lawer o flynyddoedd; ac yr oedd y tân sanctaidd yn cyneu yn gryf ar wahanol aelwydydd y cymydogaethau, a " Phob teulu wrtho ei hun" yn mwynhau y gwres. Ac yr oedd y teulu ag yr oedd y bachgen dwy flwydd oed ynddo wedi profi y dylanwad, a chafodd yr effeithiau hyny eu defnyddio, gan y tad a'r fam, yn nerth ac yn gymhwysder i feithrin eu hunig blentyn yn "addysg ac yn athrawiaeth yr Arglwydd." Ac er nad ydoedd ef ei hun mewn oedran i gofio y diwygiad nerthol hwnw, bu yn fantais fawr iddo, yn nhynerwch ei flynyddoedd cyntaf, i gael ei ddwyn i fynu mewn ardal a brofodd ei ddylanwad mor rymus, ac mewn teulu a drwythwyd mor llwyr ganddo. Yn y gwres hwnw, dysgodd ei fam grefydd gartref i Dafydd bach, ac y mae yn ddiau fod y ddysgeidiaeth, o dan y fath amgylchiadau, yn un effeithiol iawn. Cyflwynwyd ef i'r Arglwydd o'i febyd, megys y cyflwynwyd Samuel gan Hannah. Wrth adgofio am ei fam, yn mhen blynyddoedd lawer, dywedai:—"Crefydd oedd ei phrif beth hi, a'm dwyn inau i fynu yn fachgen crefyddol oedd ei phrif wasanaeth; ond nid wyf yn meddwl iddi amcanu i mi fod yn bregethwr, er fod ganddi syniadau uchel iawn am bregethwyr." Y mae yn amlwg ei bod, er hyny, yn anymwybodol iddi ei hun, yn ei barotoi i waith mawr dros ei Arglwydd. Arferid ef i ofyn bendith ar y bwyd, ac hefyd i gymeryd rhan yn y ddyledswydd deuluaidd, er cyn iddo gofio hyny; ac yr oedd y gofal a ddangosid ganddo am y dyledswyddau, yn ei deulu ei hun, ar hyd ei oes, yn dangos yr afael gref a gawsant ar ei feddwl. Nid ymadawodd â chyfraith ei fam tra y bu byw.

Y mae Cymru, fel pob gwlad, yn fwy dyledus am ei dynion defnyddiol i famau nag i bob dylanwad daearol arall yn nghyd. Pe y dilynid cwrs yr afonydd mwyaf i'w cychwyniad yr afonydd ag y mae prydferthwch a ffrwythlondeb ein gwlad, mewn ystyr ysprydol, yn dibynu arnynt, fe geid o hyd i'w tarddiad mewn llanerch unig a thawel o olwg y byd fel hyn yn mhellach yn ol na dylanwad athrofa—yn nghynt nag addysg yr un ysgol elfenol—yn nirgelion dystaw yr aelwyd a sancteiddir gan fam yn ofni yr Arglwydd yn fawr. Y mae dylanwad rhieni ar gymeriad plentyn y nesaf mewn pwysigrwydd ddylanwad yr Yspryd Glân ei hun. Iddynt hwy yr ymddiriedir ef gyntaf, yn yr adeg fwyaf tyner ar ei fywyd yr adeg y gwneir argraffiadau dyfnion ac annileadwy ar ei feddwl, a thrwyddynt hwy y ffurfir ei syniadau cyntaf. Ei gartref ydyw yr ysgol, lle y derbynia yr addysg fwyaf effeithiol; a'r deml, lle y cyflwyna yr addoliad mwyaf syml a mwyaf pur.

Diau fod gan y golygfeydd yr agorodd ei lygaid arnynt gyntaf ddylanwad mawr hefyd yn meithriniad ei ddawn. Y mae y fangre lle y ganwyd ac y magwyd ef yn meddu cyfuniad o'r rhamantus a'r prydferth, y gwyllt a'r swynol. Y tu cefn i'r tŷ y mae llechweddau ysgythrog—natur yn ei gwylltineb cynhenid heb ond ychydig iawn o ôl ymyriad llaw dyn; tra i lawr o flaen y tŷ y mae dolydd gwastad teg, a'r Fachno loyw risialaidd yn ymlusgo yn dawel wrth ei phwys ar hydddynt; ac, os nad ydym yn camsynied, yr oedd cyfuniad y ddwy olygfa wedi gadael eu hargraph ar ddawn y Parch. David Davies mewn modd amlwg.

PEN. II.—Ymddadblygiad.

Cyfnod yr argraphiadau.—Prinder ysgolion dyddiol.—Yr ysgol gyntaf yr anfonwyd ef iddi.—Y teulu yn symud i'r Waen, gerllaw Rhiwabon, ac yn dychwelyd drachefn.—Yn yr ysgol ysgol yn Llanrwst. Ei awydd am ddarllen.—Y llyfrau cyntaf.—Ei gariad at y Beibl. —Ei duedd at ganu. John Ellis, yr athraw cerddorol.—Ei dderbyn yn gyflawn aelod.—Sais yn areithio yn Mhenmachno ac yntau yn cyfieithu.—Ei ddewis yn flaenor.—Awydd pregethu.—Diwygiad crefyddol.—Cymeryd rhan yn y Cyfarfodydd Gweddiau. —Yn pregethu i'w gyfoedion.—Ceidwad yr athrawiaeth. Mewn tywyllwch a phryder yn ei ymchwiliad am y gwirionedd.—Ysbryd dadleuol y cyfnod hwnw. Yn cyrhaedd y làn. Ei barch i enwadau eraill.

GELLIR galw y cyfnod cyntaf yn hanes pob dyn yn gyfnod yr argraphiadau, ac y mae yn gyfnod pwysig iawn y cyfnod pan y mae yn bod megys yn ewyllys ei rieni, ac heb ddechreu arfer ei ewyllys ei hun mewn gweithrediad ag y mae yn gyfrifol am dano. Nid oes llinell amlwg rhwng y ddau gyfnod wedi ei thynu; ac nis gellir ateb y cwestiwn pa bryd y mae y plentyn yn croesi trosodd o'r naill gyfnod i'r llall; ond y mae yn amlwg fod gan y cyfnod cyntaf y ceir ef ynddo ddylanwad mawr ar ei gymeriad ef yn holl gyfnodau ei oes. Y mae y cyfnod a dreulir ganddo o wydd y byd, megys, yn gorwedd o dan ac yn sylfaen i'w gymeriad cyhoeddus. O'r golwg y mae gwir hanes dyn; ac y mae y gweithredoedd mwyaf cyhoeddus gerbron y byd, yn esboniad ar y dylanwadau dystaw a fu yn gweithio allan o olwg y byd a'r dylanwadau nad ydyw y byd yn gofalu fawr am danynt, nac yn rhoddi pwys priodol arnynt. Nis gellir cael Moses i arwain y genedl, ac i gyflawni gorchestion nad ellir eu cuddio yn hanes y byd, heb ddylanwad dystaw cartref sanctaidd—anialwch Midian, a gweledigaeth y berth; a hon yw y bennod bwysicaf yn hanes pob dyn. Ond y mae yn haws dilyn y dyn yn ei yrfa gyhoeddus. Pan y mae y dderwen yn y fesen yn dechreu ymddatod yn y ddaear, a'i gwraidd yn dechreu ymaflyd yn y llanerch sydd yn sail i'w thŵf, ac yn faeth i'w chadernid, nid ydyw y gweithrediadau pwysig, sydd yn brophwydoliaethau i'w holl hanes, yn wybyddus i'r rhai sydd yn ymdaith y llwybr gerllaw iddi; ond pan y dechreua y blagur ddyfod i'r golwg y mae yn gyfleus i'w wylio, ac y mae yn rhaid aros blynyddoedd cyn y bydd y dderwen dalgref, dewfrig, yn tynu sylw pawb; ond y cyfnod disylw a dystaw cyntaf ydyw cartref y gallu a fu yn penderfynu ei thynged yn mlynyddoedd cyhoeddus ei nerth. Nid ydyw'r cyfnod y dechreuodd gwrthrych y Cofiant ddyfod i'r golwg yn meddu lluaws o amgylchiadau oedd yn synu pobl; ac eto, yn mlynyddoedd cyntaf ei oes, yr oedd rhai pethau yn ymddangos oeddynt yn peri i'r rhai craffus ofyn—" Beth fydd y bachgenyn hwn?" Nid oedd ysgolion dyddiol effeithiol o fewn cyrhaedd i'w roddi ynddynt; ac nid oedd amgylchiadau ei rieni yn caniatau iddynt fyned i draul fawr gyda'i fanteision addysgawl; ond bu ei dad a'i fam yn athrawon gofalus iddo yn nghyfnod pwysicaf ei oes.

Yn mhlith yr ychydig sylwadau a ysgrifenodd, ar gais cyfeillion, am dano ei hun, pan yn cyfeirio at y cyfnod hwn, ysgrifena fel y canlyn : — "Yr oedd fy nhad a fy mam yn selog iawn am fy nysgu, fel pan aethum i'r ysgol gyntaf yr oeddwn wedi dysgu darllen Cymraeg a Saesneg i raddau lled helacth.”

Yr ysgol gyntaf yr anfonwyd ef iddi ydoedd ysgol a gynelid ar y pryd yn yr ardal, gan un o'r enw Harri Ellis. Y mae'n sicr nad oedd yr athraw hwnw, mwy nag athrawon gwledig y cyfnod, wedi ei ddysgyblu ar gyfer ei waith mewn un coleg athrawol, ac nad oedd y Llywodraeth yn ei gydnabod mewn un ystyr; ac nid oedd y swyddog gorfodol, sydd yn gymaint o ddychryn i blant a ewyllysiant fwynhau eu rhyddid yn y dyddiau hyn, wedi gwneud ei ymddangosiad; ac efallai nad oedd rhieni Dafydd bach, gan faint eu gofal am dano, yn awyddus i'w ollwng o derfynau eu gwyliadwriaeth bersonol yn rhy fynych am amser hir.

Am nad oedd y tyddyn bychan y preswylient arno yn cynyrchu digon at gynaliaeth y teulu, byddai ei dad ar brydiau yn gwneud ffyrdd; a phan oedd y ffordd fawr o Gaergybi i Lundain yn cael ei gwneud, cymerodd yntau ran fechan ohoni i'w gweithio yn agos i Riwabon. Symudodd y teulu oherwydd hyny i'r Waen (Chirk). Yr oedd ef ar y pryd tua saith mlwydd oed. Buont yn cyfaneddu yno am flwyddyn, pryd y dychwelasant i Benmachno drachefn. Yn y gwanwyn cyntaf ar ol eu dychweliad, gosodwyd y bachgen i gynorthwyo gyda phlanu coed, tra nad ydoedd yn llawn naw mlwydd oed. Ni a gawn ei fod yn dilyn yr un gwaith bob gwanwyn yn y blynyddoedd dilynol, gan enill ychydig trwy ei lafur; ond gwariai yr hyn a enillai, wedi i'r tymhorau fyned heibio, am ysgol ac am lyfrau.

Pan yr oedd o dair ar ddeg i bedair ar ddeg oed, bu o dan addysg athraw o'r enw Robert Jones, yr hwn a gyfaneddai yn y tolldy, a'r hwn a ystyrid yn ysgolhaig gwell na'r cyffedin o gryn lawer. A phan yr oedd o bymtheg i ddwy ar bymtheg bu am beth amser yn "Ysgol Râd," Llanrwst—yr ysgol y bu I. Glan Geirionydd ynddi rai blynyddoedd cyn hyny, ac amryw o wŷr enwog ar ol hyny, a'r ysgol y canai Ieuan mor deimladwy wrth adgofio am dani

Pa le, pa fodd mae heddyw
Y lluaws yma fu
'N cydchwareu a chyd—ddysgu
A chydymgomio'n gu?
Mae rhai mewn pridd yn huno,
A'r lleill ar led y byd,
Nid oes un gloch a ddichon
Eu galw heddyw 'nghyd.

Yn y blynyddoedd hyn yr oedd ei awch am ddarllen yn fawr, ond nid oedd y cyfleusderau a gaffai i dori ei syched yn hyn ond prinion iawn. Nid oedd yn ei gartref ar y pryd ond ychydig o lyfrau, ond gwnaeth y defnydd goreu o'r ychydig hyny. Gwneid y llyfrgell i fynu o Eiriadur ac Hyfforddwr Charles; Canwyll y Cymry Ficer Prichard; a Chatecism Griffith Jones, Llanddowror. Bwytaodd y llyfrau hyn gyda blas. Trysorodd ddarnau helaeth ohonynt yn ei gof, ac yr oedd ei gydnabyddiaeth â hwynt a'i hoffder ohonynt yn mlynyddoedd olaf ei oes yn profi iddynt fod yn gymdeithion agos a ffyddlon ganddo yn mlynyddoedd ei febyd a'i ieuenctyd. Yr oedd gan y teulu hefyd Feibl yn cynwys yr Apocrypha, a bu historiau yr Apocrypha yn foddion llawer o ddifyrwch iddo.

Ymgydnabyddodd yn foreu â'i Feibl, a daeth mor hoff ohono fel y penderfynodd, cyn bod yn ddeuddeng mlwydd oed, am gymeryd Beibl gydag ef i bob man, a glynodd yn ffyddlon wrth y cyfamod hwnw tros ei holl oes; a'i brofiad yn niwedd ei yrfa ydoedd, “Bu hyny o fendith fawr i mi." Ni welid ef byth heb Feibl bychan yn ei logell.

Dysgodd ei dad ef i ymarfer â gwneud rhywbeth yngyhoeddus yn y capel yn foreu iawn. Gosodai ef ar ben y fainc i roddi penill i'w ganu, neu i adrodd pennod; ac, yn nglŷn â hyn, fe adroddir un tro hynod am dano. Fe gynelid cymanfa flynyddol yn Llanrwst y pryd hwnw, a chyfarfod tra phwysig i'r holl ardaloedd ydoedd. Aeth ef yno un tro gyda'i dad, ac mewn eisteddle ar fin y gallery, cyn dechreu y gwasanaeth, pan oedd y capel yn orlawn o bobl, cododd ar ei draed a rhoddodd benill allan, a dechreuodd ei ganu. Yr oedd y bachgen ieuanc a'r gwallt du, cyrliog, a'r llais uchel a swynol, wedi synu yr holl gynulleidfa, ac am hyny yr oedd yr holl siarad i ddiwedd y gymanfa hono, ac ar ol iddi fyned heibio; a chefir byth, gan y rhai oedd yn y cyfarfod, am yr effeithiau oedd yn canlyn gwasanaeth y bachgen. Ymledodd y son am dano trwy yr ardaloedd, a holid llawer yn ei gylch, a disgwylid yn awyddus i glywed ei fod yn dechreu pregethu ; ac ar ol iddo ddechreu, fe'i hadnabyddid yn nglŷn â'r hyn a wnaed ganddo yn Nghymdeithasfa Llanrwst.

Yr oedd tuedd gref ynddo at ganu, a phan yr oedd ef yn blentyn ieuanc iawn, daeth yr hen athraw cerddorol, John Ellis o Lanrwst, i Benmachno i ddysgu cerddoriaeth. Byddai yn ymweled â'r gwahanol gymydogaethau ar gylch-yn Mhenmachno am fis, Yspytty am fis, a Ffestiniog am fis-a diamheu i'w lafur fod o les dirfawr i ganiadaeth y cysegr yn y lleoedd hyn. Yr oedd y dynion a fu o dan ei addysg nid yn unig yn gerddorion lled wych, ond meddianid hwy gan ysbryd cerddorol brwd. Ond ni chafodd y gŵr da hwn gyflawni ei genadaeth heb gyfarfod âg erledigaeth danllyd. Cyfododd amryw yn ei erbyn yn Yspytty a Phenmachno. Nid oedd dysgu nodau cerdd, yn eu tyb hwy, yn beth crefyddol, a dywedid ganddynt hefyd fod ysgafnder a llygredigaeth yn cael eu cynyrchu yn y dosbarthiadau oedd o dan ei ofal Penderfynwyd rhoddi atalfa ar y gwaith yn yr Yspytty, a hysbyswyd y penderfyniad i'r athraw a'r dysgyblion. Erfyniai yr athraw a'r dysgyblion am gael un cyfarfod wedi hyny, i ganu yn iach i'w gilydd. Caniatawyd y cais hwnw, a daeth y noson; a phenderfynodd rhai o'r gwŷr da a wrthwynebent fyned yno, a llechu mewn rhyw gongl, er mwyn cael y profion o'r hyn y cyhuddent yr athraw, ac i dawelu eu cydwybodau eu bod yn gwasanaethu yr Arglwydd wrth ei atal. Fodd bynag, yn ystod y cyfarfod aed i ganu yr anthem, o waith yr athraw, "Mewn llawenydd y tynwch ddwfr o ffynonau iachawdwriaeth." Daeth ysbryd y peth byw i'r canu, ac ni fedrent ymatal. Meddianwyd pawb oedd yn y lle ganddo, a chenid y geiriau "Mewn llawenydd y tynwch ddwfr" drosodd a throsodd drachefn, hyd nes yr oedd yn amlwg fod y dwfr yn cael ei dynu mewn llawenydd ganddynt. Daeth y gwrthwynebwyr allan o'u llochesau gan rym y canu, a daethant yn mlaen i'r canol yn ddynion wedi eu gorchfygu; ac os na ddysgwyd iddynt ganu, fe'u gorfodwyd i dori allan mewn mawl a dioich. Daliwyd hwy gan ysbryd prophwydo fel cenadon Saul gynt. Ni chlybuwyd son ar ol hyny am atal y cyfarfodydd.

Yn y dosbarthiadau hyn yn Mhenmachno, yr oedd y bachgen o'r Gorlan yn ymroddi yn selog i'r gwaith. Cyfarfyddai hefyd nifer o'r dysgyblion yn ei gartref yn fynych ar nawn Sabboth, a dyna lle y byddai canu hyd nes adseinio y fro, ac yr edrychid ar y tŷ fel cartref y canu yn y gymydogaeth. Aeth ef yn mlaen am rai blynyddoedd gyda dysgu cerddoriaeth trwy gymhorth y Caniedydd Crefyddol, gan W. Owen (Gwilym Glan Hafren), a Gramadeg Cerddorol Mills o Lanidloes. Cenais," meddai ef ei hun, "gymaint ag odid neb yn y byd hyd nes bod yn ddeunaw mlwydd oed."

Derbyniwyd ef yn gyflawn aelod o'r eglwys pan yr oedd yn bedair ar ddeg mlwydd oed. Byddai yn gweddio yn nghyfarfodydd y plant cyn hyny, ac yr oedd wedi cymeryd rhan rai gweithiau yn y cyfarfodydd gweddiau cyhoeddus; a chymerai y blaen er's rhai blynyddoedd mewn ateb yn yr ysgol pan yr holwyddorid hi, a dygai fawr sel dros y cyfarfodydd ysgolion. Cymerid gofal y cyfarfodydd ysgolion yn fynych y pryd hwnw gan y Parch. Robert Evans o'r Roe Wen, a phrin y meddylid am gynal cyfarfodydd holwyddori o fewn y dosbarth am flynyddoedd, heb ofyn am ei wasanaeth, a holwr caled iawn yr ystyrid ef; a phan y byddai yn tywyllu ar y gynulleidfa gyda'r ateb, byddai rhai o'r hen bobl yn apelio at Dafydd ieuanc am waredigaeth. Yr oedd yn athraw yn yr ysgol yn yr oedran cynarol hwn, a byddai ei ddosbarth yn cael ei ystyried ar y blaen bron bob amser.

Y noswaith y derbyniwyd ef at Fwrdd yr Arglwydd, yr oedd y Parch. Edward Rees, Ffestiniog-yr hwn a symudodd i'r America-yn bresenol, ac yn arwain y cyfarfod. Buasai yn hyfryd genym gael ychydig o hanes y cyfarfod hwnw. Beth oedd y cwestiynau a ofynid gan y pregethwr, a beth oedd yr atebion a roddid ganddo yntau, a chael y cynghorion a roed iddo gan y frawdoliaeth; ond y mae yn rhaid ymfoddloni hebddynt. Yr oedd geneth ieuanc yn cael ei derbyn gydag ef y noswaith hono, ac ymddengys mai dyma y ddau gyntaf a dderbyniwyd o hâd yr eglwys yn mhlith y Methodistiaid Calfinaidd yn Mhenmachno. Y mae yn amlwg nad oedd gofal priodol yn cael ei gymeryd am y plant, ond gadewid iddynt adael yr eglwys, ac yr oeddynt oll, oddieithr y ddau hyn, wedi eu colli y pryd hwn, ond glynodd ef. Ymddengys nad oedd ei deimladau crefyddol yntau mor wresog yr adeg hono ag y buont ychydig amser cyn hyny. Wrth gyfeirio at yr amgylchiad, fel hyn y dywedai :-" Buasai yn well i mi fy mod wedi fy nerbyn flwyddyn yn gynt, oblegyd yr oedd fy meddwl yn fwy addfed i hyny. Yr oeddwn wedi gweled rhyw bethau mewn proffeswyr crefydd oedd wedi oeri fy meddwl a chaledu fy nghalon erbyn bod yn bedair ar ddeg mlwydd oed fel nad oeddwn yn teimlo nemawr o awydd cael fy nerbyn." Diamheu fod cofio am ei brofiad ei hun yr adeg hono wedi bod yn foddion i'w wneud ar hyd ei oes yn selog am dderbyn plant yn foreu at Fwrdd yr Arglwydd, os gwelid ynddynt raddau o addfedrwydd mewn gwybodaeth a phrofiad.

Rywbryd yn y cyfnod hwn, ymwelodd rhyw Sais â Phenmachno i areithio ar Gaethwasiaeth. Desgrifiai y driniaeth a gai y caethion, ac yr oedd ganddo yn y pwlpud gydag ef chwip a fflangell, y rhai y dywedai a ddefnyddid gan eu meistriaid creulawn atynt. Nid oedd un o bob cant yn y gynulleidfa a allasai wneud dim o'r araith am ei bod mewn iaith estronol iddynt, a bu raid ei gael ef ar risiau y pwlpud i gyfieithu i'r gynulleidfa. Yr oedd y wybodaeth a enillodd o'r Saesneg yn y Waen pan y bu yno gyda'i rieni, fel y sylwyd, wedi bod yn fantais iddo; ac hefyd yr oedd yn gorfod dehongli rhwng goruchwyliwr Mr. Bankes -perchenog yr etifeddiaeth yr oedd ei gartref arnia'r gweithwyr. Yr oedd ei dad erbyn hyn yn fath o is-oruchwyliwr ar ran o'r etifeddiaeth, a'r sefyllfa y daeth yntau ei hun iddi yn mhen rhai blynyddoedd. Coleddai Mr. Martin, y prif oruchwyliwr, feddyliau mawr am y bachgen, ac yr oedd ei sirioldeb a'i barodrwydd yn ei synu, a chymerai ef i gyflawni swyddau bychain iddo pan ddeuai i'r gymydogaeth.

Cyn bod yn llawn dwy flwydd ar bymtheg oed, dewiswyd ef yn flaenor yn eglwys Penmachno. Ac yn fuan wedi hyny daeth yr awydd am bregethu yn gryf arno. Pan yn cyfeirio at hyn, dyma fel y dywedai ef ei hun:-" Tua dwy ar bymtheg oed daeth y meddwl am bregethu. Yr oedd rhywbeth fel ysfa pregethu arnaf bob amser-nis gwn pa enw arall i'w roddi arno -rhyw ysfa yn peri i mi bregethu heb yn wybod i mi fy hun, yn y coed ac yn y meusydd."

Tua'r pryd hwn ymwelodd diwygiad crefyddol grymus â'r ardal. Ychwanegwyd lluaws mawr at yr eglwys. Deuai y plant a gollwyd o'r eglwys yn ol gan waeddi fel rhai ar ddarfod am danynt; ac wrth sylwi arnynt o dan deimladau mor ddwysion, teimlai awydd cryf iawn ei hunan i brofi yr un peth. “Buasai yn dda genyf finau," meddai, "orfod gwaeddi allan fel hwythau, ond ni chefais ddim i beri hyny, ac nid oeddwn inau am wneud heb i mi orfod gwneud. Yr un pryd cefais lawer o fendith yn y diwygiad hwnw." Ymddengys i'r adfywiad hwn ymledu yn lled gyffredinol yn Lleyn ac yn Eifionydd, a disgynodd cawod drom ar rai ardaloedd yn Arfon hefyd. Fel y sylwyd o'r blaen, daeth i'r golwg yn gyntaf oll fel un yn gallu canu yn swynol. Amlygodd ei hun wedi hyny yn ei weddiau gafaelgar a thaerion. Pan y dechreuai gymeryd rhan gyhoeddus yn y cyfarfodydd gweddiau, mawr a fyddai yr awydd am ei glywed, a rhyfedd a fyddai y dylanwad ar brydiau ar y gynulleidfa. Bu y cyfarfodydd gweddiau am gyfnod oherwydd hyn yn boblogaidd iawn. Deuai y bobl iddynt yn y gobaith o'i glywed ef yn arwain defosiwn y gynulleidfa. Y mae yn amlwg ei fod yn arfer gweddio llawer ar ei ben ei hun. Yn ei adgosion, pan yn cyfeirio at y pryd hwn yn ei hanes, dywed :"Arferais weddio yn ddirgel er cyn cof i mi-yn nghilfachau y creigiau a'r nentydd ac yn nghysgod y coed. Y mae cydnabyddiaeth rhyngof a Choed y Ffynon a'r Bennar"-dwy ffarm y bu cysylltiad arbenig rhyngddo ef a hwynt ar ol hyn, ac y mae yr holl lechweddau sydd y tu ol i'r tŷ y magwyd ef yn cael eu cynwys yn y ddwy-" fel manau lle y bum yn gweddio, ac am hyny y mae fy nghof yn benaf yn eu cylch-manau lle y bum ar fy ngliniau yn plygu ger bron y Goruchaf. Mae y Graienyn, Gallt Coed y Ffynon, ac yn wir holl dir Coed y Ffynon, a llawer o dir y Pandy, a choed, a nentydd, a gelltydd y Bennar wedi eu sancteiddio yn fy meddwl i am eu bod yn fanau lle y bum yn dra ieuanc yn ceisio neshau at Dduw."

Bu yn pregethu llawer hefyd i'r coed a'r creigiau. Ymddengys y byddai ar brydiau nifer o fechgyn yn cael eu gwahodd i rai o'r oedfeuon plentynaidd hyn, ac ystyriai y gwrandawyr fod y gwahoddiad hwn gan y bachgen-bregethwr yn fraint bwysig ac yn anrhydedd mawr. Yn mhlith yr etholedigion yr oedd un na feiddid myned yn mlaen hebddo. Ystyrid hwnw y duwinydd mwyaf yn mhlith plant y gymydogaeth, a phe buasai rhoddi dwy lythyren i addurno ei enw yn hawlfraint gan y plant, cawsai hwn hwynt yn rhwydd a didramgwydd ganddynt. Edrychid arno fel ceidwad yr athrawiaeth, ac ni feiddiai y pregethwr draddodi ei bregeth heb iddo ef fel oracl fod yno, ac ni feiddiai y gwrandawyr dderbyn yr hyn a draddodid heb gael ei gymeradwyaeth ef yn gyntaf. Ni fyddai y pregethwr plentynaidd byth yn ei ofni, ond gwahoddai ef i'r odfeuon fel pwnc o angenrheidrwydd. Yr oedd y bachgen hwn rai blynyddoedd yn hyn nag ef, ac edrychid arno ar hyd ei oes fel un cyfarwydd iawn yn yr Ysgrythyrau, ac yn llenwi y teitl o geidwad yr athrawiaeth; ac os canfyddai ogwydd i wyro oddiwrth yr hyn a farnai ef yn athrawiaeth iachus nid ymataliai rhag dwrdio yn dost. Nid allai oddef gweled pregethwr yn darllen ei bregeth nac yn dodi papyr o'i flaen ar y pwlpud. Cafodd gyfleusdra effeithiol i weinyddu cerydd trwm ar droseddwr felly unwaith. Cadwai dŷ'r capel ar y pryd, ac yr oedd gwr ieuanc yn traddodi ei bregeth gyntaf yn y capel hwnw rhyw noswaith. Ar ol i'r pregethwr ddechreu y gwasanaeth elai yntau yn mlaen i oleuo y canwyllau, a phan y daeth i ymyl y pwlpud gwelai ef wedi tynu y bregeth allan ac wedi ei dodi o'i flaen ac yn parotoi i'w darllen. Pan welodd hyny aeth ymaith heb roddi goleuni ar y pwlpud; ac am fod y pregethwr yn dibynu ar yr ysgrifen oedd ger ei fron, dybenodd mewn tywyllwch du cyn pen chwarter awr er mawr brofedigaeth iddo ef, ond er mawr foddhad i'w geryddwr. "Dyna brofi effeithiol arno," meddai, "a chan nad all fyned yn mlaen heb oleuni canwyll yn ei ymyl ni ddylai ddechreu." Cofiodd y pregethwr byth amy tro. Efallai fod yr un llymder yn perthyn iddo pan yn dilyn oedfeuon tymhor bachgendod gwrthrych ein Cofiant, ac iddo weinyddu ceryddon hefyd am wyriad mewn barn yn y bregeth neu gamymddygiad yn y pregethwr, ac iddo yntau dderbyn llawer o addysg a manteisio yn fawr ar y ddysgyblaeth.

Yn y blynyddoedd hyn, bu ei feddwl mewn ystorm enbyd, ac aeth trwy brofiad tanllyd gyda golwg ar y gwirionedd. O dan arweiniad yr ysbryd ymchwilgar oedd ynddo ac oherwydd y nwyfiant a'r asbri oedd yn ei feddwl, daeth i gyffyrddiad â gweithiau anffyddol. Darllenodd Paine, rhanau o Bolingbroke, Voltaire, a Hume; ac fel hyn y dywed ef ei hun am y canlyniadau :—" Bum o dan eu dylanwad am wythnosau mewn pryder a chyfyng—gyngor yn nghylch y gwir. Teimlwn fy mod yn gallu ateb lluaws o'u gwrthddadleuon i'r Ysgrythyrau ysbrydoledig, ond wedi myned dros y cwbl, hyd y gallwn wybod, cauais y llyfrau, y Beibl a'r cwbl, gan ymholi beth oedd wir. Ac wrth fyfyrio yr oeddwn yn gweled fy hun yn adyn unig a digymhorth iawn, yn ol syniadau yr anffyddwyr —yn unig yn nghanol y byd, am rhyw amser penodol, heb gyfaill, heb gynghorwr, ac heb arweinydd. Yr oedd fy nhad a fy mam genyf, ond tros ba hyd? A pha beth a allasent hwy wneud i mi, er gwneud eu goreu? Nis gallaswn fod heb gyfaill i'm cynorthwyo a'm dysgu, ac nid oedd un i'w gael. Yr oedd genyf ewythr ag y byddai pobl yn cyrchu ato am gynghor pan mewn amgylchiadau dyrys, ond beth a allasai hwnw ei wneud i mi yn y cyflwr yr oeddwn ynddo? Ie, beth a allasai ei wneud i'w blant ei hun? Ac yr oedd ef ei hunan yn cerdded ffordd digon helbulus a digysur, a pha fodd y gallasai fod yn gyfarwyddwr effeithiol i mi? Edrychwn ar y creaduriaid direswm yn mwynhau eu hunain yn dawel ar y borfa heb feddwl am ddim arall, ond nis gallaswn i berswadio fy meddwl i ymdawelu gyda phethau gweledig o'm hamgylch. Yn ngwyneb hyn, nid oeddwn yn gweled neb na dim yn ateb i'm hangen a'm heisiau ond Duw, yn ol y dadguddiad yn y Beibl—Un y gallwn neshau ato fel ei greadur ac yntau yn abl i'm harwain a'm dysgu. A phaham na allwn gymeryd gafael yn y cysur hwn i mi fy hun? Yr oedd yn union y peth yr oedd arnaf angen am dano, a gwelwn fod pobpeth arall o fewn y greadigaeth yn cael ei ddiwallu, a phaham na chawn inau ddiwallu fy angen, er ei fod yn fawr iawn? 'Aderyn y tô hefyd a gafodd dŷ a'r wenol nyth iddi, lle y gesyd ei chywion,' a chan fod y Duw mawr yn darpar tŷ i'r rhai hyny, yr oeddwn inau yn edrych ato am 'dy' ac am 'nŷth,' a'r tŷ yr oeddwn yn dyheu am dano ydoedd cynteddau ac allorau 'Arglwydd y lluoedd, fy Mrenin a'm Duw.' Nid oeddwn yn gweled yr anffyddwyr yn gwneud dim i mi ond tynu oddiwrthyf—cymeryd oddiarnaf; a theimlwn fy hun yn eu canol fel y dyn wedi syrthio yn mhlith lladron, a hwythau yn fy niosg, gan fy ngadael yn noeth ac yn fy nghlwyfau—wedi cymeryd pob defnydd cysur oddiarnaf a'm gadael yn dlawd a thruenus yn nghanol y greadigaeth fûd, ddifywyd. Ni welaf ond Duw y Beibl yn Ofalwr, yn Gyfaill, yn Amddiffynwr, yn Dad ac yn Waredwr i mi, ie, yn llon'd fy angen yn y byd hwn a'r hwn a fydd; gan hyny, cymeraf afael yn dyn yn y dystiolaeth hon."

Wedi penderfynu y cwestiynau hyn i'w foddlonrwydd ei hun, a chyrhaedd tawelwch o'r ystorm, bu ei feddwl mewn gradd o bryder drachefn gyda golwg ar gredoau y gwahanol enwadau crefyddol oedd o'i amgylch. Yr oedd y Wesleyaid yn y gymydogaeth yn lluosog ar y pryd, ac fel y dywed ef o "syniadau Arminaidd iawn," Dygid yn mlaen y dadleuon mwyaf gwresog rhyngddynt hwy a'r Methodistiaid Calfinaidd, a byddai poethder y frwydr ar rai adegau yn cyrhaedd mor uchel fel y byddai yn rhaid terfynu y ddadl gyda'r dyrnau. Nid y plant yn unig a elent i'r eithafion hyn, eithr gwyr cyfrifol yn fynych. Mae hanes am ddau o'r rhai mwyaf parchus gan y naill enwad a'r llall, y rhai a ystyrid yn golofnau yr athrawiaethau a gredid yn ddiamheu ganddynt, a'r rhai yr edrychid arnynt yn gadfridogion y byddinoedd oeddynt ar y maes yn barod i frwydr ar yr awgrym lleiaf, yn terfynu un ddadl yn y modd hwn. Dywedir i'r ddau hyn gyfarfod â'u gilydd un diwrnod mewn lle annghyfanedd, ac iddynt wrth gyfarch gyffwrdd eu gilydd yn y man tyneraf ar eu natur gyda phwnc o athrawiaeth, hyd nes y collasant bob llywodraeth ar eu tymherau. Yr oedd cymaint o wres yn meddianu y ddau hen sant fel yr arferasant eu tafodau gyda chryn lawer o ryddid, ac yn y diwedd yr aethpwyd i arfer y dyrnau a hyny i bwrpas hefyd, a bu y ddau yn dwyn yn eu cyrph nodau eu sel dros eu credoau, ac yn cario olion y frwydr am wythnosau. Bu hyn yn foddion i gywilyddio y ddau, a dofwyd cryn lawer ar y dilynwyr. Fel y gallesid tybio, yr oedd y dadleuon hyn yn dylanwadu yn fawr ar feddwl bywiog Dafydd ieuanc. Fel hyn y dywed ef am sefyllfa ei feddwl y pryd hwnw:—"Bum yn pryderu am y gwirionedd gyda golwg ar syniadau gwahaniaethol y Wesleyaid a'r Methodistiaid. A chan fy mod wedi cyrhaedd boddlonrwydd i mi fy hun fod y Beibl yn Air Duw a'i dystiolaeth yn ysbrydoledig ac yn anffaeledig, yna meddyliais am osod y gwahanol gredoau yn y glorian fel hyn—Bod yr athrawiaeth yr oedd y Beibl yn ei dysgu yn gorwedd yn esmwyth yn mynwes yr holl Feibl; a thybiwn pe buasai yr Arminiaid yn ysgrifenu y Beibl na buasent byth yn ysgrifenu rhyw ranau ohono, oblegyd yr oedd amryw adnodau yn hollol annghymeradwy ganddynt. Buasent yn gadael allan lawer o'r Epistol at y Rhufeiniaid, a'r Llythyr at yr Ephesiaid, a llawer o eiriau yr Arglwydd Iesu yn yr Efengyl yn ol Ioan. Nid oeddwn yn gweled unrhyw gredo yn gorwedd mor esmwyth yn mynwes yr holl Feibl a chredo y Calfiniaid, sef y rhai hyny ohonynt William Williams o Bantycelyn, Charles o'r Bala, a Thomas Jones o Ddinbych. Yr oeddwn, i ryw raddau, yn gydnabyddus â gweithiau y tri hyn er yn fachgen ieuanc iawn, ac yn meddwl y buasai y rhai hyn yn foddlawn i ysgrifenu pob adnod o'r Beibl, er heb weled eu cysondeb na gallu plymio eu dyfnderoedd. Felly y gwnaethum fy meddwl i fynu ar y pynciau hyn. Wedi hyny, daeth Oraclau Bywiol y Bedyddwyr i'm meddiant, a bum yn cydmaru hwn â'r cyfieithiad cyffredin; ac er fod ynddo lawer gwelliant o bosibl, eto yr oedd yn gwneud gormod mewn rhai cyfeiriadau nes eu gwneud yn waeth yn lle yn well. Ac wrth edrych arnynt yn bedyddio trwy suddo mewn dwfr yn yr afon, yr oeddwn yn ei weled yn beth anweddaidd ac annaturiol, a meddyliwn ynof fy hun na sefydlodd yr Arglwydd y fath ordinhad i'w eglwys, yn yr holl fyd. ac yn mhlith holl genedloedd y ddaear. Gwelwn hefyd nad oedd bendith ar hyny i'r Bedyddwyr eu hunain, oblegyd nid oeddynt yn well crefyddwyr nac yn fwy duwiol nag eraill. Nid oeddwn yn gweled dim daioni yn dilyn ar ol y cynhwrf a'r dadwrdd gyda'r trochi, ac heblaw hyny yr oedd yn anfantais amlwg i'r plant. Yr oedd plant y Bedyddwyr ar y pryd y rhai gwaethaf yn yr ardal, a'r teuluoedd, yn ol pob argoelion, y rhai mwyaf digrefydd. Nid oedd ond lle bychan i Air Duw a gweddi yn eu tai. Pan oeddwn tua phymtheng mlwydd oed, aethum i Siloam, Capel Garmon, i gyfarfod pregethu a gynelid gan yr Annibynwyr, a gadawodd y pregethau effeithiau daionus iawn ar fy meddwl. Y Parchn. William Rees, Dinbych, a David Price, Penybont Fawr, oedd yn gwasanaethu ynddo. Yr oeddwn yn gweled llawer o rinweddau yn perthyn i'r drefn Annibynol, ac yr oedd wrth fy modd mewn lluaws o bethau, ond deallwn fod eglwysi Siloam a Nebo y pryd hwnw yn cael eu hanrheithio gan ymrafaelion a chynhenau; ac er fod Annibyniaeth yn dda yn fy ngolwg, yr oeddwn yn gweled fod eisiau rhyw egwyddor arall i gadw trefn rhag i'r eglwysi fyned yn destyn cân y meddwon ac yn wawd yr ynfydion. Tueddwn felly at Annibyniaeth mewn rhan, ac at Henaduriaeth mewn rhan, er mwyn cael rhyddid mewn trefn. Y mae rhyddid mewn trefn yn dda, ond truenus a pheryglus ydyw rhyddid yr anialwch."

Dyna hanes cryno a chlir am y brwydrau celyd y bu ynddynt yn yr oedran cynar hwn ar ei oes, a'r argyhoeddiadau a enillwyd ganddo ynddynt. Yr oeddynt wedi costio llawer iddo ac wedi ymaflyd yn nyfnder ei ysbryd, ac oherwydd hyny nid oedd yn petruso dim gyda golwg ar roddi datganiad clir iddynt ar hyd ei oes. Byddai ei gyffes groyw o'i argyhoeddiadau yn y ffordd hon yn ei osod mewn perygl i bobl ei ystyried rai gweithiau yn gyfyng ei syniadau am rai enwadau, ac yn tueddu i erlid, ond pell hollol oddiwrth hyny ydoedd bob amser. Nid oedd neb a goleddai feddyliau uwch ar hyd ei oes am ddynion da pob enwad nag ef. Mawrhai bobpeth a ystyriai yn rhinweddau yn y gwahanol lwythau, ac yr oedd yn ddigon craff i weled lluaws o bethau canmoladwy yn mhob cyfundeb crefyddol. Elai i wrando pregethau yn nghyfarfodydd y gwahanol enwadau bob amser pan y byddai yn gyfleus, a gwnai ymdrech i gael y cyfleusdra hwnw, a mawr y mwynhad a gaffai trwy hyny. Bu am flynyddoedd olaf ei oes yn derbyn cyfnodolion Cymreig y Bedyddwyr, yr Annibynwyr, a'r Wesleyaid, a darllenai hwynt yn fanwl. Ac yr oedd parch aelodau o gyfundebau crefyddol eraill y rhai oeddynt yn fwyaf cydnabyddus âg ef yn fawr iawn iddo, ac yr oeddynt yn argyhoeddedig ei fod yn gyfaill cywir a gonest iddynt; ond yr oedd o natur mor dyner, aceto mor fywiog a pharod ci symudiadau, ac yn berffaith ddidwyll yn ei gyffes o'r argyhoeddiadau a feddianid ganddo, fel yr edrychid arno, gan y rhai mwyaf annghyfarwydd âg ef, yn rhy dueddol i lefaru yn arw am rai llwythau crefyddol yn ogystal ag am bersonau neillduol.

Yr oedd y cyfnod y cyfeirir ato yn y bennod hon yn dymhor tra dadleugar yn hanes Cymru grefyddol, yn enwedig rhwng Arminiaid a Chalfiniaid. Prin yr oedd un gymydogaeth fyw trwy y wlad i gyd yn rhydd oddiwrth ddylanwad y dòn gref. Saethai y pleidiau at eu gilydd fel gelynion tra yr oeddynt o dan orchudd y niwl; ond erbyn hyn y mae llawer o'r tawch wedi cilio, a'r byddinoedd yn canfod mai cyfeillion yn ymladd o dan faner yr un Arweinydd ydynt; ac er iddo ef gael ei eni, a threulio ei ddyddiau boreuaf, yn swn y frwydr fawr ac yn meddu natur fywiog ac o duedd barod i fentro brwydr—fel y march rhyfel a ddesgrifir yn Llyfr Job yn "diystyru arswyd ac ni ddychryna, ac ni ddychwel yn ei ol rhag y cleddyf. . . . Efe a ddywed yn mhlith yr udgyrn, Ha, ha; ac a arogla o bell ryfel, twrf tywysogion a'r bloeddio," eto nid oedd neb yn fwy siriol nag ef i groesawu baner heddwch rhwng y pleidiau rhyfelgar, ac nid yn unig hyny, ond cyfeillgarwch agos a chydweithrediad calonog; a chafodd fyw i wneud rhyw gymaint tuag at ddwyn hyny oddiamgylch ac i weled ei ddymuniadau i raddau helaeth wedi eu sylweddoli.

Pan yn ysgrifenu llythyr at gyfaill iddo yn y flwyddyn 1886, yn cynwys adgofion am achos crefydd yn Mhenmachno, dywedai fel hyn:——"Hyd y sylwais i, parti-sel a fu y peth mwyaf niweidiol i grefydd gyda'r Methodistiaid o bob peth, yn y blynyddoedd cyntaf wedi i'r Wesleyaidd dyfod i bregethu i'r ardal, ac am flynyddoedd wedi hyny. Tua dechreu y diwygiad dirwestol y diflanodd y teimlad ynfyd a digrefydd hwnw, ac wedi hyny y daeth llwyddiant mawr."

PEN. III.——Ymarfogi at waith.

Yn dechreu pregethu.—Dwyn ei achos i'r Cyfarfod Misol.—Y bregeth gyntaf. Ei daith Sabbothol gyntaf.—Caniatau iddo holl gylch y Cyfarfod Misol i bregethu.— Barn goruchwyliwr Mr. Bankes.—Barn ei fam.—Ei benderfyniad.—Syched am wybodaeth.—Ei ofid am na chawsai fanteision athrofaol.—Yn Mon.—Pregethu yn y tai a'r ysguboriau.—Traddodi pregeth Watson.—Cynghor John Gruffydd.—Testynau pregethau cyntaf ei oes.—Ei briodas.—Yn amaethwr.—Ei ordeiniad.—Ei awydd i ymryddhau oddiwrth ofalon bydol.—Taith yn Mon.—Oedfa fawr yn Methesda.—Cronfa Athrofa y Bala.—Ei gysondeb yn y cyfarfodydd wythnosol.—Galwad ffurfiol i'w bugeilio gan eglwysi Penmachno.—Ei ofal am blant yr eglwys.

Yn y flwyddyn 1834—cyn cyrhaedd ei lawn 19eg oed—dechreuodd bregethu yn rheolaidd. Yr oedd yr holl frawdoliaeth er's tro yn disgwyl yn awyddus iddo ymaflyd yn y gwaith; a phan yr aethpwyd i ofyn barn yr eglwys yn ei gylch, yr oedd yr unfrydedd llwyraf o'i blaid. Dygwyd yr achos i'r Cyfarfod Misol a gynelid yn Mai y flwyddyn hono. Y cenadwr dros eglwys Penmachno gyda'r gorchwyl hwn ydoedd yr hen flaenor Huw Rolant, a mawr oedd ei lawenydd o gael bod yn gyfrwng i ddwyn yno genadwri mor gysurus, a rhoddwyd iddi y derbyniad siriolaf gan yr holl frawdoliaeth.

Er iddo fod yn dweyd ychydig o sylwadau ar ranau o'r Ysgrythyr amryw o weithiau, cyfrifid ganddo ef iddo draddodi ei bregeth gyntaf ar nos Lun y Sulgwyn yn y flwyddyn 1834. Ei destyn y pryd hwnw ydoedd I Ioan i. 7. Methais a chael fawr o hanes yr oedfa hon, ond clywais gan un oedd yno fod y bregeth yn afaelgar, a'r cyfarfod â chryn lawer o lewyrch arno drwyddo.

Cafodd ei holi yn Nghyfarfod Misol Bettwsycoed yn Ngorphenaf y flwyddyn hono, ac yn Nghyfarfod Misol Llangwm yn yr Hydref canlynol, caniatawyd iddo gylch y sir i bregethu ynddo.

Y daith reolaidd gyntaf a wnaed ganddo ydoedd y Sabboth cyntaf yn Awst —Dolyddelen, 10; Capel Curig, 2; Bettwsycoed, 6. Yr oedd Hugh Davies y blaenor—yr hwn a symudodd i Wlad y Gorllewin—yn gydymaith iddo ar y daith hon, ac yn dechreu y gwahanol oedfeuon.

Fel hyn y dywed ef ei hun am y cyfnod hwn:—"Pan y daeth y son fy mod yn dechreu pregethu, yr oedd goruchwyliwr Mr. Bankes"—yr hwn yr oedd ef yn ei wasanaeth ar y pryd hwn—"yn fy erbyn yn gryf iawn, ac yn dweyd nas gallai ef byth wneud dyn ohonwyf, gan dybio y byddwn yn ymadael o'i wasanaeth ef ar unwaith. Dywedais inau wrtho nad oeddwn yn bwriadu ymadael âg ef a myned ymaith. A'r tro drachefn yr ymwelodd â'r gymydogaeth, yr oedd wedi cael cynyg i mi fyned yn glerigwr, gydag addewid am ddigon o arian a dillad i'm parotoi i fyned i Gaergrawnt, pan y byddwn yn alluog; a phan y byddai i mi orphen yno, yr oedd gan Mr. Bankes nawddogaeth amryw o eglwysi, ac y cawn y lle cyntaf a ddeuai yn rhydd. Diolchais yn fawr iddo am ei gynyg, thrwyddo ef i Mr. Bankes; ond os gwelai yn dda i mi gael aros fel yr oeddwn, y byddai yn llawer gwell genyf. Ac wedi myned adref, adroddais gynwys yr ymddyddan i fy mam. 'Fy machgen bach,' meddai, 'byddai yn well o lawer genyf dy weled yn ysgubwr simneiau.' Yr oedd fy mam wedi bod mewn gwasanaeth gyda pheriglor am saith mlynedd, ac yr oedd y fuchedd afreolus a phenrhydd a arweinid gan hwnw, heb na cherydd na dysgyblaeth, wedi gostwng ei syniadau yn fawr am y personiaid, ac hefyd am yr eglwys yr oeddynt yn nglŷn â hi. Nid oedd yn demtasiwn gref i minau ychwaith fyned i'r cyfeiriad hwnw. Yr oeddwn yn meddwl y gallwn gael hyny a fyddai arnaf ei eisieu o'r byd heb fyned lawer o'm ffordd i'w geisio."

Yr oedd yn sychedig iawn hefyd am addysg, ond yr oedd yn ormod o Ymneillduwr i werthu ei hunan er mwyn hyny. Yn y flwyddyn 1837—yn mhen tair blynedd ar ol iddo ef ddechreu pregethu—yr agorwyd Athrofa y Bala. Teimlai yntau yn dra awyddus i fyned yno; ond ni anogid ef gan neb, eithr yn hytrach beïd ef gan rai o'r hen frodyr yn Mhenmachno am feddwl ymadael â'r oruchwyliaeth oedd ganddo. Yr oedd wedi ei ddewis erbyn hyn yn fath o isoruchwyliwr ar etifeddiaeth fechan yn y gymydogaeth, yr hon swydd a lanwodd am flynyddoedd lawer gyda chymeradwyaeth mawr, gan gynyddu mewn dylanwad a pharch hyd yr adeg yr ymadawodd o'r ardal.

Gwariai y cyflog a gaffai yn llwyr wrth fyned i bregethu ac am lyfrau a dillad, yn ystod y blynyddoedd cyntaf, fel rhwng gwaith ei gyfeillion yn ei berswadio i aros lle yr oedd, a diffyg arian i'w gynorthwyo i gychwyn, na fentrodd yr Athrofa pan yr agorwyd hi, ond parhai i deimlo yn ofidus ar hyd ei oes na fuasai wedi cael addysg athrofaol. Fel y canlyn yr ysgrifena yn ei nodiadau wrth gyfeirio at hyn:—"Teimlais lawer o anfantais a gwendid meddwl oblegyd hyn, a bum am flynyddoedd heb feddwl am wneud dim ond cau bwlch yn awr ac yn y man. Bum yn y fath sefyllfa o ddigalondid yn y blynyddwedd cyntaf fel y gwerthais fy llyfrau dair gwaith a'm ceffyl ddwywaith, gan benderfynu na byddai i mi fyned i bregethu mwy, am nad oeddwn yn gweled fy hun yn werth i barhau; ond rhywfodd, byddai fy nghyfeillion yn fy ngorfodi i ddal yn mlaen drachefn. Pe buasent wedi fy ngorfodi, ie, fy nghynghori, i fyned i'r athrofa i gael addysg, buasai yn dda iawn genyf. Yr wyf yn cofio fy mod ar gyhoeddiad yn sir Fon—wedi cael oedfeuon llewyrchus mewn lluaws o fanau, a phobl yn dilyn o'r naill gapel i'r llall—ac yn agos i Lanerchymedd, mewn tŷ ar nos Lun, lle yr oedd y diweddar Barchedig John Phillips wedi bod yn llettya y nos Sabboth blaenorol. Adroddai gwr y tŷ wrthyf yr ymddyddan a fu rhwng Mr Phillips ac yntau yn nghylch yr angen oedd ar bregethwyr am addysg athrofaol, ac mai gresyn oedd fod yr un pregethwr yn meiddio dringo i fynu i bwlpudau y Methodistiaid heb gael addysg athrofaol uchel a thrwyadl. Ni chefais le i dybio fod y gwr, wrth adrodd yr ymddyddan, yn gwneud yr un cyfeiriad o gwbl ataf fi yn bersonol. Fodd bynag, boreu dranoeth, er fod genyf wythnos o gyhoeddiad, aethum adref ar fy union yr holl ffordd, gan benderfynu na welid fi yn esgyn i bwlpud mwy. Ond ar ol i'r cwmwl hwn fyned heibio, rywfodd meiddiais fyned wedi hyny rhwng bodd ac anfodd; er hyny, y mae y teimlad o'r diffyg hwn wedi bod yn brofedigaeth lem i mi ar hyd fy mywyd."

Byddai yn pregethu llawer, yn mlynyddoedd cyntaf ei weinidogaeth, yn ystod nosweithiau yr wythnos yn nhai ac ysguboriau ardal Penmachno a'r ardaloedd cylchynol. Prin y byddai wythnos yn myned heibio heb iddo wneud hyn, a gwnai hyny amryw weithiau ambell i wythnos, fel y byddai holl gyrau y wlad yn hollol gydnabyddus â chael eu sancteiddio â'i weinidogaeth gyson—y rhai methedig yn cael efengylu iddynt, ac esgeuluswyr paganaidd yn methu dianc o'i swn. Anfynych yr agorid tŷ newydd heb ei gael ef i'w gysegru trwy bregethu, ac ni feddylid am gladdu y meirw heb ei alw ef i gyhoeddi Efengyl y dyddanwch ar yr achlysur. Cafodd fantais trwy hyn, yn ddiamheu, i feithrin y ddawn naturiol a pharod a feddai, oblegyd byddai yn y tai a'r ysguboriau yn nghanol y bobl ac yn siarad â'r bobl heb ddim hualau arno.

Ni fyddai yn ysgrifenu ei bregethau yn llawn y pryd hwnw, ond gwnai hyny yn llawnach yn y cyfnod hwnw nag y gwnai yn nghyfnodau diweddarach ei fywyd. Clywais ef yn dweyd iddo unwaith geisio dysgu pregeth o eiddo Thomas Watson ar gyfer oedfa a gynelid mewn ty rhyw noswaith, am nad oedd y bregeth a gyfansoddwyd ganddo ar gyfer yr achlysur wrth ei fodd o lawer; ond aeth yn dywyllwch mawr arno yn ebrwydd wedi dechreu, a chollodd ei afael yn mhregeth yr hen Buritan yn hollol; ac ni cheisiodd gerdded yn ngwisgoedd neb ond yr eiddo ei hun byth ar ol hyny.

Un o'r nodweddion amlycaf yn ei weinidogaeth o'r dechreu, a'r hon a barhaodd yn mhob cyfnewidiad ar ei ddull o bregethu, ydoedd agosrwydd at y gwrandawyr. Yr oedd ef a'i wrandawyr yn deall eu gilydd, ac mewn cydymdeimlad perffaith â'u gilydd. Ni cheisiai synu y bobl â phethau cywrain, ac ni fyddai yn cymysgu y dwfr er mwyn iddo ymddangos yn ddwfn; yn hytrach, aberthai yn siriol y cymeriad o fod yn bregethwr mawr, yn ngolwg rhyw ddosbarth o wrandawyr, ar allor eglurdeb syml a buddioldeb synwyrol, gan ymaflyd yn dyn yn ngwir amcan pregethu. Yr oedd blaenor hynod, o'r enw John Gruffydd, yn byw yn Nghapel Curig yr adeg hono, yr hwn yr oedd ei graffder, ei synwyr, a'i grefydd yn hysbys trwy yr holl gylch. Arferai roddi cynghorion tra phriodol i wyr ieuainc yn dechreu pregethu. A phan yr oedd y pregethwr ieuanc o Benmachno yno ar ei daith gyntaf, y cynghor a roddwyd iddo gan yr hen flaenor craff ydoedd :—" Gofala di, 'machgen i, am gysylltu y bregeth â'r bobl bob amser—nid pregethu yn eu clyw, ond pregethu iddynt. Y mae J—,"gan gyfeirio at bregethwr ieuanc arall, "yn dweyd, 'Gair neu ddau o gymhwysiad yn y diwedd,' pryd y dylai gymhwyso y bregeth ar ei hyd at y bobl. Dylai amcanu at saethu y gwrandawyr o'r dechreu i'r diwedd." Ni bu gwrthrych ein Cofiant yn ol, fodd bynag, o wneuthur y cynghor.

Tair o bregethau cyntaf ei oes ag y cofir am danynt gan ei gyfoedion fel rhai hynod, oeddynt ar y testynau canlynol :—" Brysia dianc yno," "Canaf am drugaredd a barn," "Fel yn ngoruchwyliaeth cyflawnder yr amseroedd y gallai grynhoi ynghyd yn Nghrist, yr holl bethau sydd yn y nefoedd, ac ar y ddaear, ynddo Ef." Yr oedd pregeth y "Darn llaw ar galchiad y pared" hefyd, yn un o bregethau mwyaf nerthol blynyddoedd cyntaf ei weinidogaeth. Nodwedd gyffrous oedd i'w weinidogaeth yn y blynyddoedd hyn. Yn y dymhestl yr oedd ei gartref—ystorm oedd ei weinidogaeth—y mellt a'r ddaeargryn a welid ac a glywid fynychaf yn ei bregethau.

Pan y dechreuodd bregethu, yr oedd olion cenfigen a thraha yr Eglwyswyr at bregethwyr Ymneillduol heb ddiflanu. Er fod goleuni gwybodaeth wedi eangu y terfynau, a lluaws o'r hen gloddiau wedi eu symud, gan ysbryd rhyddid a gyniweiriai yn y tir, eto yr oedd amryw o bethau yn aros i brofi mor anhawdd oedd gan orthrwm dynu ei draed i'r gwely i farw. Yr oedd y gydnabyddiaeth y gorfodid y Llywodraeth i'w rhoddi, o safle pregethwr Ymneillduol, yn un âg arwyddion anfoddlonrwydd arni. Er i bregethwr gael ei alw gan y Nefoedd, a chael ei gymeradwyo yn llysoedd yr eglwys y perthynai iddi, a chael gosod sel apostol arno gan farn y saint, yr oedd yn rhaid iddo apelio at Cesar cyn y byddai yn ddyogel iddo agoryd ei enau dros ei Dduw, a myned i lys bydol i gymeryd y llwon gosodedig.

Bu yntau, fel lluaws ei frodyr, trwy y pair hwn, ac wele yn canlyn lythyr ei ollyngdod, yr hwn a gafwyd yn mhlith ei bapyrau :

County of	$\scriptstyle {\left.{\begin{matrix}\ \\\ \end{matrix}}\right\}\,}$ I JOHN DAVIES, Esquire, one of Her Majesty's Merioneth Justices of the Peace for the said County of Merioneth,
Merioneth

DO HEREBY CERTIFY, That DAVID DAVIES, of Penmachno, in the County of Carnarvon, did this Day appear before me, and did make, and take, and subscribe the several Oaths and Declarations contained and specified in an Act made in the Fifty second Year of the Reign of King GEORGE the Third, intituled, "An Act to repeal certain Acts, and amend "other Acts, relating to Religious Worship and 'Assemblies, and persons teaching and preaching "therein."

Witness my hand this First Day of January, in the Year 1835.

JOHN DAVIES.

Yn y flwyddyn 1840, pan oedd yn bump ar hugain oed, ymbriododd â Mrs. Ellen Thomas, gweddw gyda phump o blant, oedd yn cadw siop yn mhentref Penmachno; a bu y cam hwn, fel yr arferai ef ei hun ddweyd bob amser, yn un o'r camrau mwyaf bendithiol a roddwyd ganddo yn ystod ei oes. Daroganai lluaws fod i fachgen ieuanc fyned o dan y fath ofalon yn rhyfyg; ond cafwyd arwydd yn lled fuan ei fod o dan arweiniad y Golofn yn y symudiad hwn. Cafodd ynddi hi—yr hon sydd wedi ei ddilyn erbyn hyn i'r dragwyddol orphwysfa rodd gan yr Arglwydd. Gwenodd y nefoedd arnynt, a chyn pen ychydig o flynyddoedd ar ol priodi yr oedd y fasnach wedi eangu, a'r hen fasnachdy wedi ei adael am un helaethach, a'r masnachdy newydd, yn nghyd âg ychydig dir o'i amgylch, wedi ei sicrhau yn eiddo iddynt. Wedi bod yn y cylch hwn am bedair blynedd, symudodd i dyddyn a ddelid gan ei fam—yn—nghyfraith a elwir Penybryn. Bu yn trin y ffarm hono am ysbaid saith mlynedd, a graen bendith y nefoedd ar y cwbl. Codai allor i Dduw fel Abraham yn un o'r pethau cyntaf yn ei holl symudiadau, a gellir dweyd yn ddiamheuol am Benybryn tra y bu yno, fod Arch Duw yn cael ei chroesawu yn y lle, a bod Duw yr Arch wedi ei fendithio ef a'i holl dŷ.

Yn y flwyddyn 1849, pan yr oedd yn bedair ar ddeg ar hugain mlwydd oed, ordeiniwyd ef i holl waith y weinidogaeth, yn Nghymdeithassa y Bala, yn mis Mehefin. Llywyddid yn y Gymdeithasfa hono gan y Parch. Richard Humphreys. Yr oedd y cyfarfod ordeinio am un ar ddeg boreu ddydd Mercher, y 13eg, pryd y neillduwyd y brodyr Robert Roberts, Parc, ger y Bala, David Davies, Penmachno; John Williams, Bala; Evan Lloyd, Carneddau; David Morris, Caernarfon; Emrys Evans, Abergele; ac Ebenezer Powell, Holt. Dechreuwyd y cyfarfod gan Mr. Thomas Owen, Wyddgrug. Darllenwyd y rhanau arferol o'r Ysgrythyrau, a gweddiwyd ar yr achlysur gan Mr. W. Prytherch, Caio, Caerfyrddin. Traddodwyd yr araith ar "Natur Eglwys," gan Mr. David Elias, Mon. Gofynwyd cymeradwyaeth y Corph o'r brodyr a neillduid gan Mr. John Hughes, Liverpool. Traddodwyd y Cynghor gan Mr. John Hughes, sir Drefaldwyn, a therfynwyd y cyfarfod trwy weddi gan Mr. Robert Evans, Llanidloes. Fe welir fod yr holl frodyr a neillduid y pryd hwnw, yn nghyda'r gweinidogion a gymerent ran yn y gwasanaeth, erbyn hyn wedi eu symud oddiwrth eu llafur at eu gwobr.

Yr oedd ei ordeiniad yn gareg filldir yn ei yrfa weinidogaethol. Difrifolwyd ef yn fawr trwy yr amgylchiad, ac ymdeimlai yn ddwys a'r cyfrifoldeb a roed arno. Y pryd hwn darllenodd "Earnest Ministry," gan y diweddar J. Angell James, a "Jones Llangan a'i Amserau" yn y Traethodydd. Gwnaethant argraph ddwys ar ei feddwl; ac er iddo fod yn nglyn â galwedigaethau bydol am rai blynyddau ar ol hyny, aflonyddwyd arno yn fawr, a theimlai mai "Gwas yr Arglwydd" ydoedd, ac na ddylai ymrwystro â negeseuau y bywyd hwn. Byddai yn pregethu yn y cylch,. oddeutu ei gartref, heb geiniog o gydnabyddiaeth am hyny, a bu yn myned oddicartref ac yn dychwelyd lawer gwaith, wedi gwario pob ceiniog a dderbyniai ac ychwaneg. "Wedi i mi gael fy ordeinio," meddai, "deffrodd fy meddwl i ddifrifwch wrth feddwl am y gwaith; ac yn lled fuan addunedodd y wraig a minau, os gwelai yr Arglwydd yn dda ein bendithio â modd i fyw, y rhoddem bob gofalon bydol i fynu er mwyn i mi ymroddi i'r gwaith o bregethu yr Efengyl." Aeth i fath o gyfamod â'r Arglwydd fel Jacob yn Bethel.

Ond yn fuan ar ol ei ordeinio, symudodd i'r Bennar—ffarm fwy o lawer—gan dybio y gallasai drefnu pethau yno yn y fath fodd ag y buasai yn fwy rhydd i fyned oddiamgylch i bregethu, a chael mwy o amser i ddarllen ac astudio. Ond yn hyn, fel y dywedai ef ei hun, fe'i siomwyd. Yr oedd bywiogrwydd ei ysbryd, a'r yni oedd yn ei natur yn ei gadw i fyned yn barhaus, ac er ei fod wedi rhoddi y gofal i was ag yr oedd ganddo bob ymddiried ynddo, a'r ffarm yn gwella ac yn talu yn dda, yr oedd ei farn ef am yr hyn a ddylasai gweinidog yr efengyl fod, yn ei wneud yn anesmwyth iawn.

Fel hyn y mae yn arllwys ei deimlad wrth gyfeirio at yr adeg hon:—"Arosasom yno tua naw mlynedd, ac yr oedd y ffarm yn talu yn dda i ni—yr anifeiliaid yn brashau, a'r cnydau yn trymhau, a phobpeth yn myned yn well well o hyd. Yn unig y pregethu oedd yn cael cam. Byddwn yn teimlo weithiau fel pe buaswn ar yr arteithglwyd yn cael fy nirdynu—y pregethu yn tynu yn un pen, a'r gofalon a'r dyledswyddau bydol yn tynu yn y pen arall. O'r diwedd, yr oeddwn yn gweled fod yn rhaid aros gyda'r byd neu ynte ymryddhau. Pe yr aroswn yn hwy pa werth i grefydd a fuaswn? Ac wedi pryderu llawer, penderfynasom roddi y ffarm i fynu."

Nid y ffarm a'i rhoddodd ef i fynu. Yr oedd hen weinidog unwaith yn sir Feirionydd wedi methu gwneud dim o'i fasnach, ac wedi ei rhoddi i fynu, ac yn dweyd mewn Cyfarfod Misol ei fod ef wedi rhoddi ei shop i fynu er mwyn yr Efengyl. Digwyddai yntau fod yn bresenol yn gwrando arno, ac meddai, wrth rai o'r cyfeillion agosaf ato, "A glywch chwi ar y brawd yn dweyd yn hollol o chwith. Nid efe a roddodd y shop, ond y shop a'i rhoddodd ef i fynu." Ond nid felly y gadawodd ef y byd. Gadawodd ef pan yr oedd yn gwenu ac yn denu. Ond er ei fod yn ffarmio y blynyddoedd hyn, nid ffarmwr a phregethwr ydoedd ond pregethwr a ffarmwr.

Yn niwedd y flwyddyn 1856, fel y'm hysbyswyd, bu ar daith yn Mon yn nghwmni y diweddar Barch. Dafydd Rolant. Ymddengys iddynt, yn ystod y daith hono, gael rhai oedfeuon grymus a dylanwadol iawn; ond yn Nghaergybi y cafwyd yr oedfa fawr. Pregethai Dafydd Rolant yn gyntaf y noson hono, a chodai yntau ar ei ol gan ddarllen yn destyn Salm i. 5, 'Am hyny yr annuwiolion ni safant yn y farn, na 'phechaduriaid yn nghynulleidfa y rhai cyfiawn." Gyda i'r pregethwr ddechreu llefaru fe deimlid fod yno rhyw oleuni a nerth yn nglyn â'r genadwri. Desgrifiai y Farn Fawr mor fyw fel y credai y bobl eu bod ynddi ac yn methu sefyll. Yr oedd dynion cryfion yn y gynulleidfa ar ddarfod am danynt, ac yn llewygu gan ofn. Adroddai gwr o Fon wrthyf yn ddiweddar, ei fod yn blentyn gyda'i sam yn y capel yn gwrando y bregeth hono, a'i fod wedi ei ddal gan fraw mawr wrth weled y cyffro, ac yn gwaeddi, "Mam, mam," ond ni chymerai ei fam un sylw ohono. Rhoddai y bachgen ei ddwylaw ar ei wyneb a llefai, "Amen, amen." Ond pan y delwai y gynulleidfa, ac y disgynai gwyr nerthol yn haner meirwon yn ngolwg y farn a ddesgrifid, agorodd y pregethwr ddrws o ymwared iddynt trwy yr adnod hono—"Crist mewn pryd a fu farw dros yr annuwiol," a bloeddiai ar uchder ei lais "DYNA FODD I SEFYLL YN Y FARN." Yr oedd y gynulleidfa yn cael ei gwynt ati, ac yr oedd y gruddfanau a'r ocheneidiau yn troi yn fawl ac yn orfoledd mawr. Gadawodd yr oedfa hon argraph dda ar y dref, ac ar y wlad o amgylch am flynyddoedd, a diamheu fod lluaws sydd yn y nefoedd heddyw, yn dyddio eu genedigaeth yn nheulu Duw yn yr oedfa hono, ac yn edrych arni fel haner dydd ar y ffordd yn eu hanes. Ymunodd dau ar bymtheg â'r eglwys y noswaith hono, a bu rhai yn cael eu hychwanegu at y saint am fisoedd ar ol hyny fel ffrwyth yr oedfa.

Wrth ddychwelyd o Fon aeth y ddau i gyfarfod Nadolig i Lanllechid, a noson ddiweddaf y cyfarfod pregethai y ddau gyda'u gilydd ac yn yr un drefn. Dechreuid yr oedfa gan John Williams, Llecheiddior, a phregethodd Dafydd Rolant yn mlaenaf ar y gair "Gorphenwyd." Pregethodd yntau yr un bregeth ag oedd ganddo yn Nghaergybi, a chyda nerth a dylanwad ofnadwy. Dywedai un oedd yn yr oedfa hono na welodd effeithiau cryfach ar gynulleidfa erioed. Dringai rhai i fynu i golofnau yr oriel fel yn ceisio dianc, disgynai eraill i'r llawr o flaen y gwynt nerthol a ruthrai. Yr oedd yr hen bregethwr Morris Jonesyr "Hen Brophwyd," fel e'i gelwid—yn eistedd o dan y pwlpud. Codai o'i eisteddle yn sydyn ac edrychai i fynu i'r pwlpud, a dywedai, "Ie, Dafydd Penmachno, sydd yma, nid angel." Cododd i fynu eilwaith, a than deimlad o ofnadwyaeth y lle, gwaeddodd allan, "Trugaredd, Dafydd anwyl." Ychwanegwyd lluaws at eglwysi y cymydogaethau, ac yn eu plith yr oedd tri o gymeriadau hynod mewn drygioni—y rhai oeddynt cyn hyny yn ddychryn mewn annuwioldeb, ond a fuont o'r dydd hwnw allan yn ddychryn i annuwioldeb. Boreu dranoeth yr oedd Dafydd Rolant yn marchogaeth i gyfeiriad cartref ac yntau yn ei ddilyn, ac encyd o ffordd rhyngddynt â'u gilydd. Yn Nhy'nymaes, daeth un hen flaenor i'w cyfarfod, ac meddai, "Wel, 'r ydach chi yn myn'd adre', Dafydd Rolant." "Ydan," meddai yntau, " y mae Dafydd Dafis yn dwad yn ymyl. Paid a dweyd dim wrtho, y mae wedi tynu'r diafol yn ei ben, ac wedi cymryd Sebastopol neithiwr, wel di."

Yn Nghymdeithasfa y Wyddgrug, yr hon gynaliwyd Rhagfyr, 1856, penderfynwyd symud yn mlaen i gasglu Cronfa Athrofa y Bala, a phenodwyd y Parch. Edward Morgan, Dyffryn, i ddwyn y gorchwyl i ben, yr hyn a wnaed ganddo, fel y mae yn hysbys, gyda llwyddiant mawr. Ymddengys iddo ymweled â Chyfarfod Misol Dwyrain Meirionydd, yn yr Ionawr canlynol, i osod yr achos ger bron. Cynelid y cyfarfod hwnw yn y Bala, a'r Parch. David Davies oedd y cadeirydd ynddo. Wedi i Mr. Morgan osod yr achos i lawr yn ei ddull deheuig a doniol, yr oedd yn apelio am addewidion. "Ni a ddechreuwn gyda'r cadeirydd," meddai, a chafwyd dechreu o ddifrif mewn addewid siriol o gan' punt ganddo, ac nid cyflawni yr addewid hono yn unig a wnaed ganddo gyda'r achos, eithr bu hefyd yn gynorthwy effeithiol i Mr. Morgan yn ei lafur.

Yn y Drysorfa am 1858, mewn llythyr ar Gronfa yr Athrofa yn Nwyrain Meirionydd, fe geir y nodiadau canlynol :

Yn yr wythnosau diweddaf o'r flwyddyn a aeth heibio, bu y Parchedigion E. Morgan, Dyffryn, a D. Davies, Penmachno, yn ymweled âg eglwysi y rhan hon o'r sir, i osod yr achos da hwn ger eu bronau, ac i ddadleu ei deilyngdod. Ac y mae genyf yr hyfrydwch o osod gerbron darllenwyr y Drysorfa a charedigion yr Athrofa, pa mor bell y mae eu gweinidogaeth wedi llwyddo yn barod yn ein plith. Mae yn degwch hysbysu fod yma amryw eglwysi ag y methodd y brodyr uchod dalu ymweliad â hwynt y pryd hwnw, gan ddisgwyl cyfleusdra i wneud hyny yn ol llaw; ac felly mae rhai o'r eglwysi hyny heb wneud dim eto. Nid am nad ydynt mor barod ac awyddus i wneud â'r rhai a wnaethant; ymddengys eu bod yn peidio yn unig er mwyn cael esgus digonol i gymhell y ddau frawd hyn i dalu ymweliad unwaith â'u cymydogaethau.

Ac nid yn Nwyrain Meirionydd yn unig y bu yn dadleu yr achos hwn, ond bu gyda Mr. Morgan mewn siroedd eraill. Ac yn y flwyddyn 1864, pan y penodwyd Mr Morgan drachefn i gasglu £6,000 at adeilad yr Athrofa, bu ef â'i galon yn y gwaith ac yn gyn. orthwy effeithiol iddo i'w ddwyn oddiamgylch yn llwyddianus.

Nid oedd neb yn mysg y brodyr oedd yn dwyn mwy o sel dros gael pob manteision addysg i bregethwyr ieuainc, i'w cymhwyso i'w gwaith nag oedd ef. Bu bod yn amddifad o addysg athrofaol ei hunan yn brofedigaeth fawr iddo ar hyd ei oes, ac y mae yn ddiamheu fod yr ymdeimlad hwnw yn ei wneud yn fwy aiddgar dros i'w frodyr gael y fantais hono. Gweithiodd yn ymroddgar ac egniol gydag addysg ddyddiol yn nghymydogaeth Penmachno, tra y bu yno, a llwyddodd i gael ysgol anenwadol effeithiol am flynyddoedd i'r ardal.

Ac er gofalon trymion y ffarm, ni chollai byth mo'r cyfarfodydd wythnosol os byddai gartref, a gofalai fod yno yn brydlon hefyd. Yr oedd gweled esgeulusdra ac anmhrydlondeb i ddyfod i'r cyfarfodydd yn boenus iddo, a thraddodai yr areithiau halltaf ar brydiau uwch ben y rhai euog. Bu yn dechreu y cyfarfod eglwysig unwaith, pan nad oedd neb wedi cyrhaedd ond un bachgen bychan ac yntau, a chyflawnodd y gwasanaeth yn fyr a bywiog fel yr oedd wedi gorphen cyn i'r gynulleidfa gynyddu dim. Bu y tro hwn yn wers a gofiwyd am dymhor hir. Heblaw cynal seiat, pregethai yn yr wythnos yn fynych iawn, a deuai llonaid y capel yno i wrando arno.

Yn y flwyddyn 1859, cafodd alwad ffurfiol gan yr eglwysi yn Mhenmachno i'w bugeilio yn yr Arglwydd. Efe oedd yr un a alwyd gyntaf yn fugail rheolaidd yn Nwyrain Meirionydd. Anfonodd lythyr i ddiolch am yr alwad, yn yr hwn y dywedai, "Nad oedd y Bennar yn ei olwg ond megys creiglwyn Carrog, o'i gydmaru â gwaith yr Arglwydd." Gofalai am gyfarfodydd y plant yn wythnosol am flynyddoedd, ac yr oedd ganddo ddawn neillduol i'w dwyn yn mlaen. Amddiffynai y plant hefyd yn ngwyneb ymosodiadau mewn gwahanol ffurfiau. Pan y poenid hwynt gan blant direidus y pentref ar eu ffordd adref o'r cyfarfodydd, byddai ef yn barod at eu galwad i gymeryd eu plaid. Y mae ysgrifenydd y nodiadau hyn yn cofio yn dda am un noswaith, pan yr elai nifer ohonynt adref gyda'u gilydd, i lu o blant drygionus y pentref ymosod arnynt, gan beri blinder ac ofn mawr iddynt.. Rhedasom yn ol at y capel i chwilio am yr athraw. Daeth gyda ni fel arweinydd, ac yr oedd ei bresenoldeb yn tawelu yr ystorm, ac yn gyru y gwrthwynebwyr ar ffo. Cymerai eu plaid hefyd mewn cylchoedd eraill. Cofus genym glywed am dano yn eu hamddiffyn un nos Sabboth yn gyhoeddus, yn ngwyneb ymosodiad llym gweinidog. Yr oedd y diweddar Barch. Robert Evans o Dalybont, yn y daith yn pregethu, ac yntau yn digwydd bod gartref y nos Sabboth hwnw. Gofynwyd i'r gweinidog dyeithr i wrando y plant yn adrodd eu hadnodau, ac wrth wneud hyny ceryddai y plant. yn dost nad oeddynt yn adrodd rhyw adnod yn gywir, ac adroddai yr adnod ei hunan yn gywir, fel y tybiai ef; ond digwyddodd fod adroddiad y pregethwr o'r adnod yn fwy annghywir nag eiddo y plant. Methodd cyfaill y plant, yr hwn a eisteddai yn anesmwyth pan y ceryddid hwynt mor llym, ag ymatal, pan y clywodd yntau yn methu, heb droi ei gerydd yn ol arno ef gyda. llôg. Edrychid arno gan y plant fel tad, ac y mae y rhai a fynychent y cyfarfodydd gydag ef y pryd hwnw yn cofio yn dda am rai adegau tra neillduol—adegau ag y teimlid fod rhyw nerth gorchfygol yn cerdded trwy y gwasanaeth. Denid hwynt ganddo i ymgymeryd â gwaith cyhoeddus y Deyrnas, a bu dechreu a diweddu y cyfarfodydd hyn yn gychwyniad gyrfa o ddefnyddioldeb i luaws ohonynt. Dechreuodd ef ei hunan ar y gwaith yn ieuanc, ac yr oedd yn dra awyddus i gael eraill o fewn y rhwymau yn gynar ar eu hoes.

PEN. IV. Adnewyddiad yn y gwaith.

Diwygiad crefyddol grymus.—Cymydogaeth Penmachno yn cael tywalltiad mawr.—Yntau yn profi yn helaeth ohono.—Gweinyddu yr ordinhadau sacramentaidd.—Ei ddull o fedyddio.—Swper yr Arglwydd.—Taith yn sir Ddinbych.—Ysbryd pregethu.—Cyfansoddi pregethau newyddion.—Ffyddlawn yn yr holl dŷ.—Yn y cyfarfodydd eglwysig.—Yn parotoi i ymryddhau oddiwrth ofalon bydol.—Ei sel dros fugeiliaeth eglwysig.—Yn dyner a gofalus o bregethwyr ieuainc.—Yn ymroddi i lafur.—Yn parhau yn ieuanc ac yn newydd yn ei waith.—Cyfarfod yn Nhrawsfynydd.—Cyfarfod Misol Llidiardau.—Y blynyddoedd 1856 ac 1857 yn flynyddoedd y colledion i'n Cyfundeb.—Yn teithio llawer i Gymdeithasfaoedd a Chyfarfodydd Pregethu. Yn ymadael i Gorwen. Yn ysgrifenu gair o adgofion.—Ei haelioni.—Ү cybydd a'i gi.

YN y blynyddoedd 1859 ac 1860, profwyd gan Ogledd Deheudir Cymru un o'r ymweliadau crefyddol mwyaf grymus. Torodd allan yn yr America, ac ymledodd dros y gwledydd. Yr oedd ei effeithiau ar bob dosbarth yn yr eglwysi—yr hynafgwyr yn breuddwydio breuddwydion, a'r gwyr ieuainc yn gweled gweledigaethau, ac yr oedd y plant hefyd yn chwareu yn heolydd y ddinas sanctaidd.

Cedwid cyfarfodydd gweddiau yn yr addoldai bron bob nos o'r wythnos; ac nid oedd neb yn eu mesur wrth y cloc. Tyrid hefyd i dai anedd ac i gonglau y meusydd. Yr oedd cymoedd Cymru, am fisoedd, yn llawn o adsain hyfryd rhai yn molianu ac yn gorfoleddu. Profodd y gawod drom hon yn fendith fawr i'n gwlad. Ychwanegwyd lluaws at yr eglwysi, ac er i lawer fyned yn eu hol a pheidio rhodio mwyach gyda'r Iesu ar ol i'r cynhwrf laesu, ni fynai llu o'r rhai a ddilynasant yr Iesu y pryd hwnw ymadael. Y mae rhai ohonynt yn amlwg mewn defnyddioldeb gyda'r deyrnas hyd heddyw, ac aeth lluaws i ogoniant yn nghanol y gwres mawr a brofid ganddynt ar y pryd.

Teimlodd cymydogaeth Penmachno nerth y dòn sanctaidd a ymdaflai dros y wlad. Bu dwysder a difrifwch yr eglwys yn amlwg am wythnosau, cyn i bethau mawr a rhyfedd gymeryd lle. Ond yn nghyfarfod gweddi y bobl ieuainc, yr hwn a gynelid ar ol cyfarfod gweddi, y gwawriodd y Pentecost. Disgynodd yr Ysbryd Glân ar bawb oedd yn y lle. Aeth y swn ar led y pentref, a daeth y lluaws yn nghyd hyd nes y llanwyd yr adeilad—rhai yn synu gan ddweyd mai llaw yr Arglwydd yn ddiau oedd hyn, eraill yn amheu; ond yr oedd pawb yn y lle yn gorfod teimlo fod yno rywbeth na welwyd mohono ganddynt erioed o'r blaen—" y peth hwn," nas gallent ei esbonio—a daliwyd amryw oedd yn tueddu, ar eu dyfodiad i mewn, i watwar gan yr un ysbryd. Disgynodd ysbryd prophwydo ar lawer Saul a ddeuai i fysg y prophwydi, a gwnaed llawer cablwr yn weddiwr. Cyfranogodd gwrthrych y Cofiant yn helaeth o'r ysbryd. Arferai fyned gyda'r bobl ieuainc i gynal cyfarfodydd gweddiau ar hyd tai anedd a beudai y gymydogaeth, ac yr oedd ei sel a thanbeidrwydd ei ysbryd yn cyneu yn fflam gref.

Fe gofir byth gan luaws am rai o'i weddiau gafaelgar a'i anerchiadau tanllyd, yn y cyfarfodydd gweddiau a gynelid yn y tai anedd; ac y mae yn sicr fod yr Iesu wedi cyfarch llawer tŷ y pryd hwnw gan ddywedyd, "Heddyw y daeth iachawdwriaeth i'r tŷ hwn." Yr oedd y gwres a'r eneiniad oedd ar ei bregethau yn y cyfnod hwn yn hynod rymus, ac yr oedd y llewyrch yn nodedig o danbaid yn y Cyfundeb ar brydiau. Wrth weinyddu yr ordinhadau sacramentaidd, byddai fel rheol yn neillduol o hwylus. Byddai y rhieni yn yr holl gylchoedd yn gwneud ymdrech i ddwyn eu plant ato i'w bedyddio. Rhoddai anerchiad brwd ar fedydd yn y dechreu, ac yna cymerai y baban yn ei freichiau, gan ei siglo yn ol ac yn mlaen, a rhoddai y penill hwnw i'w ganu:—

Bugail Israel sydd ofalus
Am ei dyner anwyl ŵyn;
Mae'n eu galw yn groesawus,
Ac yn eu cofleidio'n fwyn.

Canai yntau gyda'r gynulleidfa gyda gwên siriol ar ei wyneb, gan barhau i hwian yr un bychan hyd nes y byddai pawb yn y lle yn teimlo yn fynych fod y Bugail Mawr yn bresenol, ac yn cofleidio y plentyn. Rhoddai y penill hwnw i'w ganu hefyd yn aml :

Cyflwynwn ni y baban hwn
I'th ofal, Iesu mawr,
Ac yn dy goron boed yn berl
'R ol darfod dyddiau'r llawr.

Yr wyf yn gwybod am luaws o rieni a gredant byth fod eu plant wedi eu cyflwyno i ofal yr Iesu mewn gwirionedd yr adeg hono, ac wedi eu derbyn ganddo. Os byddai ambell i faban yn dyfod i mewn yn flin ac yn ymrwyfus, er mawr brofedigaeth i'w fam, anfynych y byddai ef yn methu tawelu yr ystorm pan y cymerid ef ganddo yn ei freichiau. Cofir byth hefyd am rai o'i weddiau taerion a gafaelgar ar achlysuron felly.

Er nad oedd yn orselog dros ddull bedydd, yr oedd yn dra aiddgar dros fod hâd yr eglwys yn eu babandod yn ddeiliaid priodol yr ordinhad. Clybuwyd ef yn dweyd amryw o weithiau y buasai yn myned gydag aelod, a fuasai yn dewis hyny, i'r afon i'w suddo os heb ei fedyddio o'r blaen; ond pan y gwelai rai yn rhoddi gormod o bwys ar ddull bedydd, gan daeru yn gyndyn fod suddo mewn cyflawnder o ddyfroedd yn hanfodol angenrheidiol, nid ymataliai rhag dweyd pethau miniog. Aeth un noson waith i bregethu i le ag yr oedd achos lled gryf gan y Bedyddwyr, a dadleu poeth yn fynych rhyngddynt â'u brodyr o enwadau eraill ar y pwnc o fedydd. Digwyddai fod yno ddau neu dri o blant wedi eu dwyn, i'w bedyddio ganddo o flaen y bregeth. Cyn myned i mewn i'r capel dywedai y blaenoriaid wrtho, "Bydd yma luaws o Fedyddwyr yn gwrando arnoch heno, Mr. Davies, a chan fod yma fedydd y mae yn ddiau y bydd yma ddadleu brwd y dyddiau nesaf. Byddai yn dda i chwi," meddynt, "ddweyd yn gryf ar y pwnc, gan y dywedir ganddynt nad ydyw ein bedydd ni yn fedydd o gwbl." "A ydynt yn dweyd peth felly?" meddai yntau, gan roddi ysgydwad arwyddocaol ar ei ben. Dweyd nad ydyw yn fedydd," meddai ddwywaith neu dair pan yn codi i fyned i gyfeiriad y capel, a'i ysbryd yn amlwg wedi ei gynhyrfu gan sylwadau y cyfeillion yn y tŷ. Yn ei anerchiad ar fedydd y noson hono dywedai, "Sêl ydyw bedydd, a chwi a wyddoch i gyd mai arwydd o gadarnhad ar weithred gyfreithiol ydyw sêl. Nid maint y sêl sydd yn bwysig, ond cynwys y weithred a selir. Yr wyf yn cofio 'stalwm y byddai y cyfreithwyr yn defnyddio sêl gŵyr fawr fel pisyn coron ar weithredoedd, ond erbyn hyn y mae sêl fach, ddim mwy na chwe' cheiniog, yn gwneud y tro, ond ni chlywais i am yr un cyfreithiwr erioed yn ddigon ynfyd i gymeryd gweithred a'i throchi dros ei phen mewn cŵyr. Sêl yr Arglwydd ar ei bobl ydyw bedydd. Nôd ydyw bedydd. Diwrnod mawr fyddai diwrnod nodi y defaid yn Mhenmachno. Byddai holl blant yr ardal yn casglu yn nghyd. Yr oedd yno wahanol fathau o nodau hefyd—nôd coch a nôd du, nôd clust, nôd cynffon, nôd gwlân—ambell i ffarmwr yn gosod dwy lythyren ar ochr y ddafad, un arall yn rhoddi nôd coch ar ei thalcen, ac un arall yn rhoddi nôd coch ar draws ei gwar; ond ni welais i yr un ffarmwr erioed yn ddigon ffol i drochi y ddafad mewn nôd coch. Nôd ydyw bedydd."

Pan y cynhyrfid ef, yr oedd llifeiriant ei ddawn y sath fel y dygid ef yn mlaen yn anwrthwynebol ganddo. Yr oedd y geiriau mwyaf cymeradwy mewn cyflawnder at ei alwad, a chydmariaethau cartrefol cryfion o bob cyfeiriad yn cynyg eu gwasanaeth iddo. Byddai rhyw urddas ar Swper yr Arglwydd hefyd pan fyddai ef yn arwain yn y gwasanaeth. Yr oedd ef yn arbenig felly yn adeg y Diwygiad. Amrywiai yn fawr yn ei ddull o ddwyn y gwasanaeth yn mlaen ; weithiau llefarai yn wresog pan yn cymeryd yr elfenau oddiamgylch, bryd arall rhoddai emynau allan i'w canu, gan wneud sylw felly, "Gallwn ni hyfforddio canu heno. Yr oedd ein Iesu bendigedig yn canu cyn ymladd y frwydr fawr, gallwn ninau ganu wedi iddo Ef ei henill." Ar brydiau eraill—ac felly yn fwyaf mynych yn yr adeg y cyfeiriwn ati—elai o amgylch mewn dystawrwydd. Cofir byth am un cymundeb a gaed felly, yn hen gapel Penmachno, pan yr oedd y dystawrwydd yn annyoddefol, a rhyw ofnadwyaeth wedi meddianu pawb yn y lle. Clywid swn y cloc yn tipian, ac nid oedd dim swn arall i leddfu y tawelwch dwfn oddieithr ochenaid, yn awr ac yn y man, a fynai ddianc o ambell i fynwes oedd wedi myned yn rhy lawn. Yny man dacw hen frawd duwiol iawn, a eisteddai ar risiau y pwlpud, yr hwn a ystyrid yn un o'r rhai mwyaf hunanfeddianol a gwylaidd yn y gynulleidfa—fel pe heb fod yn ymwybodol o neb yn y lle, yn tori ar y dystawrwydd trwy furmur wrtho ei hunan eiriau y penill, —

Cofio'r nos bradychwyd Iesu,
O mor ryfedd cofio'r ardd.

A dyna floedd fawr gan rhyw frawd gwresog a eisteddai gerllaw iddo. Torodd yr argae, ac y mae y teimladau cryfion oeddynt yn croni er's amser yn rhuthro allan yn ddiluw anwrthwynebol. Cafodd y gynulleidfa, oedd yn mron llewygu gan ofnadwyaeth y dystawrwydd, ei hanadl ati. Buwyd yn y lle am rai oriau yn molianu ac yn gorfoleddu.

Yn adeg y diwygiad bu ef a'r diweddar Barchedig Robert Williams, Aberdyfi, ar daith trwy sir Ddinbych. Buasai yn dda genym pe y cadwesid hanes y daith hon; ond er ymofyn methasom a chael ond ychydig o gofnodion yn ei chylch, ac efallai na ddylesid disgwyl llawer o ffeithiau, wedi eu gosod i lawr mewn trefn a manylwch, am gyfnod ag yr oedd y cyffro mor angerddol ar deimladau y bobl. Dywedir gan y rhai sydd yn fyw, ac yn cofio y daith hono, na ellid cyffelybu pregethu y ddau ond i ruthr corwynt trwy yr holl wlad. Yr oedd y Parch. Robert Williams yn wr difrifol iawn ei ysbryd, a bu ei weinidogaeth yn hynod. o effeithiol a llwyddianus, ac yn neillduol felly yn mlynyddoedd olaf ei oes. Mewn llythyr a dderbyniwyd oddiwrth y diweddar Mr, John Price—yr hwn oedd flaenor parchus yn eglwys y Pandy, ger Llanrwst—mewn atebiad i gais a anfonwyd ato am ychydig o hanes y daith, ysgrifenir fel y canlyn:—"Bum yn holi yn nghylch pregethau Mr. Davies a'i gydymaith yn Nghwytherin. Methais a chael y testynau; ond yr ydys yn cofio yn dda fod y pregethau yn nodedig o effeithiol—dan arddeliad amlwg yr Ysbryd Glân. Dywedid fod oddeutu deuddeg wedi ymuno â'r eglwys yn niwedd yr oedfa hono. Yr oeddynt yn y Pandy am ddeg boreu dranoeth. Pregethai Mr. Davies oddiar Salm xliv. 3, 'Canys nid â'u cleddyf eu hun y goresgynasant y tir, nid eu braich a barodd iachawdwriaeth iddynt ; eithr dy ddeheulaw di, a'th fraich a llewyrch dy wyneb, oherwydd i ti eu hoffi hwynt." Cafwyd pregeth nerthol ac o dan arddeliad neillduol. Nid yn aml y clywais y fath bregeth. Yr oedd yr effeithiau uwchlaw desgrifiad. Arosodd lluaws yn ol yn yr eglwys o dan deimladau dwysion iawn—amryw ohonynt wedi myned dros ganol oed, a rhai ohonynt wedi bod yn agos at grefydd, ond wedi cydio yn y traeth, ac fe gafwyd dyfroedd digon cryfion y boreu hwnw i'w nofio. Fe ymunodd rhai ugeiniau âg eglwys y Pandy yn yr adfywiad hwnw, ond yr wyf yn meddwl yn sicr mai ffrwyth yr oedfa hon a ddaliodd eu tir oreu o lawer. Nid wyf yn gwybod i neb ohonynt.

lwyr adael crefydd hyd y diwedd, ac y mae hyny wedi cyfarfod yr oll hyd y gallaf gofio."

Mewn adroddiad a roed yn Nghyfarfod Misol y sir am y daith hon yn mhen ychydig amser ar ol hyny, dywedid fod y ddau weinidog wedi derbyn tros bum' cant i'r eglwysi ar ddiwedd eu hoedfeuon, ac ychwanegwyd lluaws mawr am fisoedd lawer ar ol eu hymadawiad hwy. Dilynid y pregethwyr o'r naill gapel i'r llall, a gorlenwid hwy. Ar eu taith yr oeddynt mewn cyfarfod pregethu yn y Groes, ger Dinbych, a dywedai un oedd yn bresenol yn y cyfarfod hwnw na bu erioed mewn, ac na welodd erioed yr un adeilad wedi ei lanw mor dyn. Safai dyn yn nghanol y llawr, ac oherwydd fod y gynulleidfa yn pwyso mor drwm arno, yr oedd yn methu annghofio ei hunan ac annghofio fod amser yn bod i gael dianc o'r caethiwednid oedd y blinder hwn yn ymwybodol ychwaith i ond ychydig yn y lle gan fod y mawr ragorol ogoniant yn peri iddynt annghofio y cwbl. Fodd bynag, gwelid y dyn yn y canol yn ceisio yn aflwyddianus i droi ei lygad i gyfeiriad y cloc, ac ar ol hir ymdrech llwyddodd i wneud hyny; ond bu yn rhaid iddo aros yn y sefyllfa hono—â'i gefn ar y pregethwyr a'i wyneb ar y cloc—hyd ddiwedd y gwasanaeth gan nad allai droi yn ol. Cafwyd arwyddion sicr o ddylanwad goruwchnaturiol yn y cyfarfod hwn. Dilynid yr oedfeuon dranoeth yn Nantglyn, Tanyfron, a Llansannan âg effeithiau rhyfedd. Nid oedd yr un oedfa yn myned heibio heb i amryw ymuno o'r newydd â'r eglwysi. Arosodd pymtheg y noswaith hono yn Llansannan, ac yr oedd yn eu plith rai annuwiol iawn, a dywedai Mr. Davies wrth eu derbyn, "Wel, dyma bobl yn newid eu meistr am byth." A bu rhai ohonynt mor amlwg ymroddgar a chryf yn ngwasanaeth yr Iesu o hyny allan ag y buont yn ngwasanaeth eu hen feistr cyn hyny. Yr oeddynt yn y Garnedd am ddeg dranoeth, a Mr. Davies yn pregethu oddiar 1 Pedr iv. 18, "Ac os braidd y mae y cyfiawn yn gadwedig, pa le yr ymddengys yr annuwiol a'r pechadur?" a'r "gwynt nerthol yn rhuthro" yn y lle. Yn un o'r capeli yn y dosbarth hwn yr oedd dyn wedi aros ar ol i gynyg ei hun i'r frawdoliaeth, yr hwn oedd yn cael y gair o fod yn lladrata defaid a dofednod ei gymydogion. Adwaenid ef gan Mr. Davies a chyfarchai ef, gan roddi ei law ar ei ben ef, fel hyn, " Y mae yr Iesu yn achub lladron. Fe achubodd y lleidr ar y groes."

Yr oedd mor boblogaidd yn ei ardal ei hun ag yn unman, a phan y cyhoeddid ef i bregethu ar noson waith, yr hyn a wneid yn fynych, deuai cynulleidfa fawr yn nghyd i'w wrando bob amser. A phan y byddai gwr dyeithr yn cael ei ddisgwyl i'r ardal i bregethu am noswaith ac yn cael ei luddias gan amgylchiadau i ddyfod, ni byddai y gynulleidfa yn siomedig os byddai ef yn bresenol i gymeryd ei le. Gwnaeth hyny lawer gwaith heb ond ychydig o funydau o rybudd. Clywsom am dano un tro wedi cyrhaedd tŷ'r capel ar achlysur felly, a'r blaenoriaid yn disgwyl yn bryderus am dano oherwydd fod y pregethwr dyeithr wedi eu siomi, ond nid oedd mor barod i bregethu y noson hono. Dadleuai nad oedd ganddo bregeth ac nad oedd ei ysbryd ychwaith yn barod i feddwl am hyny. "Nid oes genyf," meddai, "gymaint a thestyn." Yr oedd hen chwaer graff a chrefyddol yn digwydd bod yn nhŷ'r capel ar y pryd, ac meddai " Y mae gen i destyn i chwi, pregethwch arno—'Trwy ffydd Noe, wedi ei rybuddio gan Dduw,' &c." Aeth i fynu i'r pwlpud ar y gair, a phregethodd un o'r pregethau mwyaf gafaelgar ac esseithiol.

Byddai wrthi yn barhaus yn cyfansoddi pregethau newyddion. Credai yn gryf yn hyny pe na byddai arno eisiau pregeth ar gyfer amgylchiad neillduol. Cynghorai wyr ieuainc unwaith mewn Cyfarfod Misol i wneud felly. Peidiwch," meddai, "a gadael i'r un wythnos fyned heibio heb fod genych bregeth newydd ar y gweill. Edrychwch gyda llygad pregethwr ar bobpeth, a chesglwch ddefnyddiau eich pregethau ar eich ehediad yn mhob man fel y wenol. Nid gwneud pregeth unwaith yn y chwarter, a gwneud hono am fod yn rhaid ei chael, ond meithrin ysbryd y gwaith hyd nes y bydd pregethu wedi myned yn rhan ohonoch fel nad allwch fod yn llonydd heb bregethu mewn amser ac allan o amser. Nid parotoi ei gân ar gyfer concert y mae yr aderyn, ond canu am fod canu yn ei natur-canu am nad all beidio canu." Yr oedd ef ei hun yn gwneud y cynghor, ac nid allasai fyw heb ei wneud. Yr oedd yn barhaus yn cyfansoddi pregethau newyddion. Bernid gan rai o'i frodyr ei fod yn gwneud gormod, ac y buasai yn well iddo gyfansoddi llai a chyfansoddi yn fwy manwl; ond credwyf mai camgymeriad a fuasai hyny i'w ddawn a'i natur ef. Cadw ei ysbryd yn fyw oedd y peth pwysicaf iddo ef, a gwnai hyny yn effeithiol trwy weddio a darllen a gwneud pregethau newyddion yn ddiorphwys. A byddai y bregeth oedd wedi ei hysgrifenu gyda mwy o fanylwch a gofal na'r cyffredin yn troi yn siomedig ganddo yn fynych.

Byddai yn dra amrywiol ei deimladau yn y cyfarfodydd eglwysig-weithiau yn arw iawn a phryd arall yn dyner iawn-ond yr oedd bob amser yn newydd. Byddai yr ystorm gref yn newydd, a phelydrau dystaw yr haul â rhyw newydd-deb yn perthyn iddynt. Pan y ceryddai ni chamgymerid ef byth, a phan y canmolai fe roddai sain digon hyglyw. Yr oedd y grediniaeth oedd yn meddwl y bobl ei fod yn onest i'w argyhoeddiadau yn ei gadw rhag cwympo dros yr ymyl yn eu golwg, er myned i eithafion yn fynych; ac er y byddai ambell un o dan y fflangell yn digio wrtho, byddai wedi maddeu iddo cyn i swn y cerydd ddiflanu. Diarddelwyd gwraig o'r eglwys oherwydd rhyw gweryl, a chaed cryn drafferth gyda hi. Cynygiodd ei hunan i'r eglwys cyn hir drachefn, a chodai y blaenoriaid a'r pregethwyr i'w chroesawu ar ei dychweliad, ond eisteddai ef a'i ben i lawr gan omedd dweyd gair. Yn y man, yn ngonestrwydd ei ysbryd, wrth weled y brodyr yn myned yn rhy bell yn eu croesaw i'r bechadures, ac yntau yn credu nad oedd arwyddion yr edifeirwch yn ddigon amlwg, cododd i fynu yn sydyn a dywedai, "Yr ydych yn dweyd fod yn dda genych weled y chwaer, ond nis gallaf fi ddweyd hyny. Os nad ydyw wedi newid yn fawr, buasai yn llawer gwell gen i heb ei gweled. Pan y bu gyda ni o'r blaen ni a gawsom drafferth flin gyda hi, a phan y diarddelwyd hi ni fynai ein gadael eithr mynai aros er gwaethaf pobpeth. Ond wedi ei bwrw allan, fe gafodd yr eglwys lonydd, a bu tangnefedd ar Israel. Y mae ambell un yn fwy tawel allan nag i mewn. Fe geir rhai yn cweryla yn barhaus yn yr eglwys, ond nid oes fawr o son am eu cweryla pan y maent allan; ac yr wyf yn meddwl fod gwell siawns i'r rhai hyn fyned trwy y byd yma yn fwy cysurus iddynt eu hunain ac yn fwy diboen i eraill heb fod yn aelodau eglwysig. Buasai yn well genyf weled arwyddion amlycach o edifeirwch yn D—— cyn codi fy llaw i'w derbyn er ei mwyn ei hunan ac er mwyn yr eglwys."

Er fod y sylwadau hyn yn rhai llymion, buont yn dra llesol. Yr oedd yn onest ei hun ac yn caru gonestrwydd yn mhawb arall, ac yr oedd hefyd yn graff iawn i adnabod rhith onestrwydd a rhagrith yn mhob man. Mewn cyfarfod eglwysig, pan yn myned oddiamgylch i wrando profiadau y saint, meddai wrth eneth ieuanc, "Beth sydd ar dy feddwl di, J——?" "Nid oes dim byd ar fy meddwl i," meddai hithau. "Y mae yn dda iawn genyf dy glywed yn dweyd y gwir, J——. Daw llawer yma gan ddweyd yr adnod hono, 'Am hyny byddwch chwithau barod, canys yn yr awr ni thybioch y daw Mab y Dyn,' nad ydyw ar eu meddwl mwy nag 'Yn y dechreuad y creodd Duw y nefoedd a'r ddaear;' ond er ei fod yn wir, cofia nad ydyw yn wir y dylet ti fod yn foddlawn arno. Dylem wneud ymdrech i roddi rhywbeth teilwng yn y meddwl."

Medrai rybuddio yr afreolus, dyddanu y trallodrus, cynal y gweiniaid, a chryfhau a sefydlu yr amheus yn hynod o fedrus, a theimlid bob amser fod athraw doeth a meddyg profedig wrth y gwaith. Ar gychwyniad gwr ieuanc oddicartref i Lerpwl dywedai, " Y mae yno lawer o bethau newydd a llawer o bethau hardd a llawer o bethau gwerthfawr yn Lerpwl; ond nid oes yno ddim mor newydd, mor hardd, ac mor werthfawr â chrefydd yr Arglwydd Iesu Grist. Cadw dy olwg ar hyn yn nghanol y cwbl, a gofala na fydd dy grefydd di ddim yn tori i lawr yn ei phris yn nwndwr marchnad fawr Lerpwl." Clywais gyfaill yn dweyd ei fod yn cofio am dano yn cadw seiat yn hen gapel Bedford Street, Lerpwl, rhyw noson, rhwng dau Sabboth y digwyddai fod yn y ddinas yn gwasanaethu yr eglwysi. Nid oedd y cyfaill yn cofio ond yn unig fod yno gyfarfod rhyfedd iawn. Llefarai y pregethwr yn wresog a dywedai gydag eneiniad neillduol, "Os oes yma ddail surion, y mae yr Oen yn y canol." Torodd allan yn orfoledd mawr trwy y lle.

Bu yn pregethu ac yn cyflawni y gwaith bugeiliol yn nglŷn âg eglwysi Penmachno am flynyddoedd lawer yn ffyddlon a llafurus heb yr un geiniog o gydnabyddiaeth, a theimlai, tra yr oedd y fasnach a'r ffarm ganddo, na ddylasai gymeryd arian yr eglwysi am eu gwasanaethu. Er hyny, yr oedd yn credu yn gryf fod ymryddhau oddiwrth ofalon bydol, ac ymroddi i waith y deyrnas, yn ddyledswydd ar weinidog wedi ei ordeinio i'r gwaith. A pha amcan sydd mewn ordeinio dyn gan eglwys Crist i fasnachu ac i ffarmio?

Ar ol ei ordeiniad dwyshaodd y syniad hwn; ac yn ngrym gwres y diwygiad, pan yr oedd mor llawn o ysbryd pregethu, penderfynodd roddi pobpeth i fynu ac ymroddi i'r gwaith o bregethu, yr hyn yr oedd ei feddwl yn gogwyddo tuag ato er's rhai blynyddoedd bellach. Gwnaeth ei feistr tir ei oreu i'w atal, a chynygiodd y tir iddo am yr ardreth a farnai ef oedd gymhwys, os oedd yn ystyried y swm a delid ganddo yn ormod; ond yr oedd wedi gosod ei feddwl ar ymryddhau.

Rhoddwyd y cwbl i fynu yn Nghalangauaf y flwyddyn 1860. Fel hyn y dywed ef ei hun ar hyn:—"Arosasom hyd Galanmai y flwyddyn ganlynol i edrych o amgylch am rywle i fyned, a rhywfodd i Gorwen yr aethom. Yr oedd yno dŷ i'w gael, ac amryw o gyfeillion yn galw am i ni ddyfod yno, er nad oedd galwad ffurfiol gan yr eglwys i mi. Aethom yno â chwech o blant megys ar haner eu magu. Anturiaeth fawr oedd hon; ond gwnaethom hi yn y grediniaeth, os oedd yr Arglwydd wedi meddwl am i mi bregethu, mai hyny a ddylaswn ei wneud; a chan y cefais brofiad nad oedd yn bosibl trin y byd, a chyflawni gyda gweinidogaeth yr efengyl hefyd i bwrpas, teimlwn mai fy lle oedd rhoddi y byd heibio ac ymddiried yn yr Arglwydd am foddion cynaliaeth i mi a'm teulu. A'n cred oedd y byddai chwech neu wyth mlynedd yn brawf ar ein gweithred, naill ai y byddwn wedi methu yn fawr a rhyfygu i wneud fel y gwnaethum, neu ynte y byddwn yn ddedwydd yn y weithred."

Gosododd ei law ar yr aradr ac nid edrychodd yn ol, ac yr oedd yn cael y fath gysur yn y gwaith fel y mae yn sicr na theimlodd yr iâs wanaf o edifeirwch erioed oherwydd y cwrs a gymerwyd ganddo. Acer na fu yn fugail ffurfiol ar eglwys neu eglwysi am y gweddill o flynyddoedd ei einioes, ni chafodd y fugeiliaeth erioed bleidiwr mwy gwresog nag ef. Anogai bregethwyr ieuanc, os gwelai gymhwysderau ynddynt, i benderfynu ymroddi i waith mawr y weinidogaeth a pheidio meddwl o gwbl am edrych yn ol. Fel hyn y dywedai wrth un gwr ieuanc ar ddechreuad ei yrfa weinidogaethol:—" Ymroddwch i bregethu a pheidiwch a phryderu. Peidiwch a myned i bysgota hefyd. Pan yr aeth y dysgyblion oddiwrth eu gwaith at eu hen rwydau heb yr Iesu, methiant a fu yr hanes. Ni ddarfu iddynt ddal dim er treio. Gwelais amryw o bregethwyr yn myned i bysgota, ond nis gwelais yr un ohonynt yn dal dim." Yna nodai lu o bregethwyr oedd wedi myned i geisio trin y byd ac yn aflwyddo, neu, yn ol ei ddameg ef, i bysgota ond yn methu dal dim.

Dywedai wrth un arall oedd yn dechreu pregethu ac yn myned trwy y dosbarth gydag ef ac yn cwyno iddo gael oedfa galed yn un o'r lleoedd yn y cylch :"Wel, ie, ti gei lawer oedfa galed, a phaid a disgwyl yn amgen; ond pregethwr a fyddi di bellach, neu bregethwr wedi methu. Yr wyt ti wedi rhoddi cam nas gelli ei roddi yn ol yn anrhydeddus." Byddai yn hynod o dyner wrth, a chalonogol i, wŷr ieuainc ar ddechreuad eu gyrfa bregethwrol. Pan ar y daith yn y dosbarth gyda'r brawd ieuanc y cyfeiriwyd ato, gan y gwyddai nad oedd gan y brawd ieuanc ond tair pregeth, er mwyn bod yn gefnogaeth iddo cadwodd yntau ei hunan ar dair pregeth drwy yr holl gylch; ond byddai ef, fel rheol, yn hoff iawn o amrywio a dwyn i mewn bregethau newyddion yn barhaus. Yr oedd yn barod i fyned o'i ffordd er mwyn cynal y gwan ac amddiffyn yr ieuanc. Y tair pregeth oedd ganddo yn y daith hono oeddynt ar y geiriau—" Ac Obadaiah oedd yn ofni yr Arglwydd yn fawr;" "Oherwydd nad adnabuost amser dy ymweliad;" ac "Oblegyd ni a gawn ei weled ef megys ag y mae."

Cynghorai frawd ieuanc arall i wneud pregethau newyddion o hyd, ond am iddo fod yn ofalus yn mha le i dreio pregeth newydd y tro cyntaf. "Mi sum i," meddai, " yn treio cryn lawer o bregethau newyddion yn C——, ond methiant bob tro. Byddent yn gwywo ac yn trengu gerbron y gynulleidfa, ac mi gleddais rai o'r pregethau goreu yno heb obaith adgyfodiad mwy." Parhai yn amddiffynwr dewr a gwrol i ddynion ieuainc ar hyd ei oes, a chaed gan luaws ohonynt ynddo gysgod cryf a diddos i lechu hyd nes yr elai llawer aflwydd heibio. Yr oedd Mr. Morgan, Dyffryn, ac yntau yn dadleu mewn rhyw Gyfarfod Misol yn nghylch cymhwysderau dau ddyn ieuanc oedd yn codi i bregethu ar y pryd. Ymddengys fod Mr. Morgan yn nodi rhinweddau un ohonynt ac yn son am ddiffygion y llall, ac yn dywedyd fod y naill yn rhy annibynol o lawer tra y ceisiai y llall wrando yr hyn a ddywedid wrtho a'i wneud. "Ie,” meddai yntau, "pe bawn i yn dweyd 'Agorwch y ffenestr,' fe ddywedai yntau ar fy ol; ond dyna ei ddrwg ef. Dyn a dýr lwybr iddo ei hun yn y byd yma yw y goreu."

Er maint ei ofalon bydol pan yn Mhenmachno, fe lafuriodd lawer mewn darllen a meddwl. Clywais ŵr, a fu ar daith yn Ngwlad Canaan, yn dweyd ei fod yn gofyn cwestiynau iddo ef yn nglŷn â daearyddiaeth y wlad hono a barent syndod iddo oherwydd eu manylwch, ac oeddynt hefyd yn arddangos craffder mawr a gwybodaeth drwyadl am arferion ac arwynebedd y wlad. Gofynai y gŵr hwnw iddo pa fodd y cyrhaeddasai y fath fanylwch yn ei wybodaeth yn y cyfeiriad hwn. Atebai yntau ei fod yn y Parc, gerllaw y Bala, pan yn lled ieuanc yn pregethu gyda Dr. Edwards, noson gyntaf y Cyfarfod Misol, ac iddo wneud rhyw gamgymeriad yn nglŷn â daearyddiaeth ac arferion Gwlad Canaan, ac i'r doethawr parchedig ddweyd hyny wrtho yn niwedd yr oedfa. Penderfynodd ddarllen pob llyfr a gaffai ar y pwnc, a chyrhaeddodd wybodaeth fanwl a thrwyadl trwy gyflawni y bwriad hwnw. Wrth adrodd yr hanes, dywedai yn chwareus, "Dyna gymaint o athrofa a gefais yn fy oes."

Ymroddodd i lafurio wedi gadael Penmachno, a daliodd ati hyd ddiwedd ei oes, fel yr oedd ei ysbryd yn cael ei gadw yn dirf ac yn iraidd, a'i bregethau yn afaelgar iawn; ond fel David Davies, Penmachno, yr adnabyddid ef gan luaws ar hyd ei oes. Nid oedd dim ag y teimlai fwy o'i herwydd nag i rywun awgrymu ei fod yn pregethu yn well yn mlynyddoedd cyntaf ei weinidogaeth nag yn y blynyddoedd diweddaf. Mewn Cyfarfod Misol yn Maentwrog yn mhen blynyddoedd wedi iddo ef symud i'r Abermaw, ymddyddenid â blaenoriaid a ddewiswyd gan yr eglwysi. Yr oedd yn eu plith frawd o Drawsfynydd, ac wrth adrodd hanes ei grefydd, dywedai fel hyn :"Eglwyswr oeddwn i hyd nes i mi fyned ar noson waith i oedfa a gynelid mewn ffarm gerllaw fy nghartref, a Dafydd Dafis o Benmachno yno yn pregethu. Ni fum i byth yr un fath ar ol y noswaith hono." Rhoddid cryn bwyslais ganddo hefyd, y mae yn ymddangos, ar Benmachno. Yn mhen rhai blynyddoedd ar ol hyn yr oedd yntau yn pregethu yn agoriad capel Trawsfynydd, ac mewn hwyl ar ganol pregethu dywedai: -" Y mae yma rai ohonoch yn meddwl fod Dafydd Dafis, Penmachno, yn well pregethwr na Dafydd Dafis y Bermo. Na, y chwi oedd yn well gwrandawyr y pryd hwnw."

Cof genyf glywed am y Parch. John Jones, Penmachno, ac yntau mewn Cyfarfod Misol yn Llidiardau, gerllaw y Bala. Ac am chwech o'r gloch y noson ddiweddaf, rhoed y ddau i bregethu gyda'u gilydd, a chafwyd oedfa annghyffredin o hwylus. Yr oedd efrydwyr y Bala wedi eu dal gan syndod, a phawb mewn teimlad a hwyl trwy y capel, ac yn eu plith yr oedd un hen wraig, yr hon a gafodd gymaint o ddwfr o dan ei llestr, fel yr oedd yn methu peidio a gorfoleddu wedi dyfod allan, ac ebai un gwr ychydig oerach na'r lleill wrthi, "Tewch, tewch bellach, modryb bach." "Ah," ebai hithau, "nid oes dim modd peidio diolch am Benmachno a phen Calfaria; ni bu y fath ddau Ben mewn bod."

Yr oedd y blynyddoedd 1856 ac 1857 yn flynyddoedd ag y cafodd Cymru grefyddol golledion mawrion yn marwolaeth pregethwyr adnabyddus a defnyddiol iawn. Yn y flwyddyn 1856 y bu farw John Williams, Llecheiddior—gwr ag y bu mellt a tharanau ei weinidogaeth yn peri i'r bobl fwyaf anystyriol ddychryn gan arswyd; John Jones, o Wrecsam—gwr o ddoniau hyfryd ac o ymddangosiad tywysogaidd; David Elias, o Bentraeth, Mon—ceidwad yr athrawiaeth yn y cyfnod hwnw; a Chadwaladr Owen, o Dolyddelen, yr efengylydd enwog—un ag y bu ei weinidogaeth fel gwlaw maethlawn yn disgyn ar y wlad am flynyddoedd. Yn y flwyddyn 1857 cwympodd i'r bedd rai eraill ag y mae eu henwau yn aros yn mhlith enwogion ein gwlad—dynion a adawsant eu hol ar Gymru, yn nglŷn â'r Methodistiaid, mewn gwahanol gylchoedd. Gallem enwi John Jones, o Dremadog—gwr o ddoniau chwim a phert, ac yn gwir ofalu am y deddfau a'r barnedigaethau; William Roberts, o Glynnog—un cadarn yn yr Ysgrythyrau ac a fawr hoffai geisio datod seliau y llyfr; a John Jones, o Dalysarn—pregethwr y bobl, yr hwn a greodd gyfnod newydd yn hanes pregethu Cymru.

Yr oedd y diweddar Barch. Cadwaladr Owen a gwrthrych yr adgofion hyn yn gyfeillion agos a chu wedi bod yn byw ar hyd y blynyddoedd yn y ddwy ardal agosaf i'w gilydd; a phan y cwympodd Cadwaladr Owen i'r bedd, fe deimlodd David Davies. i'r byw. Cymerai ran neillduol yn y gwasanaeth ar ddydd ei gladdedigaeth, fel y dywed yr hanesydd a ysgrifenai am yr amgylchiad i'r Drysorfa. Fel hyn yr ysgrifena:—"Ar ddydd Mercher, Mai 28, ymgynullodd tyrfa fawr Ο wahanol ardaloedd a siroedd i hebrwng ei gorph i'w fedd. Dechreuwyd y gwasanaeth wrth y ty gan y Parch. Robert Roberts, Llanrwst; yna pregethodd y Parch. David Davies, Penmachno, ar 2 Bren. ii. 12: 'Fy nhad, fy nhad, cerbyd Israel a'i farchogion,' a gwnaeth sylwadau hynod o effeithiol a phriodol at yr amgylchiad."

Yn ystod y blynyddoedd diweddaf y bu yn Mhenmachno, fe deithiodd lawer i Gymdeithasfaoedd a chyfarfodydd pregethu yn Ngogledd a Deheudir Cymru. Yr oedd ei ddoniau hyfryd a phoblogaidd yn peri fod y galwadau arno yn cynyddu yn barhaus; ac y mae yn ddiau iddo gael ei ddefnyddio yn offeryn i ddychwelyd llawer o bechaduriaid at yr Arglwydd. Er ei fod yn pregethu yn fynych iawn mewn Cymdeithasfaoedd, nid oes genym hanes am dano yn cael ei benodi i swydd o fath yn y byd yn nglŷn â'r Gymdeithasfa hyd flynyddoedd diweddaf ei oes. Paham? Ai damwain oedd hyn, ynte a oedd rhyw gylch cyfrin yn perthyn i lys uwchaf y Cyfundeb nad oedd ond yr etholedigion yn ei gyrhaedd? Ond, er y cwbl, ni chlywid ef yn cwyno; ac yr oedd ganddo ormod o gariad at bregethu i roddi ei "feddwl ar uchel bethau" y Cyfundeb yn y ffurf o ddeddfu a gosod mewn swyddogaethau. Fe gafodd y breintiau hyn yn weddol helaeth yn mlynyddoedd diweddaf ei fywyd, a dangosodd fod ganddo fedr i wneud y defnydd goreu ohonynt pe y cawsai hwynt ar adeg gynarach ar ei oes, Efallai fod yr esgeulusdra hwn yn codi ohono ef ei hun—fel yr awgrymwyd eisoes—y diffyg awydd naturiol oedd ynddo am swyddau, ac hefyd diffyg ymddiried ynddo ei hun fel ag i'w wneud yn un galluog i ymwthio i'r blaen.

Yn mis Mai, yn y flwyddyn 1861, yr ymadawodd i Gorwen, ac yr oedd ei ymadawiad yn amgylchiad o dristwch du a galar dwfn i'r gymydogaeth a'r ardaloedd yn y cylch lle yr oedd mor ddefnyddiol a'i wasanaeth mor dderbyniol a chymeradwy. Pan yn ysgrifenu ychydig o adgofion am Benmachno, yn ol cais cyfaill o'r lle, yn mhen llawer o flynyddoedd ar ol hyn, fel hyn y dywed:—" Gwelais lwyddiant mawr ar yr achos. Dau neu dri a phedwar ugain oedd nifer yr aelodau eglwysig pan y dechreuais bregethu, a phan yr oeddwn yn ymadael yr oeddynt dros bedwar cant. Un eglwys oedd y Llan a'r Cwm pan ddechreuais; ac nid oedd eglwys wedi ei sefydlu yn Ebenezer hyd ar ol fy ymadawiad. Gwnaethum amryw o gamgymeriadau mewn achosion o ddysgyblaeth; ond, debygaf, yn ngwydd y nefoedd, mai camgymeriadau oeddynt ac nid anonestrwydd na derbyn wyneb."

Bu yn haelionus iawn hefyd at wahanol achosion. Meithrinodd y rhinwedd hwn ar hyd ei oes, ac yr oedd bob amser yn barod i gyfranu yn ol ei allu. Pan yn trin y byd ni chai llwyddiant ddyfod i mewn na fyddai yn gweled rhyw ddrws i'w ollwng allan mewn haelioni crefyddol. Yr oedd casgliad gerbron tuag at dalu dyledion y capelau, ac ymddengys ei bod yn flwyddyn lled gnydfawr ar yr amaethwyr, a chofus gan amryw am dano yn traethu yn ddoniol a gwresog ar y pwnc ar nos Sabboth:—"Y mae y Brenin Mawr," meddai, "yn ein bendithio yn hynod, a dylai pawb ohonom gydnabod hyny mewn diolchgarwch a rhoddi, fel y llwyddodd y nefoedd ni, i gael yr Iesu yn rhydd o garchar y ddyled yma. Y mae y flwyddyn wedi ei choroni â daioni, a'r ydlanau wedi eu gorlenwi. Beth a fyddai i ni roddi pob tâs sydd oddiallan i'r ydlanau tuag at hyn. Marciwn y teisi sydd oddiallan fel eiddo yr Arglwydd." Yr oedd ganddo dri felly y flwyddyn hono, a rhoddodd hwy trosodd at ddyledion y capelau.

Nid oedd y drwg o ariangarwch a chybydd—dod yn cyffwrdd ynddo. Ac ar brydiau byddai yn annyoddefol o hallt wrth gybyddion. Cofir am dano un tro mewn Cyfarfod Misol yn cymhell y bobl yn ddoniol i roi at ryw achos da, ac yn adrodd hanesyn am hen frawd llaw—gauad a adwaenid ganddo :—" Yr oedd ganddo bwrs mawr lledr," meddai, "i gadw ei aur, a chludai hwnw gydag ef i bob man, a gorweddai a'i ben arno bob nos. Pan yn croesi clawdd ar ei ffarm unwaith collodd y pwrs, ond cyn myned onid ychydig latheni oddiwrth y lle, canfu ei golled, ac aeth yn ol yn ebrwydd i chwilio am ei drysor, pryd, er ei ddychryn, y gwelai gi melyn mawr wedi cael y blaen arno ac yn rhedeg ymaith a'r pwrs yn ei safn." Desgrifiai y ci melyn mawr, yn rhedeg ar draws y ffriddoedd, a phwrs a chalon y cybydd yn ei feddiant, ac yntau yn ei ymlid ac yn methu ei oddiweddyd hyd nes yr oedd y gynulleidfa fel yn y fan a'r lle yn canfod yr olygfa gyffrous. "Gwelais lawer o ddynion," meddai, "yn arbed mwy nag a weddai iddynt gan gyfyngu ar deyrnas y Gwaredwr, yn gorfod rhedeg yn aflwyddianus ar ol rhyw gi melyn mawr i geisio gwaredu eu heiddo o'i safn."

PEN. V.—Ymryddhau oddiwrth ofalon bydol.

Ei ymsefydliad yn Nghorwen.—Cael ei alw yn Fugail ar yr Eglwysi.—Yr achos yn llwyddo.—Ei boblogrwydd.—Eglwys Ucheldref.—Dilyn y Cyfarfod Misol.—Y Gronfa Gynaliaethol.—Pregethu yn y Cyfarfodydd Misol.—Cyfarfod Misol Cerygydruidion.—Cyfansoddi pregethau newyddion.—Ei ddychymyg bywiog. Pregethu yn y Pant.—Ei ddull cyffredin y pryd hwn.—Pregeth y wialen a'r ffon.—Cymdeithasfa Caernarfon.—Cyfnewid yn ei deimladau.—Addunedau a gweddiau.

NID oes ond ychydig o hanes y tymhor y bu yn Nghorwen ar gael. Arosodd yno am dair blynedd, ac er nad oedd wedi symud yno, fel y sylwyd, mewn atebiad i alwad ffurfiol yr Eglwys, eto ni bu yno ond am ychydig o amser nad oedd eglwysi Ucheldref a Llansantffraid wedi rhoddi galwad ffurfiol a rheolaidd iddo i'w gwasanaethu. "Yr oedd gwasanaethu yr eglwysi hyn," meddai, "yn hyfrydwch calon genyf, a theimlwn fod y gwaith yn fath o nefoedd ar y ddaear imi; ond nid oedd y Cyfarfod Misol wedi gwneud un sylw o'm dewisiad, nac, hyd y gwyddwn, yn bwriadu gwneud; ac er nad oedd hyny yn flinder i mi, yr oeddwn yn fwy rhydd i symud ar y cyfrif hwnw."

Ymddengys fod ei wasanaeth yn ystod y tair blynedd hyn yn cael ei werthfawrogi yn fawr gan y bobl yr oedd yn troi yn eu mysg, a'r nefoedd yn ei arddel yn amlwg. Yr oedd y gynulleidfa yn Nghorwen wedi cynyddu yn ddirfawr. Dywedai un fod digon o le yn y capel pan y daeth ef yno, a lluaws o eisteddleoedd i'w gosod; ond cyn iddo ymadael fod yr addoldy yn rhy gyfyng i gynwys y gynulleidfa, a chymaint o ymgiprys am eisteddleoedd, fel y cynygiai un dyn bum' punt am gymeriad rhyw eisteddle yn y capel. Rhoddid pris uchel ar ei wasanaeth gan y tair eglwys yr oedd mewn cysylltiad bugeiliol â hwy; ac hefyd yr oedd aelodau y Cyfarfod Misol—er, fel y dywedai ef, na wnaed un sylw ffurfiol o hyny yn llawenychu yn fawr yn y briodas. Yn mhen ychydig o ddyddiau ar ol ei alw gan eglwys Ucheldref, cyfarfyddai y diweddar Dr. Edwards a Mr. Robert Edwards, un o flaenoriaid y lle. Adroddai y blaenor wrth Dr. Edwards am y symudiad pwysig oedd newydd gymeryd lle yno, ac meddai yntau, "Wel, yn wir, yr ydych wedi dal a rhwymo lefiathan." Byddai y pryd hwn yn dilyn y Cyfarfod Misol gyda chysondeb, a chymerai ran flaenllaw yn symudiadau y Cyfundeb yn y cylch.

Bu gan Gyfarfod Misol Dwyrain Meirionydd gynllun i gynorthwyo eglwysi gweiniaid yn y ffurf o Gronfa Gynaliaethol am luaws o flynyddoedd cyn i Gymdeithasfa y Gogledd fod yn ddigon goleuedig ac addfed i gychwyn trysorfa gynorthwyol ; ac wedi gweithio am dymhor hir gyda'r drysorfa gynorthwyol fe gydunir erbyn hyn yn ein plith mai ar linellau cronfa gynaliaethol y dylid symud yr egwyddor ar pa un y cynorthwyid yr eglwysi gweiniaid yn nghylch Cyfarfod Misol Dwyrain Meirionydd y pryd hwnw, a chynllun a weithiodd yn dra llwyddianus am flynyddoedd, hyd nes y llyncwyd yr ymdrech lleol i fynu gan symudiad cyffredinol Talaeth y Gogledd. Efallai na wyr llawer mai y Parch. David Davies ydoedd yr arweinydd yn nglyn â'r cynllun yn Nwyrain Meirionydd.

Yn yr adroddiad o hanes Cyfarfod Misol a gynaliwyd yn Nghorwen, Chwefror 3ydd a'r 4ydd, 1864, fe geir y cofnodiad a ganlyn:—"Darllenodd y Parch. D. Davies, Corwen, gynllun gyda golwg ar gynorthwyo eglwysi gweiniaid i gynal bugeiliaeth, yr hwn gynllun a roddwyd i fod tan ystyriaeth hyd y Cyfarfod Misol nesaf, pryd y bwriedir cael ymdrafodaeth arno." Yn y Cyfarfod Misol dilynol, yr hwn a gynaliwyd yn Llwyneinion, Chwefror 23ain a'r 24ain, gwnaed yr hyn a ganlyn:—" Ar ol darllen y cynllun cynygiedig penderfynwyd ar iddo gael ei ddwyn tan sylw yn y Cyfarfod Misol nesaf yn Rhydlydan; ac yn y cyfamser fod i swyddogion y gwahanol ddosbarthiadau alw cyfarfodydd i ymdrafod â hyn ac anfon tri o frodyr o bob dosbarth i gyfarfod yn Rhydlydan am un ar ddeg o'r gloch bore y dydd cyntaf o'r Cyfarfod Misol i'w benderfynu." Ac yn y cyfarfod hwnw bu y cynllun tan sylw, a chymeradwywyd ef yn unfrydol. Yr oedd ganddo y cydymdeimlad llwyraf ag eglwysi gweiniaid y cylch, ac ni cheid neb a ymroddai i'w gwasanaethu yn fwy ffyddlawn.

Byddai ei bresenoldeb yn Nghyfarfodydd Misol ei sir yn cael ei brisio yn uchel gan y gwahanol gymydogaethau, a threfnid ef yn fynych i bregethu ddwywaith yn yr un cyfarfod gan faint yr awydd i'w glywed; ond os na fyddai rhyw reswm anorfod dros drefniad felly, gwrthodai bregethu fwy nag unwaith o barch i'w frodyr. Yn fuan wedi ymsefydlu yn Nghorwen yr oedd yn pregethu am ddau o'r gloch yn Nghyfarfod Misol Cerygydruidion, ar ol gwr ieuanc oedd newydd adael yr athrofa, ac mewn tymher hynod o ddymunol. Chwareuai yn hapus iawn ar y geiriau—A phregethu edifeirwch a maddeuant pechodau." Ac meddai, "A phregethu,' 'A phregethu.' Dderfydd y gwaith ddim—'A phregethu.' Y mae rhywbeth yn y gair sydd wedi fy swyno—'A phregethu.' Y mae y navvies tua Chorwen acw yn gweithio, ond mi fydd eu job nhw wedi darfod yn union; ond yr ydwyf fi a 'mrodyr ieuainc yma yn bur gefnog. Ni dderfydd y gwaith ddim—A phregethu—A phregethu."

Llafuriai yn ymroddgar i wasanaethu eglwysi ei ofal yn mhob cylch, a pharotoai bregethau newyddion yn barhaus. Nis gallasai oddef y syniad am fyw ar yr un bregeth am amser hir; a phan y digwyddai gyfansoddi pregeth newydd ar hen destyn, byddai yn newydd, a byddai deall fod rhywun yn tybio mai yr hen ydoedd yn brofedigaeth lem iddo. Pan yn pregethu yn un o gapeli Lerpwl yn Nghymanfa y Sulgwyn yn ei flynyddoedd diweddaf ar "Noah yn adeiladu yr arch," dywedai cyfaill ar ddiwedd yr oedfa wrtho, " Y mae ugain mlynedd er pan y clywais y bregeth yna o'r blaen genych." "Na," meddai yntau, gydag ysgydwad arwyddocao! ar ei ben, "yr ydych yn methu. Ni chlywsoch chwi erioed o'r blaen mohoni. Nid oes ugain niwrnod er pan y gwnes i hona." Effeithiodd sylw y cyfaill arno yn fawr, a dywedai wrth frawd o bregethwr, "Onid oedd y dyn yn ddwl iawn, mewn difrif, yn tybio, gan fy mod yn pregethu ar yr un testyn ag a glywsai ugain mlynedd yn ol, mai yr un bregeth ydoedd? Y mae yn amlwg iawn nad oedd y dyn yn cofio dim ond y testyn."

Yr oedd yn cyfnewid llawer yn ei ddull o gyfansoddi ei bregethau ar wahanol gyfnodau ei oes. Tua'r adeg yr oedd yn Nghorwen, cyfansoddai ei bregethau heb raniadau o gwbl; ond byddai ar adegau eraill yn rhanu ei destyn, a byddai y rhaniadau a'r adraniadau mor lluosog ag eiddo rhai o'r hen Buritaniaid. Yn y cyfnod hwn pregethai braidd yn draethodol, yn ormod felly efallai i'w ddawn fywiog a phrysur ef. Pan y disgynai ar dėstyn a chryn lawer o fantais i'w ddychymyg i ddesgrifio ynddo y byddai yn ei elfen, a'r brofedigaeth fawr a gaffai yn fynych, ar brydiau felly, a fyddai cadw y ffrwyn yn dyn yn mhen ei ddychymyg nwyfus. Byddai y geiriau cryfaf yn barod at ei alwad yn y fan, a'r cydmariaethau mwyaf priodol yn ymryson am gael ei wasanaethu, ac fe gofir byth am nerth ei ddesgrifiadau gan bawb a glywsant ei bregethau ar " Yr annuwiolion yn methu sefyll yn y farn," "Arch Noah," "Y wialen a'r ffon yn nglyn cysgod angeu," " Yr ystorm ar y ddau dy," &c.

Byddai yn bryderus iawn ar ol ambell i bregeth ag y cerid ef ynddi gan ei ddychymyg gyda nerth rhag ofn y byddai wedi ei arwain yn rhy bell. Yr wyf yn cofio gweled pryder felly bron a'i lethu ar ol pregeth noson ddiweddaf cyfarfod pregethu y Pant, Penrhyn. Pregethai ar y Gwr Goludog a Lazarus. Yr oedd ei ddesgrifiad o'r Gwr Goludog yn marw ac yn cael ei gladdu, ac yn uffern yn codi ei olwg, yn mhlith y pethau mwyaf nerthol a byw a wrandewais erioed. Desgrifiai gystudd olaf Squire Rich—fel y galwai efe ef—yr ystafell orwych y gorweddai ynddi, y gweision oedd yn gweini arno, a'r danteithion oedd yn llenwi y byrddau o'i amgylch, a'r cyffro gyda'r meddygon enwocaf yn y wlad. Elai yn mlaen wedi hyny i roddi darlun byw o'r claddedigaeth—y ffyrdd yn cael eu llenwi am filldiroedd gan gerbydau a meirch a gwŷr traed, a'r bobl gyffredin yn synu, ac yn adrodd hanes y diwrnod am flynyddau, ac yn edrych ar ddiwrnod yr angladd fel diwrnod y byddid yn dyddio pethau yn y gymydogaeth oddiwrtho am gyfnod hir. Desgrifiai ef wedi hyny yn uffern, a'i drem anobeithiol a'i weddi ddiateb yn llefain am ddyferyn o ddwfr i oeri ei dafod. Gwaeddai ar uchder ei lais, "Beth oedd ar dafod y dyn? I oeri fy nhafod—I oeri fy NHAFOD." Yna disgynai i'r llais bass dwfn a feddai, gan ddweyd, "Ei gabledd sydd yn ei llosgi. Ei lwon a'i regfeydd sydd yn dân ysol ac yn fflam anniffoddadwy," hyd nes yr oedd yr holl gynulleidfa yn gwelwi mewn braw ac yn crynu gan arswyd ger ei fron. Y mae yn sicr fod rhai yn y nefoedd heddyw a argyhoeddwyd yn yr oedfa hono. Yn eu plith yr oedd hen chwaer nad oedd dim gras ar ei gwefusau cyn hyny. Adnabyddid hi yn y gymydogaeth fel un yn meddu tafod halogedig iawn, a byddai yn anhawdd ganddi lefaru haner dwsin o frawddegau heb eu llychwino â'r llwon a'r rhegfeydd mwyaf arswydus. Ond yn yr oedfa hono yn y Pant fe'i daliwyd hi, pan yr oedd rai blynyddau dros bedwar ugain oed, a chafodd y fath dro nes synu pawb oedd yn ei hadwaen. Adferwyd iddi wefus bur, a bu fyw am rai blynyddoedd wedi hyny i roddi tystiolaeth sicr o'r cyfnewidiad mawr a rhyfedd oedd wedi cymeryd lle, a byddai hi ei hunan yn son llawer am yr oedfa hono ac yn dweyd, "Yr adeg yr oeddwn i mewn tywydd mawr."

Yr oedd yn amlwg fod y fath doraeth o humour ynddo a'r fath fywiogrwydd yn ei ddychymyg, fel mai hunanymwadiad mawr ynddo ydoedd ymatal rhag gwneud defnydd helaeth ohonynt ; ac ar rai adegau, pan y cynhyrfid ef—fel ar yr adeg a nodwyd—ac yr ymollyngai i ddefnyddio y ddawn oedd yn feddiant mor naturiol iddo, byddai yn pryderu llawer rhag y byddai wedi gwneud mwy o ddrwg nag o les.

Er mai ei duedd y cyfnod y bu yn Nghorwen ydoedd cyfnewid ei ddull o bregethu ac ymatal oddiwrth yr hyn oedd yn naturiol i'w ddawn, fe gyfansoddodd ac fe draddododd y pryd hwnw rai o'r pregethau ag y mae mwyaf o son am danynt hyd heddyw. Un ohonynt oedd pregeth oddiar y drydedd Salm ar hugain. Gadawodd argraph na ddilëir mohono ar feddyliau canoedd a fu yn ei gwrando, ac adnabyddir hi yn mhlith ei hen wrandawyr fel Pregeth y wialen a'r ffon." Y flwyddyn 1863 ydyw y dyddiad sydd wrthi yn ei lyfr pregethau, ac yn Nghymdeithasfa Caernarfon, yn mis Medi y flwyddyn hono, ar nos Fercher yn nghapel Engedi, yr oedd yn pregethu, ar ol y Parch. R. S. Scott—un o gynrychiolwyr y Presbyteriaid—a chafodd oedfa rymus iawn ar "Y Bugail gyda'i wialen a'i ffon." Desgrifiai dywyllwch a goleuni y glyn i'r praidd. "Glyn dwfn ydyw angeu, ac y mae yn y geiriau hyn swn angau yn ei waethaf. Dychymygir am dano gan y Salmydd yn ei ffurf fwyaf ofnadwy—ar hyd glyn, nid ar ei draws, nid croesi rhyw gornel ohono, ond ar ei hyd. Ond yn nghwmni y Bugail y mae y glyn, er ei ofnadwyaeth, yn myned nid yn unig yn ddiberygl ond yn fangre cysur a dyddanwch." Chwareuai gyda'i oslef fain, dreiddgar ar y gair "cysgod." Dim ond cysgod angeu yn y glyn a gwialen a ffon y Bugail yn cysuro —y wialen i gyfrif y defaid a'r ffon i gadw y bwystfilod draw. Fe'u gwelir trwy y peryglon o dan eu cyfrif ac heb eu cyffwrdd i'w niweidio gan un gelyn." Yr oedd yr oedfa hon yn un o'r pethau mwyaf gorchfygol a gaed yn y Gymdeithasfa.

Yn y blynyddoedd hyn darllenai lawer, ac ysgrifenai bregethau newyddion bob cyfle a gaffai; ac er ei fod yn mwynhau ei ryddid oddiwrth ofalon y ffarm a'r masnachdy, ac yn ymroddi i wasanaethu yr Arglwydd Crist, eto, ar rai prydiau, ymddengys ei fod yn yr ymdeimlad o'i wendid a'i annghymhwysder i orchwyl mor bwysig yn dueddol i ymollwng mewn digalondid. Yr oedd cymaint o aflonyddwch yn ei feddwl a chyflymdra yn ei natur fel yr oedd yn agored iawn i gyfnewidiadau tra sydyn yn ei dymher a'i brofiad, a byddai y cyfnewidiadau, fel rheol, yn rhai mawrion iawn. Ymollyngai i lawr weithiau i'r dyfnderoedd, ac ymgodai drachefn yn ebrwydd i'r uchelderau; ond yr oedd ei ysbryd crefyddol dwys a dwfn yn amlwg yn y dyfnder a'r uchder. Cydnabyddai yr Arglwydd bob cam o'r llwybr, pa un bynag ai i lawr yn ngwaelod y glyn dwfn y rhodiai ai ynte ar gopa y mynydd uchel y byddai. "Yn nghadernid yr Arglwydd" yr oedd yn cerdded i fynu ac i lawr.

Ysgrifenodd rai gweddiau byrion ac addunedau dwysion sydd yn dangos yn amlwg yr awyrgylch yr oedd yn byw ynddi. Y mae yn amlwg nad oedd yn bwriadu i neb gael golwg ar yr addunedau a ysgrifenwyd ganddo o dro i dro, ond ei fod yn eu cadw at ei wasanaeth ei hun, er hyny, y mae yn anhawdd ymatal rhag dodi rhai ohonynt yn y Cofiant. Buasai gwybod yr amgylchiadau neillduol yr oedd ynddynt pan yn ysgrifenu y myfyrdodau dirgel hyn yn ychwanegu llawer at eu dyddordeb a'u gwerth. Yn niwedd llyfr a gynwys gofnodion o'i bregethau fe geir yr hyn a ganlyn wedi ei ysgrifenu:—

GWEDDI AC ADDUNED.—Tach. 4ydd, 1863.

Fy Arglwydd Dduw a Thad yr Arglwydd Iesu Grist. Mae dy bobl yn rhoddi digon o waith i mi, ond yr wyf yn methu a'i wneud. Yr wyf yn METHU, a methu a wnaf oni chaf nerth newydd genyt Ti. Dyro i mi yr hyn sydd yn Dy wirionedd, "Ysbryd nerth, cariad, a phwyll." Yr hyn a roddaist i'th weision gynt, ac yr wyt yn ei roddi yn bresenol. Dyro hyn i minau, O Arglwydd. Dyro i mi y ffafr yn mhrydnawn fy mywyd. Cyfoded haul arnaf, a disgyned ei oleuni a'i wres arnaf yn y prydnawn i'm cymhwyso i ddefnyddioldeb mawr dros Dy enw. O! gwna fi yn ddefnyddiol. Yr wyf yn ymrwymo i'th wasanaeth, ac yn addunedu, yn Dy bresenoldeb, troi yr hen rwystr heibio yn hollol ac am byth trwy gymhorth dy Yspryd Di. Dyma fi yn darfod â'r eilun sydd yn drygu llawer. O Arglwydd, cyflawna fi â'r Ysbryd. Dysg, nertha, a chymhwysa fi trwy Dy Ysbryd, a hyn yn Iesu Grist dy Anwyl Fab.

Yr ydym wedi rhoddi y weddi a'r adduned i lawr air am air fel yr ysgrifenwyd hwy ganddo. Y mae yn debyg iddo gael adgyfnerthiad trwy y cyfamod hwn.

Yn mhen y mis ar ol hyn ysgrifenodd gyfamod drachefn, wedi ei ddyddio a'i arwyddo fel y canlyn:

Rhag. 3ydd, 1863. —Yn gymaint a'm bod wedi dyoddef cymaint oddiwrth y demtasiwn i ymdebygu i rhyw un o'm brodyr mewn dull a dawn a myfyrdod, yr wyf yn dymuno, trwy râs fy Arglwydd Iesu Grist, i ymgyfamodi â Duw na bydd i mi amcanu at ddilyn nac ymdebygu i neb ond Efe, a dilyn cyfarwyddyd ei Ysbryd ef yn mhob peth. Ac yr wyf yn dymuno ymddiosg oddiwrth bob ffurf ond yr hon y'm ffurfiwyd ynddi gan Ysbryd yr Arglwydd, fel na wybyddo neb, wrth fy ngwrando yn llefaru, pa un ai Eglwyswr ai Ymneillduwr ydwyf. Ac felly cynorthwyed yr Arglwydd fi.—DAVID DAVIES.

Y mae yr amgylchiadau yr oedd ynddynt pan yn gwneud y cyfamod uchod yn hollol anhysbys. Efallai mai mewn canlyniad i air oddiwrth rhywun i'r cyfeiriad hwn yr ysgrifenwyd ef; neu ynte iddo, o dan ddylanwad ei ddychymyg aflonydd, gael ei arwain i dybio ei fod yn ymdebygu i rhywun, ac fod lliw yr enwad y perthynai iddo yn rhy gryf arno, neu hwyrach iddo fod yn gwrando ar rhyw frawd â'r peth hwn yn amlwg ynddo, ac iddo fyned i ofni yn fawr rhag syrthio i'r un amryfusedd ei hun. Beth bynag a allasai fod wedi bod yn achlysur o hyn, yr oedd ei ofnau am dano ei hun yn y peth hwn yn hollol ddisail, oblegyd nid oedd neb yn fwy annhebyg i'w frodyr nag ef; ac o ran ei ddawn a'i ddull, cydnabyddid ef gan bawb ar ei ben ei hunan. Plentyn natur ydoedd, nid oedd yn efelychiad o neb, ac nid ydym yn meddwl i neb erioed amcanu ei ddynwared yntau mewn llais nac ystum.

PEN. VI.—Symudiadau.

Galwadau arno i symud o Gorwen.—Ei anmharodrwydd i wrando arnynt.—Cyfarfod Misol Aberdyfi.—Cyfarfod Misol Maentwrog.—Galwad o'r Abermaw,—Myned i edrych Hendre'r Coed.—Cymeryd y tŷ.—Trefnu gydag Eglwys Abermaw.—Ei deimlad ar y pryd.—Ei brofiad wrth adgofio hyny.—Cyfarfod Misol Rhydlydan. Cyfarfod Misol Seion.—Yn llwyddianus a chymeradwy yn ei gylch newydd.—Llythyr cyflwyniad yn Aberllefeni.—Ei bryder. Ei weddiau a'i addunedau.—Yr achos yn llwyddo.Adeiladu Capel newydd,—Cymhorth Mr. Williams o Ddolgellau.—Adgofion Mr. Lewis Lewis.

PAN nad oedd wedi bod yn Nghorwen am ddwy flynedd, ceisid ei ddenu oddiyno. Yr oedd amryw o gyfeillion y pen gorllewinol i'r sir yn ei gymhell yn daer i symud i gylch y Cyfarfod Misol hwnw; ond gan ei fod wedi symud i Gorwen mor ddiweddar teimlai gryn anmharodrwydd i gydsynio â hyny am amser. Yn nghofnodau Cyfarfod Misol y pen gorllewinol o'r sir, yr hwn a gynaliwyd yn Aberdyfi Chwefror 2il a'r 3ydd, 1863, ceir fod yr hyn a ganlyn wedi cytuno arno:—"Penderfynwyd ein bod fel Cyfarfod Misol i anfon at y Parch. David Davies, Corwen, yn deisyf arno wrando ar y gwahoddiad a roddir iddo gan amryw o eglwysi yn perthyn i'r Cyfarfod Misol hwn i ddyfod i'w harolygu. Ymataliai y cyfarfod rhag rhoddi barn ar pa un ohonynt y byddai ddoethaf iddo wrando, ond taer erfyniai arno gydsynio â chais y naill neu y llall ohonynt."

Bu hyd wanwyn y flwyddyn ganlynol heb wrando ar eu cais. Fodd bynag, pan yr oedd yn Nghyfarfod Misol Maentwrog, yn ngwanwyn y flwyddyn hono, daeth y Parchn. Edward Morgan, R. Parry, a Griffith Williams, yn nghyda Mr. Williams, Dolgellau, ato i'r tŷ lle yr arosai; ac fel y dywed ef ei hun, "Ymosodasant o ddifrif arnaf, gan ofyn, 'A ddeuwn i ddim os byddai Rhagluniaeth yn fy symud?' Dywedais inau, 'Pe byddai Rhagluniaeth y nef yn fy symud y byddwn yn foddlawn i hyny.' Erbyn y bore ddydd Gwener canlynol yr oeddwn wedi derbyn pedwar o lythyrau yn fy nghymhell yn daer i ddyfod i'r Abermaw. Yn ngwyneb y cwbl, er nad oedd ynwyf fy hun awydd cryf i symud, a bod y teulu yn wrthwynebol i hyny, eto yr oedd rhyw deimlad dystaw o ofn yn fy mynwes rhag fy mod, trwy ddyfod i Gorwen i fyw, wedi argymhell fy hun ar yr eglwysi, er na chefais ond y caredigrwydd mwyaf a gefais yn y byd yma yn y tri lle. Y mae yn rhaid i mi ddweyd fy mod wedi cael mwy o diriondeb a serchogrwydd yn y tair eglwys hyn nag a gefais na chyn hyny nac wedi hyny. Efallai eu bod yn bobl oeddynt yn deall pa fodd i ddangos serch a charedigrwydd yn fwy na llawer. Dydd Sadwrn ar ol derbyn y llythyrau, anogai fy ngwraig i mi fyned ddydd Llun i Ddolgellau a'r Abermaw rhag ofn mai Rhagluniaeth yr Arglwydd oedd yn gweithio, ac y mynai Ef i mi symud. Aethom ein dau ddydd Llun i Ddolgellau, ac oddiyno i'r Abermaw ac i Hendre Coed—lle oedd yn cael ei gymhell i ni fyw ynddo. Daeth Mr. a Mrs. Williams, Dolgellau, gyda ni; a phan oeddym newydd gyrhaedd y lle ac yn dechreu edrych o amgylch, pwy a welem yn dyfod i fynu at y tŷ ond y Parch. Edward Morgan. Cymerwyd y lle am saith mlynedd, ac yr oeddwn inau yn llawnodi y cytundeb, a hyny braidd o'm hanfodd. Y noson hono, daeth Mr. Morgan i'r Abermaw i drefnu pobpeth gyda'r blaenoriaid a chyda'r eglwys, a chadarnhawyd y trefniant hwnw yn y Cyfarfod Misol cyntaf ar ol hyny. Fy nheimlad ar y pryd ydoedd y buasai yn dda genyf gael lle i gilio ond yn methu. Erbyn hyn er's blynyddau yr wyf yn gweled fod pobpeth yn iawn. Yr oedd rhoddi y ffarm i fynu a symud o Benmachno i Gorwen ac o Gorwen i'r Abermaw, yr wyf yn credu, o dan arweiniad y Golofn. Gallaf ddywedyd erbyn hyn wrthyf fy hun, 'Nid myfi ond Duw,' ac wrth bawb arall, 'Nid chwi ond Duw a'm hebryngodd' i'r man lle yr ydwyf, a hyny i'w amcan doeth a da ei hun. Mae ei ofal Ef wedi bod am danom yn fawr ac am y plant bob un fel y rhaid i ni gydnabod 'O'r Arglwydd y daeth hyn,' a diolch am gael ei wasanaethu; ond 'O, fy nghulni.' Rhyfeddu yr wyf i'r Arglwydd wneud mor fawr o was mor wan, eiddil, gwael, ac anffyddlon."

Yn nghofnodau Cyfarfod Misol Dwyrain Meirionydd, yr hwn a gynaliwyd yn Rhydlydan Ebrill 27ain a'r 28ain, 1864, ceir yr hyn a ganlyn:—"Dywedwyd gair gan y Parch. D. Davies, Corwen, ar ei ymadawiad o'r pen hwnw i'r pen arall o'r sir. Datganwyd teimladau dwysion iawn gan amryw o'r gweinidogion a'r blaenoriaid oherwydd colli Mr. Davies o'r pen hwn." Ac yn hanes Cyfarfod Misol Gorllewin Meirionydd, yr hwn a gynaliwyd yn Seion yr ail a'r trydydd o Fai canlynol, ceir yr hyn a ganlyn:—"Penderfynwyd ein bod fel Cyfarfod Misol yn datgan ein llawenydd oherwydd dyfodiad y Parch. D. Davies, Corwen, i'n mysg, gan gredu y bydd ei lafur yn dra chymeradwy a defnyddiol, a'n dymuniad hefyd am ei fod yn gysurus a llwyddianus yn mhob ystyr." Cafwyd arwyddion amlwg yn fuan ar ol ei ddyfodiad i'r Abermaw fod y teimlad a ddatganwyd yn y Cyfarfod Misol yn cael ei sylweddoli yn llawn. Yn y Drysorfa am y flwyddyn 1865, ysgrifenai brawd o'r Abermaw ychydig o hanes yr achos a dywedai:

DYMUNEM ddatgan ein bod fel enwad crefyddol yn nhref Abermaw yn mwynhau cysuron anmhrisiadwy mewn cysylltiad â gwasanaeth y brawd anwyl a'r gweinidog ffyddlawn, y Parch. D. Davies. Mae y wedd siriol a'r cynydd eglur sydd i'w weled ar yr achos crefyddol gyda y Methodistiaid yma yn peri ein bod yn edrych ar ei ddyfodiad atom, nid fel peth mympwyol o'r eiddom ni, ond yn oruwchnaturiol, yn ofal y Jehofah Mawr am ei braidd bychan "yn rhoddi iddynt fugail wrth fodd ei galon." O'r Arglwydd y daeth hyn, a rhyfedd yw yn ein golwg ni.

Nid wedi ei alw yn ffurfiol yn weinidog ar eglwysi y daeth yn bleidiwr i'r drefn hono, fel rhai o'i frodyr. Ceir ambell un ag y ganwyd ei sel fugeiliol y diwrnod y cafodd alwad at y gwaith ei hunan; ond yr oedd ef, pan nad oedd mewn cysylltiad bugeiliol âg eglwysi, yn mlynyddoedd cyntaf ei weinidogaeth, yn teimlo ac yn datgan sel danllyd dros fugeiliaeth; ac yn ystod y blynyddoedd hyny yr oedd yn fugail egwyddorol ac ymarferol er nad yn ffurfiol, a bu yn gyfaill calon i fugeiliaeth eglwysig ar hyd ei oes. Ac megys mai nid ar adeg ei sefydliad ef ei hun yn fugail y ganwyd ei sel fugeiliol, felly nid pan y lluddiwyd ef, oherwydd amgylchiadau, i barhau yn y cysylltiad hwnw y tynodd ei sel ef dros hyny ei thraed i'r gwely i farw. Na, bu yn gyfaill calon i fugeiliaeth eglwysig trwy yr holl gyfnewidiadau.

Yn Nghyfarfod Misol Aberllefeni, Gorphenaf, 1864, darllenwyd y llythyr cyflwyniad hwn iddo oddiwrth Gyfarfod Misol y rhan ddwyreiniol o'r sir:

ANWYL FRODYR,—Yr ydym yn ystyried mai peth rheolaidd, er nad mor angenrheidiol, ydyw rhoddi llythyr o gyflwyniad i'n brawd anwyl, y Parch. David Davies, ar ei ymadawiad â ni fel Cyfarfod Misol, a'i ymsefydliad yna. yn eich plith chwi. Yr oedd colli Mr. Davies yn golled. y teimlir yn ddwys o'i herwydd genym fel Cyfarfod Misol, ac yn neillduol gan yr eglwysi ag yr oedd ef yn dwyn cysylltiad mwy neillduol â hwynt. Nid oes genym ond ymdawelu a goddef y brofedigaeth, gan, geisio credu ei fod tan arweiniad oddiuchod yn y symudiad hwn, a. gweddio am ei gysur ef a'i deulu yn ei drigfa newydd, a'i lwyddiant yn ngwaith yr Arglwydd yn eich plith.Yr eiddoch, dros y Cyfarfod Misol,

JOHN WILLIAMS, Ysgrifenydd.

Ymddengys ei fod ef yn dra phryderus yn nghylch y symudiad; ac yr oedd ei awydd i ymroddi i bregethu y pryd hwn yn angerddol a'i bryder yn ddwys iawn am fod o wasanaeth i deyrnas Crist.

Yr adeg hon ysgrifenai yn nechreu a diwedd un o'i lyfrau pregethau fel y canlyn:—"Gorphenaf y 4ydd, 1864, y dechreuais ysgrifenu y llyfr hwn, a Mawrth 14eg, 1865, y gorphenais ef. Mor ddiafael a di-awch ydyw fy mhregethau ynddo. Mae arnaf gywilydd ohonynt, ac y maent wedi bod yn aneffeithiol i ddychwelyd ond ychydig iawn o'r newydd i broffesu yr Arglwydd Iesu. Yr wyf wedi newid llawer ar fy nghynlluniau gyda phregethu, ac ymofyn â phawb, a darllen gwaith pob dyn a ysgrifenodd ar hyny, hyd y gellais eu cael; ac eto yr wyf yn teimlo fy hun heb ddechreu dim ond curo awyr. Er fy mod wedi bod yn pregethu am un mlynedd ar ddeg ar hugain, eto nid wyf ond dim a llai na dim. Y mae yn ffiaidd genyf fi fy hun wrth ystyried fod yr enw o bregethwr arnaf. O! bedyddied yr Arglwydd fi â'i Ysbryd bellach, fel y gallwyf ddechreu pregethu ei Anwyl Fab o ddifrif."

Ac yn niwedd yr un llyfr ysgrifenai fel hyn:—

Mawrth 15fed, 1865.—Dyma flwyddyn fawr wedi myned heibio. Blwyddyn i ddoe yr oedd fy mhriod a minau yn Hendre y Coed yma, gyda Mr. a Mrs. Williams, Dolgellau, a Mr. Morgan, Dyffryn, yn cymeryd y lle am saith mlynedd. Mae llawer o gyfnewidiadau wedi cymeryd lle er hyny. Ar yr un pryd, y mae genyf fi, a'm hanwyl deulu, achos diolch parhaus i'r Arglwydd am ei ofal am danom a'i amddiffyn drosom. Yn bresenol, y mae genyf y fantais fwyaf a fu genyf er pan wyf yn y byd i fod yn ddefnyddiol yn ngwasanaeth yr Arglwydd. Y mae genyf eglwys i ofalu am dani nad oes yr un fwy dymunol yn y byd, debygaf. Mae yma bob cyfleustra i fod o wasanaeth i'r Arglwydd Iesu; ond nis gallaf ddim heb ei gymhorth Ef. Y mae yn amser difrifol gyda chrefydd. Mae dylanwadau Ysbryd yr Arglwydd fel yn cilio, a'i bresenoldeb, mewn rhai ystyriaethau, yn llai amlwg; ac y mae yn amser i weddio a gweddio yn daer. O tywallted yr Arglwydd arnaf ysbryd gweddi ac ysbryd Ei holl waith. Diolch am yr addewid o dywallt ysbryd gras a gweddiau. Tywallted hwnw arnaf fi a'm teulu a'r eglwys yr wyf mewn undeb â hi, a holl eglwysi sir Feirionydd, fel y gallwn ddywedyd y dyddiau hyn, "Yr hwn a dywalltodd Ef arnom ni yn helaeth." Pe y deuai, fe'n hadnewyddid—"Fy Ysbryd I pan ddel." Dyma y cyhoeddiad mawr. O, deued Ef i lawr ar hyd y flwyddyn hon yn y seiat a'r cyfarfod gweddi a'r cyfarfod darllen, ac yn enwedig gyda phregethu yr efengyl. “O deued Ef i lawr." Dyma ddymuniad

DAVID DAVIES.

Cyflawnodd yr Arglwydd ei ddymuniad trwy amlygu Ei hun iddo a pheri llwyddiant ar yr eglwys. Ymdaflodd i'r gwaith yn ei holl ranau, a chafodd weled cynydd, nid yn unig yn rhif yr aelodau a'r gwrandawyr, ond hefyd mewn bywiogrwydd a nerth ysbrydol. Bu ei bregethu gafaelgar ac effeithiol yn foddion i ddeffro ac adnewyddu y saint ac i ddychwelyd llawer o bechaduriaid, a bu ei ofal a'i lafur fel arweinydd craff a bugail gofalus yn effeithiol i gadarnhau a threfnu yr achos yn mhob gwedd.

Cyn pen ychydig o fisoedd ar ol ei sefydliad yn yr Abermaw, daeth Cwmni Reilffordd y Cambrian i ymofyn am y capel, am fod yn eu cynllun y pryd hwnw i wneud y ffordd trwy y llanerch ar pa un y safai. A thrwy benderfyniad yr eglwys ac awdurdodiad y Cyfarfod Misol, gwerthwyd ef iddynt am y swm o £850, ac yr oedd yn rhaid ei gyflwyno i fynu i'r cwmni ar fyrder, fel nad oedd ganddynt ond ychydig o amser i gael y capel newydd yn barod i fyned iddo pan yn colli yr hen. Fodd bynag, ymroddodd i lafurio gyda hyn, a chafodd gymhorth gwerthfawr y diweddar William Williams, Ysw., Ivy House, Dolgellau—gwr ag oedd yn llygad i'r gwersyll yn Ngorllewin Meirionydd ar y pryd, ac un ag y mae ei goffadwriaeth byth yn fendigedig yn y cylch. Yr oedd yn wr o gynghor yn mhlith ei frodyr, ac yr oedd trwy ysbryd cariad a phwyll a mwyneidd—dra doethineb wedi enill iddo ei hunan radd dda; ac ni feddyliai bron yr un gymydogaeth yn y sir am wneud yr un symudiad pwysig heb yn gyntaf ymgynghori a Mr. Williams, a chael ei gyfarwyddyd. Bu felly yn yr Abermaw yn nglŷn â gwerthu yr hen gapel ac adeiladu yr un newydd; ond er derbyn cymhorth gwerthfawr a pharod gan Mr. Williams, nid oedd gweinidog yr eglwys yn llechu yn nghysgod hyny yn ddilafur, eithr yn hytrach ymroddai â'i holl egni i ddwyn pethau oddiamgylch yn y modd mwyaf manteisiol a threfnus gan deimlo y cyfrifoldeb oedd arno i'r Pen Bugail ac i'r ddeadell oedd o dan ei ofal.

Efallai mai priodol a fyddai rhoddi i mewn yn y fan hon yr adgofion a ganlyn, y rhai a ysgrifenwyd gan Mr. Lewis Lewis, un o flaenoriaid yr eglwys yn yr Abermaw. Dodir hwynt i mewn yma fel yr ysgrifenwyd hwynt gan yr ystyrir hwynt yn cynwys manylion dyddorol iawn:

"Yn mhlith y lluaws o fanau yr ymwelodd yr Arglwydd â hwynt yn niwygiad 1859 ac 1860—yr adfywiad a elwid ac a adnabyddid yn Ddiwygiad Dafydd Morgan—yr oedd yr Abermaw yn un ohonynt. Yr oedd achos crefydd gyda'r Methodistiaid Calfinaidd mor isel a digynydd yn y lle hwn yn ystod y blynyddoedd a ragflaenent yr ymweliad hwnw fel y dywedai rhai o weinidogion y sir ei fod yn rhwym o farw, a hyny yn fuan; ond mae yn llawenydd mawr i ni na sylweddolwyd eu hofnau, ac na chyflawnwyd eu prophwydoliaethau. Na, yr oedd Duw yn rhagweled pethau gwell am ei achos yn y dref hon; ac yn y blynyddoedd uchod fe gofiodd am ei waith mewn modd rhyfedd, ac yn y tymhor hyfryd hwnw, fe ychwanegwyd at yr eglwys laweroedd o rai a fyddant byth yn gadwedig.

"O adeg marwolaeth yr hen gynghorwr John Ellis, yn y flwyddyn 1810, hyd ddyfodiad y Parch. David Davies yma i fugeilio yr eglwys, ymddengys nad oedd ond dau o bregethwyr wedi bod yn byw yn y dref ar hyd yr holl flynyddoedd, sef y diweddar Barch. Rees Jones, o'r Felinheli, yn nghyda Mr. Thomas Williams, yr hwn ydoedd bregethwr ac ysgolfeistr. O ymadawiad yr olaf hyd adeg y Diwygiad, yr oedd amryw o flynyddoedd; a chan nad oedd genym yr un pregethwr i'n harwain yr oedd y gwaith o fugeilio ac ymgeleddu y praidd yn gorphwys ar y blaenoriaid; a phan y digwyddai rhywbeth annghysurus yn mhlith y frawdoliaeth fel ag i alw am ddysgyblaeth, naill ai y diweddar Barch. Humphrey Evans, Bwlch, neu ynte y diweddar Barch. Daniel Evans, Harlech, a anfonid gan y Cyfarfod Misol i dawelu yr ystorm ac i roddi yr ysbrydion i lawr.

"Oherwydd yr ychwanegiad mawr yn nifer yr aelodau yn adeg y Diwygiad, teimlai y blaenoriaid, oherwydd prinder amser yn nghyda diffygion eraill, nas gallasent gyflawni y gwaith pwysig o arolygu yr eglwys yn effeithiol. Yn eu cyfyngder penderfynasant gyflwyno yr achos i'r Cyfarfod Misol, ac mewn canlyniad i ymgynghoriad yno fe drefnwyd i'r diweddar Barch. Edward Morgan, Dyffryn, i fyned atynt yn fisol i'w cynorthwyo i ddwyn yr achos yn mlaen a chynal y cyfarfod eglwysig. Bu yntau yn ufudd i'r trefniant hwnw, a pharhaodd i ymweled â hwynt hyd nes y gorfu iddo, oherwydd llesgedd corph a mynych alwadau arno o gyfeiriadau eraill i roddi y gofal hwnw i fynu. Erbyn hyn, yr oedd teimlad cyffredinol yn mhlith y swyddogion a'r aelodau mai eu dyledswydd bellach ydoedd cael gweinidog sefydlog i fyned i mewn ac allan yn eu plith. Mewn Cyfarfod Misol a gynaliwyd yn y flwyddyn 1863, a Mr. Davies ar y pryd yn weinidog yn Nghorwen, yr oedd wedi ei wahodd i gymeryd rhan ynddo. Addawodd ddyfod, a chyflawnodd ei addewid. Yn y moddion cyhoeddus cafodd wedd wyneb ei Feistr mewn modd amlwg a neillduol iawn, yn enwedig pan yn pregethu oddiar Salm xxiii. Er fod yr adfywiad grymus erbyn hyn o ran y teimladau a ddangosid ynddo wedi oeri i raddau helaeth, eto arosodd ol a dylanwad y bregeth hon ar gof a buchedd lluaws am amser maith. Yr oedd yr argraph mor arosol fel y gwelwyd rhai yn mhen blynyddoedd wrth droi eu hwynebau i Dŷ Dduw yn dweyd mai yn yr oedfa hono y profasant rywbeth a arosodd gyda hwynt i'w hanesmwytho, hyd nes iddynt o'r diwedd benderfynu rhoddi eu hunain i'r Iesu ac i'w bobl; a chredwn yn sicr fod rhai yn y nefoedd heddyw sydd yn dyddio eu genedigaeth yn nheulu Duw o'r oedfa hono.

"Yn y flwyddyn 1863, fe ddechreuwyd ymohebu â Mr. Davies gyda golwg ar roddi galwad iddo i ddyfod i'r Abermaw yn weinidog ar yr eglwys. Rhoddodd y diweddar Barch. Edward Morgan bob cymhorth a chefnogaeth i ddwyn hyn oddiamgylch, a diau genyf mai iddo ef yn benaf y gellir priodoli y llwyddiant a fu ar y cais. Wedi cael atebiad cadarnhaol oddiwrtho, mawr oedd y disgwyliad bellach am ei weled yn ymsefydlu yn eu plith, ac yn mis Ebrill, yn y flwyddyn 1864, yr oedd peth mor newydd a dyeithr a dyfodiad gweinidog Methodistaidd i'r Abermaw yn ffaith yn mherson y Parch. David Davies. Bu yr eglwys ac yntau, yn flaenorol i'w symudiad, mewn pryder oherwydd methu a chael tŷ cymhwys iddo ef a'i deulu i fyw ynddo, ond yn ddisymwth fe symudodd Rhagluniaeth y rhwystr hwn o'r ffordd, fel y cafodd le dymunol a chydnaws a'i chwaeth yn Hendre Coed oddeutu milldir o'r dref—lle yr oedd tŷ cyfleus ac ychydig dir yn perthyn iddo, ac yno y bu ef a'i deulu am oddeutu pedair blynedd. "Blaenoriaid yr eglwys y pryd hwn oeddynt Mri. Edward Williams, Llwyngloddallt; Owen Williams, Gwastadagnes; John Timothy, Richard Jones, a David Williams, o ba rai y mae tri erbyn hyn wedi gadael yr eglwys filwriaethus ac ymuno â'r eglwys orfoleddus. Yn fuan, ychwanegwyd Mr. Owen Griffith atynt; a chan i angeu wneud bylchau yn rheng y swyddogion yn y flwyddyn 1870, fe ychwanegwyd tri eraill atynt, sef, Mri. William Williams, Lewis Lewis, a John Evans.

"Yn fuan ar ol dyfodiad Mr. Davies i'r cylch yr oedd y trigolion yn cynyddu, mewn canlyniad i ddyfodiad y reilffordd i'r lle, a chynyddodd yr eglwys yn gyfatebol, a chynhyrfid yntau gan awydd angerddol i gyflawni ei weinidogaeth yn gydwybodol i'w Feistr. Ymroddai i'r gwaith yn mhob cylch, mewn ymweled â'r cleifion a'r esgeuluswyr, mewn cynal cyfarfodydd wythnosol gyda'r plant a'r bobl ieuainc, &c.

"Gan fod y gwaith yn ymeangu ac yn trymhau ac yntau yn gydwybodol i'w gyflawni, teimlai mai ei ddyledswydd oedd symud i fyw i'r dref fel y gallai hefyd fyw yn nghanol praidd ei ofal, a gwnaeth hyny yn y flwyddyn 1868. Wedi gosod ei dŷ yn Hendre Coed mewn trefn, dechreuodd ar ei ddyledswyddau fel bugail yn ddiymdroi, ac yr oedd llwyddiant yr achos yn ei gylch newydd yn cael lle amlwg ganddo. Yn wir, dyrchafiad y preswylwyr mewn dysg, moesoldeb, a chrefydd oedd prif amcan a gwaith penaf ei fywyd, a bu ei ddyfodiad i'r Abermaw yn foddion i roddi bywyd a chyfeiriad newydd i bob cymdeithas o'r bron. Yr oedd ei gysondeb a'i brydlondeb yn moddion gras yn ddiarhebol, a bu hyny yn foddion i ddwyn eraill i wneud yn gyffelyb ac i ddilyn ei esiampl.

"Yr oedd newydd—deb neillduol arno fel gweddiwr, yr hwn a gadwodd hyd y diwedd. Byddai pobl ei ofal yn prysuro i'r cyfarfodydd yn brydlon pan y byddai ef yn gwasanaethu er mwyn ei weddiau. Gwelid ef weithiau wrth bregethu fel yn rhwyfo yn erbyn y llif mewn blinder; ond dywedid nad oedd byth arwyddion methu arno pan yn cyfarch gorsedd gras. Ai i'r nefoedd ar unwaith ac ar ei union. Un mawr diamheuol mewn gweddi ydoedd, ac y mae yn dra sicr mai dyma gryfder ei nerth ac mai dyma a'i cadwodd i oleuo mor danbaid am gynifer o flynyddoedd. Gan fod yn yr Abermaw borthladd, yr oedd, ac y mae, lluaws o'r trigolion yn forwyr, a chymerai yntau ddyddordeb mawr ynddynt, a gweddiai lawer trostynt yn ddirgel a chyhoeddus. Y mae yn ffaith na chyfarfyddodd odid un o forwyr y lle â dyfrllyd fedd tra y bu ef yn aros yn eu plith, a phriodolid hyny gan luaws i waith Mr. Davies yn gweddio mor fynych trostynt.

"Yn ei ddyfodiad rhoddodd fywyd newydd i'r cyfarfod eglwysig, yr hwn oedd yn isel, ac, i raddau, yn ddilewyrch cyn hyny; ac yr oedd ganddo allu neillduol i wneud y cyfarfodydd hyny yn ddyddorol ac yn fuddiol: tynai yr ieuainc fel yr hen i adrodd yr hyn a deimlent, ac ni fyddai un amser wrth ofyn profiadau yn ceisio at bwyso a mesur y brawd neu y chwaer wan, ond amcanai eu cael i ddweyd yr hyn a geid ganddynt yn a thrwy yr adnodau a adroddent, a buan iawn y ceid ef a hwythau i ddeall eu gilydd ac i deimlo yn hollol gartrefol gyda'u gilydd. Byddai yn newid ei ddull o dreulio y cyfarfod eglwysig yn fynych, oblegyd credai mewn amrywiaeth. Ambell dro ceid ef o'r sêt fawr yn gofyn i'r aelodau yn gyffredinol a fyddai rhywbeth neillduol ar feddwl rhai ohonynt ag y carent ei ddweyd, a bu y dull hwn ar lawer adeg yn hynod o effeithiol, a chafwyd aml seiat wlithog pan y byddai yr hen chwiorydd ac yntau wrth eu bodd a'r aelodau eraill yn cael gwledd.

"Nis gellir ymatal yn y fan hon heb enwi y rhai canlynol sydd bellach wedi huno er's blynyddoedd:—

Anne Dedwith, Ellen Roberts, Sian Morris (Cellfechan), Betty a Mari Ellis, Betty Edwards, Ellen Richards, ac amryw eraill o fendigedig goffadwriaeth. Byddai yn hawdd adrodd am lawer o ymddyddanion melus a nefolaidd yn y seiatau yn yr Abermaw y pryd hwn. Un tro, yn fuan ar ol dyfodiad Mr. Davies yno, mewn cyfarfod eglwysig gofynodd i Mari Ellis, yr hon y gallesid meddwl wrth ei hymddangosiad allanol nad ydoedd dim neillduol ynddi, Pa le yr ydych chwi yn pori y dyddiau hyn? A ydych chwi yn cael tipyn o flas ar ddarllen y Beibl? Y mae yn debyg nad oes genych yr un llyfr arall i'w ddarllen?' 'O oes,' meddai hithau, 'y mae genyf lyfrau heblaw y Beibl ag y byddaf yn cael pleser mawr wrth eu darllen, yn enwedig Athrawiaeth yr Iawn gan Lewis Edwards o'r Bala.' 'Beth,' meddai yntau, fel pe yn ei hamheu, 'Athrawiaeth yr Iawn a ddywedsoch chwi, aie?' Yna dechreuodd ei holi yn nghylch cynwys y llyfr gwerthfawr hwnw hyd nes yr aeth y ddau i hwyl fawr. Safai yntau yn syth ar ganol y llawr gan droi at y rhai oedd yn bresenol a dywedyd, 'Gall, fe all Mari Ellis ddarllen Athrawiaeth yr Iawn a chael bendith i'w henaid wrth wneud hyny; ac fe'ch cynghorwn i chwithau, ferched ieuainc, i ddilyn ei hesiampl hi.'

"Nid ydoedd ef mwy na'i frodyr yn anffaeledig; ond pan yr ystyriom yr oll a wnaeth, yn nghyda'r rhan bwysig a gymerodd yn y cyfarfodydd eglwysig, nid yn unig am yr ysbaid o ddeng mlynedd y bu yn weinidog ar yr eglwys hon, ond hefyd am y deuddeng mlynedd eraill ar ol iddo roddi y gofal hwnw i fynuy cwbl gyda'u gilydd yn dymhor o yn agos i dair blynedd ar hugain—rhyfedd ydyw iddo wneud mor ychydig o gamgymeriadau a bod ei ddiffygion mor ddibwys.

"Cymerai lawer o boen a thrafferth gyda phlant yr eglwys, a mynych y dywedai mai ei reswm dros hyny ydoedd, 'Mai hwy a fyddai y dynion yn fuan iawn, ac mai ar eu hysgwyddau hwy y cludid yr arch. Cyn eu derbyn yn gyflawn aelodau, byddai yn rhaid i bob un ohonynt ddysgu allan a meistroli cynwys y bedwaredd bennod ar ddeg o'r Hyfforddwr, a gosodai arbenigrwydd mawr hefyd ar iddynt deimlo rhywbeth neillduol pan yn cofio am angeu y groes y waith gyntaf. Byddai dyfodol hâd yr eglwys yn pwyso yn drwm ar ei feddwl, ac ni fu ei bryder a'i lafur gyda hwynt yn ofer, oblegyd o fysg y plant y bu yn cynal cyfarfodydd gyda hwynt, y mae amryw o flaenoriaid a phregethwyr wedi codi. Yr oedd yn dra awyddus bob amser i roddi pob cymhorth i fachgen y canfyddai fod ynddo ddefnyddiau at waith. Gwnaed llawer cais ato yn ystod y deng mlynedd y bu mewn cysylltiad bugeiliol â'r eglwys am gyhoeddiadau i gyfarfodydd pregethu, ac hefyd i fyned ar deithiau i wahanol siroedd Gogledd a Deheudir Cymru; ond gwrthodai hwynt bron yn ddieithriad os na fyddai yn gyfleus iddo allu bod gyda'i bobl yn y cyfarfod eglwysig, ac ni fyddai byth yn esgeuluso yr un cyfarfod a gynelid yn y capel ar nosweithiau yr wythnos.

Pregethu a gwneud pregethau newyddion, yn ddiau, ydoedd prif orchwyl ei fywyd; ac onid ellir yn ddibetrus ddweyd ei fod wedi cyfansoddi mwy o bregethau nag odid neb o'i gyfoedion yn y weinidogaeth. Ni fyddai un amser heb un neu ddwy o bregethau newyddion 'ar y blociau,' fel y dywedai; ac ni chlywyd erioed mohono yn ystod y deng mlynedd o 1864 hyd 1874, yn rhoddi ail edition o'r un o'i bregethau, nac yn wir wedi hyny. Yn ystod y deng mlynedd y cyfeirir atynt, pregethai ddeuddeg o weithiau bob blwyddyn yn ei gartref, heblaw ar achlysuron neillduol yn ystod nosweithiau yr wythnos. Byddai, o ganlyniad, o dan orfod i gyfansoddi dwy, os nad rhagor, o bregethau newyddion bob mis. Cawn felly iddo gyfansoddi yn agos i dri chant o bregethau yn ystod y deng mlynedd y bu mewn cysylltiad ffurfiol â'r eglwys. Wedi iddo ymddiswyddo oddiwrth y fugeiliaeth, mynodd yr eglwys ganddo addaw chwe Sabboth bob blwyddyn iddi, a bu yntau yn ffyddlawn i'w addewid, ac yr oedd mor gymeradwy y Sabboth olaf y bu yn pregethu yn ei hen gartref ag ydoedd y Sabboth cyntaf y daeth yno.

"Fel y crybwyllwyd mewn adgofion am dano yn Nhrysorfa Mehefin, 1890, nid oedd pall arno am brynu llyfrau newyddion, y nifer luosocaf o ba rai, wrth gwrs, oedd yn yr iaith Saesonaeg, eto yr oedd ganddo y fath feddwl o Esboniad y diweddar Barch. James Hughes, fel y darfu iddo y flwyddyn ddiweddaf y bu fyw bwrcasu copi newydd hardd ohono. Nid yn aml y gwelid gwell casgliad o lyfrau nag oedd ganddo, a byddai yn gwneud defnydd effeithiol ohonynt er cyfoethogi ei feddwl ei hun, ac hefyd teimlai yn falch o gael rhoddi llyfr yn fenthyg i'w gyfeillion darllengar. Bu yn dderbyniwr cyson am flynyddoedd o'r Expositor a'r Homilist. Anrhegwyd ef gan gyfaill â Hodge's Systematic Theology mewn tair cyfrol, a mawr oedd ei edmygedd ohonynt, a phregethodd lawer ar eu cynwys; ond nid ystyrid ef yn hollol gartrefol pan yn ymwneud â phynciau duwinyddol am mai nid dyna y dull oedd yn fwyaf cydnaws a'i ddawn. Pregethwr natur ydoedd, ac wrth ddesgrifio natur a'i chynwys y byddai yn ei elfen.

"Byddai yn dra hoff o'r cyfarfodydd darllen, ac er na thraethai lawer ynddynt ac na chymerai ran flaenllaw yn eu dygiad yn mlaen, eto yr oedd yn arweinydd dyogel ynddynt, a byddai yn estyn cymhorth parod i'r gwan bob amser. Dywedai weithiau wrth bregethu ei fod yn ddyledus i'r cyfarfod darllen am awgrymu mater ei bregeth iddo, a'i fod wedi cael gwell esboniad ar lawer adnod yn y cyfarfodydd hyn nag a gafodd gan Lightfoot, Liddon, nac Ellicot. Ymwelai yn gyson â'r cleifion a'r tlodion, a chyfranai lawer i'r annghenus, a gwnai hyny yn y fath fodd dystaw a diymhongar fel y gellid dweyd yn briodol am dano na wyddai ei law aswy yr hyn a wnai ei law ddehau.

"Yn ystod misoedd yr hâf, gan fod yr Abermaw yn ymdrochle, bydd nifer fawr o ddyeithriaid yn ymweled â'r lle, a hyny drachefn yn peri fod lluaws o ferched ieuainc yn dyfod yno i wasanaethu am y tymhor, ac yn eu mysg bydd amryw o aelodau gyda'r Methodistiaid. Pryderai Mr. Davies lawer yn nghylch y chwiorydd ieuainc hyn am fod rhai ohonynt yn gadael cartref mewn lleoedd gwledig am y tro cyntaf ac yn dyfod i'r dref. Cynghorai hwynt i fod yn wyliadwrus, yn onest, yn eirwir, ac hefyd am iddynt ofalu am beidio 'rhedeg y siopau,'—sef codi eiddo ar goel—a myned i ffwrdd heb dalu am danynt. Os ewch chwi i ffwrdd felly,' meddai, 'byddwch nid yn unig yn pechu yn erbyn Duw, ond bydd ogle inc ar eich shawls a'ch bonnets a'ch gownau a'ch esgidiau i b'le bynag yr ewch chwi. Cofiwch, da chwi, dalu i'r crydd am eich esgidiau ac i'r siopwyr am eich dresses; ac yn benaf oll, bydded i chwi ddychwelyd adref a'ch coron ar eich penau heb wyro dim.'

"Pan y daeth ef i'r Abermaw yr oedd y Cambrian Railway ar hyd y glanau yn cael ei gwneud yn brysur, a daeth lluaws mawr o ddynion i weithio arni ac i breswylio yn y lle, ac yn eu mysg yr oedd Saeson, Ysgotiaid, a Gwyddelod. Gan nad oedd moddion crefyddol yn cael ei gynal yn eu hiaith, teimlai Mr. Davies yn ddwys. Ac yr oedd eu gweled yn ymroi i yfed a meddwi, a hyny ar ddydd yr Arglwydd, yn dyfnhau ei bryder yn eu cylch a'i awydd am geisio eu gwaredu. Oherwydd fod nifer y pregethwyr a allent gyfarch cynulleidfa yn yr iaith Saesonaeg yn ychydig y pryd hwnw, nid oedd ganddo ddim i'w wneud ond cymhell fod dosbarthiadau Saesonaeg i fod yn yr Ysgol Sabbothol, ond oherwydd ansefydlogrwydd y gweithwyr, aflwyddianus a fu hyny i raddau. Pan y deuai cyhoeddiad un a fyddai yn gallu pregethu Saesonaeg, dymunid arno ddweyd ychydig yn yr iaith hono ac i'r swyddogion ymdrechu taenu y gair am hyny yn mlaen llaw. Yr ydym yn deall mai Mr. John Jones—y pryd hwnw o Aberystwyth, ond yn awr y Parch. J. Cynddylan Jones, D.D., goruchwyliwr y Feibl Gymdeithas yn y Deheudiroedd y cyntaf i wneud hyny.

"Yn y blynyddoedd o 1864 hyd 1869, yr oedd manteision addysg yn ddiffygiol iawn yn yr Abermaw, fel mewn lluaws o leoedd eraill—yr ysgolion y pryd hwnw yn perthyn i'r Eglwys Sefydledig ac o dan nawdd ei gweinidogion, ac ychydig iawn o arolygiaeth a threfn arnynt. Boddlonid y gwŷr eglwysig os ceid y plant i synychu y llan ar y Sabboth a dyddiau gŵyl, ac os cyrhaeddid hyny ni elwid yr athrawon i gyfrif am esgeuluso rhanau pwysig o'u gwaith; ac yr oedd lluaws o'r athrawon yn ddynion o gymeriadau lled amheus. Mewn undeb âg ychydig o Ymneillduwyr—ac yn eu mysg y mae un yn deilwng o goffa, sef y diweddar Barch. James Jones, gweinidog yr Annibynwyr llwyddodd Mr. Davies i gychwyn Ysgol Frytanaidd yn yr ystafell o dan gapel newydd y Methodistiaid. Agorwyd yr ysgol gan Mr. Robert Williams, yn bresenol o Danygrisiau, Ffestiniog. Ac yn y flwyddyn 1870, pan ddaeth y ddeddf newydd i weithrediad, trosglwyddwyd hi i ofal Bwrdd Ysgol, a dyma yr ysgol gyntaf yn Nghymru i gymeryd mantais ar y ddeddf hon.

"Yr oedd poblogaeth yr Abermaw ar ol agor y reilffordd yn cynyddu yn brysur, a'r hen gapel yn myned yn annghyfleus yn mhob ystyr. Byddai swn y trains—gan fod y capel ar fin y llinell—yn anhwyluso rhai o'r cyfarfodydd a gynelid, ac fe wnaed cais at y cwmni am iddynt ei brynu, a buwyd yn llwyddianus yn y cais, a chafwyd swm priodol am dano. Wedi gwerthu yr hen gapel, y peth nesaf i'w wneud oedd ymofyn am le i roddi y newydd i lawr; ac nid hir y buwyd heb benderfynu ar le canolog a chyfleus a myned ati o ddifrif i'w adeiladu. Costiodd y capel hwn, yn nghyda'r tir y saif arno, yn agos i ddwy fil a haner o bunau, a chynwysa eisteddleoedd oddeutu saith gant. Agorwyd ef yn y flwyddyn 1866, ac yn y flwyddyn 1874—yr adeg y rhoddodd Mr. Davies ei ofal bugeiliol i fynu—nid oedd yn aros o'r ddyled ond £700.

"Yr oedd yn llawn o'r ysbryd cenhadol ac yn ymroddgar iawn i ddwyn moddion gras at y rhai nad ellid eu cael i'r capel. Mewn rhan o'r dref a elwir Penygraig, yr oedd amryw o deuluoedd yn byw, y rhai, oherwydd nad oedd amgylchiadau yn caniatau iddynt ymddangos yn y gynulleidfa yn y ddiwyg a ystyrient hwy yn weddus, a lwyr esgeulusent yr holl gyfarfodydd crefyddol yn y capel. Meddyliodd Mr. Davies mai ei ddyledswydd oedd myned a'r efengyl atynt; ac i'r amcan hwnw llogodd ystafell a chychwynwyd Ysgol Sabbothol ynddi, a byddai yntau yn pregethu iddynt ar nosweithiau yr wythnos, pryd y deuai nifer lluosog ohonynt i wrando arno. Fodd bynag, cyfododd gwrthwynebiad i'r ystafell a'r gwasanaeth, ac yn hytrach na bod yn achlysur i brofedigaeth ac i wahanu y pleidiau crefyddol oddiwrth eu gilydd, penderfynodd mai gwell ydoedd iddo ei rhoddi i fynu.

"Fel yr awgrymwyd eisoes, yr oedd, ac y mae canoedd o ymwelwyr Seisnig yn dyfod i'r dref yn ystod misoedd yr hâf, lluaws mawr o ba rai ydynt yn Ymneillduwyr. Penderfynodd Mr. Davies ddarparu moddion crefyddol cydnaws â'u hargyhoeddiadau iddynt hwythau. Yr oedd rhwystrau mawrion ar y pryd i ddwyn hyn oddiamgylch am nad oedd yr un lle cyfleus i'w gynal, oherwydd fod yr addoldai ar y Sabboth at wasanaeth y Cymry, ac nad oedd yr un neuadd gyhoeddus wedi ei hadeiladu yr adeg hono; ond i gyfarfod â'r amgylchiadau, llwyddodd i gael gan swyddogion yr achos Cymraeg i newid amser y gwasanaeth boreuol yn ystod misoedd yr haf fel ag i allu cael moddion yn yr iaith Saesonaeg i ddechreu am un ar ddeg o'r gloch yn y boreu a phedwar o'r gloch yn y prydnawn; ac ar Sabboth, y 27ain o Fehefin, yn y flwyddyn 1869, y dechreuwyd cynal gwasanaeth Saesonaeg gan y Trefnyddion Calfinaidd yn yr Abermaw, a gellir priodoli ei gychwyniad bron yn gwbl i ymdrechion Mr. Davies. Yn y dull a nodwyd y cynelid y gwasanaeth yn unig yn misoedd yr haf, a hyny am flynyddoedd lawer. Gan fod gradd o lwyddiant yn dilyn yr ymdrechion hyn a bod ambell i deulu o Saeson yn dyfod i fyw i'r lle, anturiwyd cymeryd yr Assembly Room—yr hon oedd newydd gael ei hadeiladu—i gychwyn yr achos yn ffurfiol, ac yno y buwyd yn addoli am amser hyd nes yr adeiladwyd y capel, yr hwn a saif mewn man cyfleus. Adeiladwyd ef yn y flwyddyn 1879."

Y mae yn ddiau y teimlir fod gwerth mawr yn y cofnodion uchod, gan eu bod wedi eu hysgrifenu gan un a gafodd fantais dda i'w adnabod yn ystod ei drigiad yn yr Abermaw.

PEN. VII.—"Fyddlawn yn yr holl dу."

Ei drigiad yn yr Abermaw.—Ei ymdrechion yn y cylch.—Adgofion brawd o weinidog.—Yn boblogaidd gydag enwadau eraill.—Y Ddeddf Gladdu.—Ei sêl gyda Dirwest.—Gyda'r Ysgol Sabbothol.—Yn feirniad mewn Cyfarfod Llenyddol.—Ei boblogrwydd yn y tai.—Pob dosbarth yn hoffi ei gymdeithas.—Ei farn am fugeiliaid llwyddianus.—Y tŷ coed yn yr ardd.—Adgofion y Parch. R. H. Morgan, M.A.—Cyfansoddi pregethau newyddion.—Sabboth dilewyrch.—Effeithiau ei weinidogaeth.—Yn weddiwr mawr.—Ei weddi dros y morwr.—Ei anerchiad i'r morwyr.—Ei haelioni a'i gymwynasgarwch.

Bu mewn cysylltiad bugeiliol âg eglwys yr Abermaw am ddeng mlynedd, a bu yn preswylio yno wedi ymddatod oddiwrth y gofal hwnw am ddeuddeng mlynedd, yr hyn a wna dymhor ei arosiad yno yn ddwy flynedd ar hugain. Bu yn ymroddgar iawn yn ystod yr holl dymhor hwnw, nid yn unig gyda phregethu a goruchwylion eraill a berthynent i'w swydd yn uniongyrchol fel gweinidog, ond mewn amryw gylchoedd; ond er ei ymroddiad mewn gwahanol gyfeiriadau, nid oedd yn anhawdd gweled ei fod yn cadw ei olwg trwy y cwbl ar ei swydd fel gweinidog. Dyma oedd uchelgais ei fywyd, a pharai i bobpeth arall fod yn is-wasanaethgar i'r un amcan mawr hwn, a llwyddodd yn hyny hyd nes llwyr argyhoeddi pawb mai "gŵr Duw" ydoedd mewn gwirionedd. Enillodd safle uchel a phwysig yn y dref a'r holl gylch sel gweinidog cymhwys y Testament Newydd.

Pan y byddai y gwahanol enwadau crefyddol yn cynal eu cyfarfodydd blynyddol, os byddai gartref, ni welid ei le ef byth yn wag ynddynt; a chymerai ran ynddynt gyda'r parodrwydd mwyaf, a gwnaeth trwy hyny, yn nghyda'i sirioldeb a'i ryddfrydigrwydd, lawer tuag at ladd y ddallbleidiaeth ffol a ffynai yn rhy aml yn y naill enwad a'r llall, ac i ddwyn oddiamgylch fwy o undeb agos a brawdol rhyngddynt. Yr oedd yn "gymeradwy yn mysg lluaws ei frodyr," ac yn ddwfn iawn yn serchiadau gweinidogion y gwahanol enwadau a gyfaneddent yn y dref yr adeg hono.

Bydd yn dda gan y darllenydd gael yr ychydig eiriau canlynol a ysgrifenwyd gan y Parch. Z. Mather, gweinidog parchus yr Annibynwyr, yr hwn a fu yn gydweithiwr âg ef am flynyddoedd yn y cylch:

Yr oedd efe yn un o'r rhai mwyaf difyrus ac adeiladol i fod yn ei gymdeithas, ac ni fyddwn un amser yn dyfod oddiwrtho heb deimlo yn well, yr hyn yn ddiau sydd yn un o'r profion goreu o dduwiolfrydedd. Cofus genyf ei fod yn gwneud sylw wrthyf un tro na fydd llawer o lewyrch ar grefyddwyr os na fydd cynydd yn nodweddu eu crefydd. "'Rydw i yn cofio," ebe fe, "am ffarmwr yn Mhenmachno yn deud wrth fachgen oedd gyda. fo yn was am fyn'd i godi darn o glawdd ceryg oedd wedi syrthio. ‘Gofala di,' medde fo wrth y bachgen, 'wedi i ti godi y bwlch, am gasglu tipyn o geryg ffres i roi arno fo, mae o yn siwr o fod beth yn is nag oedd o wedi i ti ei ail godi o.' Felly y mae dynion gyda chrefydd, welwch chi, fydda nhw ddim llawer o werth os na fydda nhw yn ychwanegu at eu crefydd. Yn wir yr oedd acw gyfarfod gweddi rhagorol yn y capel acw nos Lun diwedda', 'roedd gan bob un o'r brodyr rywbeth newydd yn eu gweddiau. Yr oedd hen ŵr

yn gweddio, a'r un adnodau wedi eu gosod wrth eu gilydd fydd ei weddi ef bob amser; ond 'roedd o wedi dysgu adnodau newydd erbyn nos Lun diwedda'—adnodau na chlywes i monu nhw gyda fo 'rioed o'r blaen, ac 'roedd rhywbeth neillduol o afaelgar yn ei weddi o. Yr oedd rhywbeth anarferol yn ngweddi M. W. hefyd; 'roedd o yn deud yn rhywle ar ei weddi, "Ryda ni yn y byd yma, Arglwydd Mawr, yn nghanol y tonau yn cael ein lluchio o dòn i dòn. O pâr fod i'r i'r dòn ddiwedda ein taflu i'r làn."

Z. MATHER.

Abermaw, Tach. 17, 1893.

Gweithiai yn egniol dros bob symudiad daionus. Efe oedd y prif symudydd i gael ariandy i'r dref. Pan ddaeth y ddeddf newydd gladdu i rym, bu yn ymdrechgar i egluro ei darpariadau ac i gael gan yr Ymneillduwyr i wneud defnydd ohoni. Bu yn gweini yn yr angladd cyntaf o dan y ddeddf hono yn y lle, a chofir gan bawb oedd yn bresenol am yr effeithiau dwysion a ddilynent ei eiriau a'i weddi ar yr achlysur hwnw. Yn mlynyddoedd cyntaf y ddeddf, fe gymerid mantais fwy cyffredinol arni gan Ymneillduwyr yn yr Abermaw nag odid un lle arall yn Nghymru, a hyny er gwaethaf yr anhawsderau a osodid ar y ffordd gan wŷr eglwysig, ac y mae yn dra sicr fod hyny, fel y dywedai gwr craff o'r ardal hono, i'w briodoli yn benaf i'w ymdrech ef yn egluro y ddeddf, a hefyd y dull effeithiol gyda pha un y cyflawnid y gwasanaeth claddu ganddo.

Bu yn wasanaethgar iawn hefyd i'r achos dirwestol yn mhob gwedd arno yn ystod ei oes. Yr oedd yn un o'r rhai cyntaf i ymuno â'r Temlwyr Da, a pharhaodd i roddi ei bresenoldeb a'i gymhorth yn nghyfarfodydd y deml; a phan gymerodd dirwest y ffurf o Gymdeithas y Ruban Glâs, ceid ef yn ymaflyd yn dyn ynddi yn y wedd hono arni. Dywed Mr. L. yn ei adgofion am dano o dan y pen hwn:—"Gellid dweyd am Mr Davies fel y dywedodd ef am un o hen ffyddloniaid yr achos dirwestol yn yr Abermaw, 'Y mae R.M. wedi myn'd i bob mould sydd yn perthyn i ddirwest—o'r clwb du hyd at gario y faner ddirwestol yn y gorymdeithiau blynyddol.' "

Byddai ar adegau yn y cyfarfodydd dirwestol yn rhoddi y ffrwyn i'w ddawn ac yn ysgubo pobpeth o'i flaen. Nid buan yrannghofir ei araith yn un o'r cyfarfodydd hyn, yn yr hon y darluniai y cythreuliaid yn y moch—y gwahanol rywogaethau o gythreuliaid, y meddw, a'r aflan, a'r mud, &c., wedi meddianu y moch a'u gyru "ar ras wyllt dan wichian yn bendramwnwgl i'r môr." Yna desgrifiai hwynt yn boddi, y cythreuliaid eisieu i'r moch droi yn eu hol i'r làn a'r moch wedi rhisio yn mynu myned yn mhellach i'r dwfn! Dro arall, pan yn canmol y ffurf demlyddol ar ddirwest ac yn dangos y berthynas oedd rhwng dirwest âg eglwys Crist, dywedai, "Y mae gan rai boneddigion sydd yn meddu palasau mawrion lodge yn ymyl y fynedfa. Y mae gan Iesu Grist ei balas yn y byd yma, a phaham na chaiff y Brenin Iesu lodge yn ymyl ei balas yntau?"

Ceir yn mhlith ei bapyrau y sylwadau a ganlyn ar ddirwest, y rhai a ysgrifenwyd ganddo yn y flwyddyn 1865. Er nad ydyw yr ysgrif yn cynwys y pethau * mwyaf doniol a ddywedid ganddo, nac ychwaith y gwres yn mha un y llefarai hwynt, efallai y gall y rhai a fu yn ei wrando mewn cyfarfodydd dirwestol adgofio a llenwi i fynu wrth ddarllen yr amlinelliad hwn o'i barotoad ar gyfer un o'r cyfarfodydd hyny!

RHESYMAU DROS BEIDIO ARFER DIODYDD MEDDWOL.

"1. Y mae y rhai sydd a'u hamcan i wneud daioni i eraill, yn ddirwestwyr yn gyffredin, er mwyn eraill, er fod yn anmhosibl i ddyn wneud daioni i eraill heb wneud daioni iddo ei hun. Ac y mae y dyn sydd heb fod yn ddirwestwr mewn gradd fawr o anfantais i wneud daioni i eraill.

"2. Y mae y rhai mwyaf gofalus am eu teuluoedd eu hunain yn gyffredin yn ddirwestwyr, ac y mae difaterwch gyda hyn wedi bod i lawer un fel yr ephod yn ninas Gedeon, ag y dywedir am dani, 'A hi a fu yn dramgwydd iddo ef ac i'w dy.'

"3.—Y mae y rhai sydd yn meddu mwyaf o barch iddynt eu hunain yn gofalu am fod yn ddirwestwyr. Yr oedd y rhai sanctaidd i Dduw felly o dan yr Hen Destament—yn Nazareaid i Dduw. Natur lân iawn ydyw hono sydd heb ei halogi erioed â'r diodydd meddwol. Yr oedd y Nazareaid hyny gynt felly, ac y mae yn hyfryd meddwl fod lluaws yn gwbl lân yn yr ystyr hwn eto.

"4.—Y mae cwmni y ddiod yn aml yn llygredig, ac nid oes yr un cwmni yn rhy lygredig iddi hi. Er y gall y cwmni fod yn rhy isel i ddim arall i fod yno, eto bydd y ddiod feddwol yno yn ychwanegu at bob drygioni. Diod y tywyllwch ydyw.

"5.—O ymarfer yn gymedrol â'r diodydd meddwol, y maent yn myned yn ddiddefnydd i'w hamcan priodol fel meddyginiaeth. Nid ydynt ac nis gallant fod yn feddyginiaeth i'r neb sydd yn eu harfer. Y maent fel y pethau y dywedir y cynhyrfir y ddaear o'u herwydd Gwas pan deyrnaso, ac un ffol pan lanwer ef o fwyd: gwraig atgas pan brioder hi: a llawforwyn a elo yn aeres i'w meistres,' yna nid ydyw na gwraig na morwyn.

"6. Y mae tuedd yn y diodydd hyn i ymlid ymaith yr archwaeth at fwyd. Nid ydynt yn ymborth eu hunain, ac y maent yn dinystrio y chwant at yr hyn sydd yn ymborth—rhwystro bwyd y maent.

"7. Y mae yn anmhosibl troi annghymedroldeb allan tra y bydd cymedroldeb i mewn am fod y ddau law yn llaw, a'r naill yn rhoddi ei le i'r llall. Cymedroldeb ydyw y fam sydd yn magu y cenawon. Cedwch chwi y domen yna dros yr haf, bydd genych luaws mawr o nadroedd wedi eu magu erbyn yr haf canlynol. Nid chauodd neb erioed feddwdod allan yn ddyogel a chadw cymedroldeb i mewn. Os mynwch ladd meddwdod, y mae yn rhaid gwneud hyny yn nglasiad y cymedrolwr. Yn haner peint y cymedrolwr y mae hadau meddwdod, ac nid oes lladd ar feddwdod oni wneir hyny yn mynwes y dyn cymedrol. Saethwch at feddwdod nis gellwch byth ei hitio heb ostwng y gŵn a'i saethu ar ei nyth yn nghesail y dyn cymedrol. Nis gallwch ei ddal oni ddeliwch ef yn ei ddaear—yn ei ffau—a hono ydyw glass dyn yr haner peint. Os mynwn ni godi sobrwydd, y mae yn rhaid rhoddi y gareg sylfaen yn îs na chymedroldeb. Yr un peth mewn effaith ydyw dadleu dros gymedroldeb a dadleu dros feddwdod.

"8.—Y cymeriad uwchlaw amheuaeth ydyw cymeriad y dyn nad ydyw yn yfed dim o'r diodydd hynNa enwer chwaith yn eich plith.' Ond bydd enwi tra bydd yfed, a bydd rhywun yn cael ei gyhuddo o fod wedi meddwi. Yr unig ffordd i fod uwchlaw amheuaeth ydyw peidio cyffwrdd ynddi.

"9.—Llwyrymwrthodwr ydyw y dyn all ddweyd wrth ei blant a'i gymydogion, 'Deuwch ar fy ol i;' a dyma yr hwn a all ddweyd hefyd, 'Oherwydd paham yr wyf fi yn dyst i chwi heddyw fy mod i yn lân oddiwaed pawb oll.' "

Er fod y llinellau uchod yn cynwys sylseini ei araith, yr oedd ei ddychymyg mor nwyfus a'i gydymdeimlad â'i bwnc ac a'r gynulleidfa mor fyw fel mai yn y traddodiad y llanwai y pethau mwyaf tarawiadol ac y gwnai i esgyrn sychion lamu i fynu yn fyw.

Clywsom ef unwaith mewn hwyl fawr yn ysbrydoli Temlyddiaeth Dda ac yn edrych arni yn ngoleuni gwahanol ddodrefn teml Solomon. "Gellir dweyd," meddai, " mai temlyddiaeth ydyw dinas noddfa sobrwydd a dirwest, a dinas noddfa i'r cymedrolwyr a'r meddwon i ffoi iddi. Dyma yr arch ag y mae llechau y cyfamod dirwestol yn nghadw ynddi. Yr oedd yn y deml yn Jerusalem ddeg noe ar olwynion yn llawn o ddwfr at wasanaeth yr offeiriaid. Noeau ar olwynion ydyw y cyfarfodydd cyhoeddus yma, ac y mae y môr o'r tu cefn yn nghymeriadau a doniau y brodyr a'r chwiorydd yma tuag at lenwi yr holl noeau. Dyma halen y ddaear gyda golwg ar lygredigaeth diota. Dyma oleuni sobrwydd a moes—goleuni y byd gyda golwg ar ei ddwyn o dywyllwch cyfeddach a meddwdod. 'Ac ni oleuant ganwyll a'i dodi o dan lestr ond mewn canwyllbren,' &c. Canwyllau o dan lestr ydyw dirwestwyr yn bresenol heb fod yn Demlwyr Da. Os mynwch gael canwyllbren i ddal y goleu, dyma foTemlyddiaeth Dda. Y mae rhai yn son am rhyw hen ganwyllbren pren, ond y mae wedi gwasanaethu ei dymhor a darfod. Dyma y canwyllbren sydd yn gwasanaethu yn y dyddiau hyn, ac y mae yn llawer gwell na'r hen ac wedi goleuo yn fwy cyson. Y mae y canwyllbren o leiaf yn un pres."

Y mae llawer yn cofio am dano yn cyfarch cyfarfod dirwestol yn Nghymdeithasfa Bangor er's rhai blynyddoedd yn ol, ac mewn araith ddoniol a thanllyd dygid y gynulleidfa ymaith gan ruthrwynt ei hyawdledd. Dywedai yn niwedd ei gyfarchiad, "Yr ydych yn son am local option; hyd nes y cewch hwnw gwnewch local option i chwi eich hunain; ac os ydyw y Senedd yn hwyrfrydig i basio deddf i leihau yr ymyfed a'r meddwi byddwch yn 'ddeddf i chwi eich hunain.' Chwi a gewch hono heb ofyn i'r un Senedd."

Gwnaeth gryn lawer o waith gyda'r Ysgol Sabbothol yn y cyfnod hwn. Ni welid ef byth yn ymwrthod â dim gwaith a benodid iddo. Bu yn holi yr ysgolion laweroedd o weithiau. Pan y cynaliwyd cyfarfod cyhoeddus o holl ysgolion y dosbarth yn yr Abermaw i ddathlu Canmlwyddiant yr Ysgol Sabbothol, trefnwyd iddo ef roddi anerchiad yn nghyfarfod y prydnawn, i'r plant yn benaf, a chofir yn hir am y dylanwad oedd yn cydfyned â'i eiriau y pryd hwnw. Pwnc ei anerchiad ydoedd "Nodweddion plant duwiol." Rhanai ei fater fel y canlyn:—"Y maent yn rhai1. Yn parchu Gair Duw. 2. Yn parchu enw Duw. 3. Yn parchu dydd Duw. 4. Yn parchu Tŷ Dduw. 5. Yn parchu pobl Dduw." Y mae lluaws o'r plant oedd yn y cyfarfod hwnw yn parhau i gofio yr effeithiau rhyfedd a ddilynai ei anerchiad.

Penodid ef hefyd i feirniadu traethodau, &c., mewn cyfarfodydd llenyddol yn nglŷn â'r Ysgolion Sabbothol, a chymerai lawer o drafsferth i gyrhaedd barn onest a chywir ar y cynyrchion hyny; ac er mai wrth bregethu y byddai yn ei elfen, nid oedd gwaith fel hyn yn achlysurol yn beth ag y cwynai yn ei erbyn, ac nid oedd ychwaith heb feddu craffder a medr i'w gyflawni yn effeithiol. Hwyrach mai nid annyddorol i'r darllenydd a fyddai cipdrem ar ei feirniadaeth at un o'r cyfarfodydd hyn a gynaliwyd yn y Dyffryn. Yr ydym yn ei rhoddi i mewn yma, nid am yr ystyriwn hi yn meddu rhagoriaeth neillduol, ond y mae wedi ei hysgrifenu yn mhlith ei bapyrau, ac y mae ynddi, i'r cyfarwydd ag ef, rai pethau nodweddiadol jawn ohono ef.

BEIRNIADAETH CYNLLUN WERS AR SALM XXIII.

"Derbyniwyd pump o gynlluniau, sef yr eiddo ymgeisydd ieuanc, Un hoff o'r praidd, Un ar frys, Jonathan, a B. Ac os gallwn gymeryd y 'gwersi' hyn fel dangoseg o'r gwersi a roddir gan athrawon ac athrawesau ysgolion y Dyffryn ac Egryn i'w dosbarthiadau, y maent yn rhoddi golwg gysurus iawn ar bethau. Y mae yn y 'gwersi' hyn fedr ac amcan i ddwyn y dyn at y gwirionedd, i'w ddeall a theimlo ei awdurdod ar y gydwybod. Y maent yn edrych i bob cyfeiriad a berthyn i'r Salm, ac yn amcanu agoryd y gwirionedd fel ag yr ydym yn dra sicr eu bod yn cydsynio â'r Salmydd pan y dywed, 'Agoriad dy eiriau a rydd oleuni.'

'Ac er fod yn hyfryd iawn genyf gydnabod fod y pump yn gynlluniau da, eto y mae gwell a goreu ohonynt. Barnwyf fod tri o'r cynlluniau yn lled gyfartal, sef yr eiddo ymgeisydd ieuanc, Un hoff o'r praidd, ac Un ar frys. Mae y cwestiynau yn dda gan y tri; ond pan y mae y naill yn rhagori mewn un man y mae y llall yn rhagori mewn man arall, ac felly y trydydd; ac y mae naws grefyddol, i raddau mwy neu lai, yn mhob un ohonynt. Er fy mod yn cydnabod fod y 'corph yn fwy na'r dillad,' ac nad ydwyf yn credu yn ol yr hen ddiareb, "Y dillad ydyw y dyn a'r dyn ydyw y truan,' eto caraswn weled y cynlluniau hyn mewn dillad mwy destlus a chryno; ac y mae y fath feddyliau yn teilyngu eu gwisgo yn well o ran sillebiaeth gywir a llawysgrifen drefnus. Ac yr wyf yn gobeithio y bydd pob un o'r tri hyn erbyn y tro nesaf wedi llafurio fel ag i allu sillebu yn fwy cywir a gosod eu meddyliau ar bapyr yn fwy rheolaidd. Ychydig o sylw ac ymarferiad sydd yn eisieu i gyrhaedd yr amcan. Y nesaf a ddaw ger ein bron ydyw Jonathan. Y mae ef wedi ffurfio cwestiynau ac atebion, a phrawf hyn nad ydyw yn gofyn cwestiynau heb fod yn alluog i'w hateb i'w foddlonrwydd ei hun. Y mae yr atebion, yn ol barn y pedwar eraill, dros ben yr hyn sydd yn ofynedig mewn 'cynllun—wers,' ac felly yr wyf finau yn deall. Yr un pryd, nid wyf yn meddwl fod Jonathan yn gwneud fel y gwna rhai o'r Pabyddion. Y mae ganddynt hwy weithredoedd dros ben yr hyn sydd yn eisiau ar amserau, ac y mae y rhai hyny yn gwneud i fynu am eu diffygion mewn amserau eraill. Nid wyf yn meddwl fod Jonathan yn amcanu gwneud felly, oblegyd y mae ei gwestiynau yn dda, fel nad oes eisiau iawn am y diffygion, ac yr wyf yn barnu ei fod yn teilyngu gwobr yn ol amodau y cyfarfod. Y mae hefyd yn ysgrifenwr rheolaidd a gofalus. Ond B. ydyw y goreu, ac y mae yn tra rhagori. Y mae cynllun—wers B. yn cynwys pedwar ugain o gwestiynau, a'r rhai hyny yn sylweddol ac i bwrpas. Y mae yr ysgrif hon yn barod i fyned i'r wasg o ran trefn a destlusrwydd. Ymddengys fod B. wedi arfer ysgrifenu, a'i fod yn llaw dda, yn llaw fedrus, ac yn 'hen law. Yr un pryd, y mae yn bleser genyf, gan mor fedrus y cyfansoddodd ei gynllun—wers, gael y fantais i nodi ychydig wallau ynddi, rhag iddo feddwl ei bod yn fwy difrychau na'r haul. Y mae wedi rhoddi y yn lle u yn y gair cynllun. Yn y 14eg o'r cwestiynau, gofyna 'Pwy briodoldeb sydd mewn galw yr Arglwydd yn fugail?' Yr wyf yn meddwl mai y gair 'Pa'a fuasai yn fwyaf rheolaidd gan nad ydyw

priodoldeb' yn berson. Ond pe gellid wrth chwilio gael gwallau yn yr ysgrif hon—o'r fath yına, beth bynag—byddent o ddiofalwch yn hytrach nag o anwybodaeth. Y mae B. yn haeddu yn gyfiawn y wobr gyntaf, a dylai Jonathan gael yr ail wobr. Y mae y tri eraill wedi derbyn eu gwobr eisoes yn eu llafur, ac yr wyf yn dymuno iddynt wobr o'r nefoedd yn y byd hwn a'r hwn a ddaw. Bendith y Duw Hollalluog a fyddo ar y pump hyn ac ar holl athrawon ac athrawesau yr ysgolion."

Byddai, oherwydd ei sirioldeb a'i ysbryd rhyddfrydig a chymwynasgar, yn hynod o boblogaidd yn y tai lle y llettyai ar ei deithiau. Gwnai ei hunan yn gartrefol yn y fan gyda holl aelodau y teulu. Byddai y gweision a'r morwynion yn y tai ffermydd yn edrych yn mlaen yn awyddus at y Sabboth y byddai ef yn y daith. Clywais am un gwas a fyddai yn cadw Dyddiadur y Corph, er heb gael trwydded i hyny gan y Cyfarfod Misol, a byddai yn cael blas ar fyned trwy restrau y pregethwyr ynddo, ac o dan enw pob un cymeradwy ganddo rhoddai linell goch; a byddai ganddo rai yn y dosbarth blaenaf yn ei gymeradwyaeth a dwy linell goch amlwg odditan eu henwau. Yr oedd gwrthrych ein hanes yn nosbarth y llinell goch ddwbl yn Nyddiadur y cyfaill hwn; ac yr oedd felly yn ddiau yn marn canoedd o weision a morwynion trwy y wlad. Nid ydyw yn anhawdd esbonio y teimlad hwn a goleddid tuag ato yn y dosbarth a nodwyd. Yr oedd ei bregethau y fath ag a fyddai yn eu swyno; ac, fel y sylwyd, yr oedd ei sirioldeb cymdeithasol a'i garedigrwydd yn elfen bwysig yn ei boblogrwydd yn eu mysg.

Ni fyddai byth yn ymadael âg un o'r tai y byddai yn aros ynddynt heb roddi rhyw ddarn bychan o arian yn llaw y wasanaethyddes gyda gair caredig. Heblaw ei fod o duedd naturiol gymdeithasgar a siriol, credai yn ddiysgog fod ymweliadau ac ymddyddanion personol yn bethau anhebgorol i weinidogaeth lwyddianus. Ni fyddai ef byth yn cerdded ar hyd yr heol heb gyfarch gwell neu ysgwyd llaw â phob un yn mron a'i cyfarfyddai; ac nid yn unig gwnai hyny yn ei dref ei hun, ond byddai yn gwneuthur yn gyffelyb, i raddau pell, yn ngwahanol bentrefi a threfi y wlad. Ar ol bod ar daith yn Sir B—— dywedai mewn Cyfarfod Misol ar y pwys o blanu eglwysi yn mhob cŵr o'r wlad a gofalu am ymgeledd fugeiliol iddynt, ac hefyd y dylai y bugeiliaid fod yn ddynion cymdeithasgar, ac y gwnai dyn bychan, heb ddawn fawr fel pregethwr, lawer iawn tuag at lwyddiant yr achos trwy fyned at y bobl a sylwi arnynt. " Y mae y Methodistiaid," meddai, " wedi bod yn cysgu ar hyd y blynyddoedd mewn ambell i gymydogaeth, a'r Bedyddwyr a'r Annibynwyr yn effro yno ac yn llwyddo, a'r fugeiliaeth fach yma sydd yn ei gwneud hi ganddynt. Y maent yn gosod bugail ar bob deadell fechan. Y mae yn wir fod y bugail yn un bach mewn llawer amgylchiad, ond y mae yn gweddio am lwyddiant, ac ni fedr y Brenin Mawr ddim peidio gwrando arno, oblegyd y mae tamaid bara y dyn yn y cwestiwn; ac y mae ein Tad ni yn gofalu nid yn unig am eryrod, ond hefyd am adar y tô yn mhlith bugeiliaid. Dywedid fod ein gweinidog ni yn B—— yn gallu myned ar hyd yr heol hir heb gymaint a rhoddi nod ar neb. Yn wir, ni ddylai neb basio buwch heb ddweyd 'Ow, druan,' wrthi."

Prynodd ardd fechan y tu cefn i'w dŷ er mwyn ei chael yn benaf i ymneillduo iddi i ddarllen a myfyrio; a phan yr oedd y saer maen yn gwneud y grisiau i fyned iddi, dywedai wrtho, "Wel, G——, gofalwch am ei gwneud yn esmwyth i'w cherdded oherwydd byddaf yn ei thramwy yn synych iawn i'r fan acw [gan gyfeirio at dŷ coed bychan a adeiladwyd ganddo.] Yn y fan acw y mae fy ngweithdy i, ac yno yr wyf am geisio gwneud pregethau, pa rai, o dan fendith Duw, a fyddant yn foddion i droi pechaduriaid." Treuliodd lawer iawn o'i amser yno, a phe buasai y coed yn gallu llefaru hwy a ddywedasent am ei weddiau taerion a'i ymdrechion dwysion ar y llanerch hono. Er mor syml a diaddurn oedd y caban coed, yr oedd yn sicr yn cael ei anrhydeddu gan bresenoldeb angylion. Cynwysai y tŷ fainc a chadair neu ddwy a desg uchel, yn yr hon yr oedd Beibl bras, Mynegair Peter Williams, a rhyw lyfr arall y byddai yn ei ddarllen ar y pryd. Cai ei frodyr yn y weinidogaeth a ddigwyddent ymweled âg ef eu gwahodd yn roesawgar ganddo i'w fyfyrgell yn yr ardd. Eisteddai yno am oriau wrtho ei hun i fyfyrio a gweddio a chyfansoddi pregethau.

Yn yr adgofion difyr a ysgrifenwyd am dano gan y Parch. R. H. Morgan, M.A., i'r Drysorfa am Mehefin, 1890, dywedir a ganlyn:

NI cheisiaf yn y llinellau dilynol roddi hanes ei fywyd, ond fy amcan ydyw cyfleu gerbron y darllenydd fy adgofion personol am dano a thynu darlun ohono fel y gwelwn ac yr adnabyddwn ef yn ystod deuddeng mlynedd olaf ei oes—darlun o Mr. Davies fel yr oedd neu fel yr ymddangosai i un a fu yn cydfyw âg ef am amser hir, a'i gwelodd mewn llawer amgylchiad a thymher, a dderbyniodd lawer iawn o wir garedigrwydd oddiar ei law yn mhob cylch, ac un sydd yn teimlo chwithdod a hiraeth wrth feddwl na cheir eto weled ei wynebpryd na mwynhau ei gymdeithas ar y ddaear. Fy nghôf cyntaf am Mr. Davies, o Benmachno y pryd hyny, ydyw ei wrando yn pregethu y noswaith olaf mewn cyfarfod a gynaliwyd yn Nghwmnancol, cymydogaeth wrth droed y Moelfre, uwchlaw Dyffryn Ardudwy—nis gwn yn mha flwyddyn. Cynaliwyd yno gyfarfod pregethu cyn hwnw hynod o lewyrchus ar ddechreu haf, rhyw dro yn ystod blaenllanw y diwygiad mawr diweddaf; yn hwnw cafodd y Parch. John Davies, Nerquis, oedfa hynod rymus ar y geiriau "Issachar sydd asyn esgyrnog, yn gorwedd rhwng dau bwn," oedfa a fu yn foddion troedigaeth i luaws o'r gwrandawyr. Yn yr ail gyfarfod trodd yr hîn yn anffafriol erbyn yr hwyr, ac felly yr oedd pregethu, yn ol yr hen ddull, yn ffenestr y capel yn anmhosibl fel y gwnaethpwyd y boreu a'r prydnawn. Yn y capel pregethai y Parch. Joseph Thomas a rhywun arall; ac yn Hendrewaelody ffermdy mwyaf gerllaw, lletty y fforddolion y pryd hwnw—yr oedd Mr. Davies yn pregethu, a'r bobl yn llenwi yr hen gegin fawr a'r siamber. Safai ar ben cadair wrth ben y bwrdd â bord gron o bren ffawydd gwyn wedi ei gosod ar ben y bwrdd i ddal y Beibl a'r Llyfr Hymnau. Nid wyf yn cofio dim am y testyn na'r bregeth, ond fod y pregethwr yn cael hwylusdod rhyfedd a'r gynulleidfa yn mwynhau. Tybiwn na chlywswn erioed y fath bregethwr yn meddu llais mor anwyl ac yn gallu ei drin mor fedrus: weithiau esgynai i'r uchelder mewn tôn beraidd, nid bloedd aflafar; ac wedi parhau am enyd yn y cywair hwn nes swyno pawb a'i beroriaeth, disgynai i'r dyfnder a llefarai mewn llais bass oedd yn llawn mor effeithiol yn ei ddylanwadau a'r llall. Yr oedd ganddo lais godidog; a phan fyddai anmhariaeth ar hwnw, torai ei galon yn lân a gosodai ei dŷ mewn trefn. Eto, camgymeriad dybryd a fyddai i rywun dybied nad oedd ganddo ddim ond llais. Yr oedd yn feddianol ar feddwl cyflym a chraff iawn mewn rhai cyfeiriadau, synwyr helaeth, arabedd a dawn diball, ysbryd gwresog, a natur danbaid.

Credai yr hyn a gredid ganddo â'i holl galon. Parai y nodweddion hyn iddo fod yn bregethwr ar ei ben ei hun yn un a wnaeth gymaint o ddaioni yn ei gylch ag odid neb, a bu yn hynod o lwyddianus, yn neillduol ddeg ar hugain a deugain mlynedd yn ol, yn nyddiau yr hen ddiwygiadau. Cyrhaeddai efe ddosbarth y mae llawer pregethwr yn eu colli, sef y gweision a'r morwynion, yn enwedig mewn ardaloedd amaethyddol. Swynai hwy i'w wrando â'i hyfryd lais ac â'i ddawn dihafal pwyai y gwirionedd hyd adref i'w meddyliau. Achubwyd canoedd, mae'n sicr, trwy ei weinidogaeth yn ngwahanol siroedd Cymru. Pregethai y gwirionedd fel y mae yn yr Iesu bob amser, ac yr oedd i'r "gwaed a redodd ar y groes" le amlwg yn ei weinidogaeth. Teimlai yn dra eiddigeddus dros ei lais a'i floeddio. Yr wyf yn cofio cael prawf diymwad a lled ddigrif o hyny. Mewn rhydd—ymddyddan âg ef, darfu i mi rywdro, yn hollol ddifeddwl ac heb un bwriad i'w glwyfo, adrodd y penill hwn:—

Ti roddaist imi udgorn mawr,
Wel d'od dy gymhorth i mi'n awr;
Canys ar fy ffordd i'r Amen,
'Rwy'n meddwl bloeddio nerth fy mhen.

"Ie," meddai yntau, mewn tôn ddifäol o sychlyd,. "rhywun digon diras wnaeth y penill yna. Gwaeddi fyddaf fi yn clywed pawb yn ei wneud os gallant. Chwi floeddiech chwithau pe buasai genych chwi lais."

Fy syniad fel plentyn am Mr. Davies oedd ei fod yn ddyn duwiol, ac ni chefais ar ol adnabyddiaeth agos ohono, achos i newid fy marn. Nid oedd amheuaeth am ei grefydd. Gallasai efe fenthyca geiriau Paul, "Eithr trwy ras Duw yr ydwyf yr hyn ydwyf; a'i ras ef yr hwn a roddwyd i mi ni bu yn ofer." Oni buasai am waith gras barnai pawb a'i hadwaenai y buasai yn un o'r dynion mwyaf annuwiol. Yr oedd ei natur yn gyfryw fel nas gallasai fod yn guddiedig mewn drygioni mwy na daioni. Nid gras prin a dderbyniodd; nid digon i'w gadw yn unig yn y diwedd, ond cafodd grefydd a dalodd ei ffordd yn y byd hwn. Meddai lawer a nodau dyn duwiol iawn. Ceisiai wisgo y dyn newydd yn wastadol. Nid oedd yr Adda cyntaf wedi ei ladd, mae yn wir; gwingai yn enbyd ar adegau, ond eto yr oedd wedi ei groeshoelio. Arferai ddarllen llawer ar ei Feibl bob amser er pan yn fachgen; ac mae yn ddiddadl fod Mr Davies, er na ddywedodd hyny wrthyf, yn weddiwr mawr yn y dirgel. Wrth edrych yn ol ar y blynyddoedd hyny, nis gallaf amheu na fu ei weddiau taerion drosom yn foddion i'n gwaredu fel eglwys rhag llawer helynt, ac i roddi i ni lwyddiant a llewyrch yn mhell y tu hwnt i'n haeddiant. Pregethu oedd gwaith mawr ei fywyd. Siarad am bregethu a llyfrau oedd ei ddewis—ymddyddan. Cyfansoddai bregethau newyddion yn barhaus—pedair neu bump mewn mis weithiau, er na byddai raid iddo wrth ond un newydd yn ystod yr amser. Ni arferai ysgrifenu y bregeth allan yn gyflawn, ond ysgrifenai amlinelliad manwl ohoni gan nodi y penau a sylw byr neu ddau dan bob pen. Ymhelaethai yntau yn y pwlpud ar y sylwadau hyn yn ol fel y byddai yr hwyl. Un o'r pregethau olaf a gyfansoddodd oedd ar y testyn "Codwch ymaith y maen" (Ioan xi. 39). 1 Drychfeddwl y bregeth oedd fod eisiau symud y meini sydd yn gwahanu rhwng yr Iesu byw a'r pechadur marw. Cafodd amryw oedfeuon hynod ar y testyn, a'r bregeth hon ar y maes oedd yr unig un y cafwyd ychydig lewyrch arni yn Nghymdeithasfa Bangor yn 1866, pryd y dyfethwyd oedfeuon y dydd dilynol gan yr hîn wlyb ac ystormus.

Cyfansoddodd ganoedd lawer o bregethau. Arferwn ei brofocio weithiau trwy ddweyd nad oedd ei bregethau newyddion ond yr hen rai wedi eu hail bobi. Gwadai yntau y cyhuddiad yn bendant, a haerai fod y testyn a'r rhaniadau yn hollol newydd. Credaf eto fod fy sylw yn lled wir, ond gwn hefyd ei fod ef yn tybio yn onest mai pregethau cwbl newydd—"newydd spon," ys dywedai—oeddynt. Trwy y llafur diwyd hwn llwyddodd i gadw ei feddwl yn iraidd ac ieuengaidd. Rhyw dro ar ol dyfod i'r Abermaw, pan mewn tymher lled isel a digalon gyda golwg ar ei bregethau, cymerodd ugeiniau o'r hen bregethau a chladdodd hwynt yn yr ardd. Yn mhen peth amser ar ol y claddedigaeth, daeth un o'i feibion—yn—nghyfraith yno ac adroddodd Mr. Davies yr hyn a wnaethai. Gresynai ei ddaw at ei weithred, a boreu dranoeth aeth yntau yn lladradaidd i'r ardd i'w hadgyfodi, ond erbyn hyny yr oedd yr hen bregethau wedi dechreu pydru, a bu raid eu dychwelyd i'r pridd.

Y mae yn rhaid ymatal rhag dyfynu ychwaneg yn bresenol o'r adgofion hyn, ond cawn wneud defnydd ohynynt eto cyn y diwedd. Delid ef weithiau, fel y dywedir uchod, gan ddigalondid mawr gyda'i bregethu, ond elai y cwmwl hwnw heibio yn fuan, a deuai awel glir ar ei feddwl, ac yn gyffredin byddai y cwmwl yn drwchus iawn neu yr awyr yn glir hollol. Nis gellir dweyd fod ei brofiad, ond lled anfynych, yn gymysg o oleuni a thywyllwch. Nis gellid dweyd am dano yn ngeiriau y prophwyd, "Nid dydd ac nid nos;" na, byddai yn ddydd goleu neu yn nos dywell arno ef bron bob amser. Pan y byddai wedi cyfansoddi pregeth newydd ac wedi cael tipyn o hwyl gyda'r gwaith, ni roddai dim fwy o foddhad iddo na chael adrodd y bregeth wrth ei gyfeillion mwyaf mynwesol yn mhlith ei frodyr yn y weinidogaeth.

Yr oedd i bregethu gartref un Sabboth, ac wedi bod wrthi hi yn ddiwyd trwy yr wythnos yn parotoi dwy bregeth; a chan ei fod wedi cael cryn rwyddineb ysbryd yn ei lafur, yr oedd yn teimlo yn dra sicr y cawsai Sabboth llewyrchus, a methodd ag ymatal rhag dweyd hyny wrth rai cyfeillion nos Sadwrn. Fodd bynag, digwyddodd y Sabboth fod yn hollol groes i'w ddisgwyliad, gan ei fod braidd yn rhwyfo yn erbyn y llif trwy y dydd. Pan y daeth i lawr o'r pwlpud a chanfod nad oedd neb wedi aros ar ol o'r newydd, suddodd ei ysbryd. Gomeddai ddweyd gair yn y seiat, ond eisteddai ar y gadair fawr a'i bwys ar ben ei ffon, ac wedi i'r gynulleidfa ymadael, a neb ond y blaenoriaid ac yntau ar ol, clywid ef yn dweyd wrtho ei hun "Wel! wel! wel!" "Beth sydd arnoch chwi, Mr. Davies?" meddai un o'r blaenoriaid. " Beth sydd arnaf?" meddai yntau, "ond aflwyddiant fy nhipyn pregethu sydd yn faich trwm arnaf," ac ychwanegai, "Ni chysgaf ddim heno." Ar hyn dyma un o'r hen flaenoriaid yn gwenu, a chanfu yntau ef, a throdd ato yn sydyn gan ofyn iddo, " Ai chwerthin yr ydach chi, R. J.?" "Ie," atebai y blaenor, " meddwl yr oeddwn y buasai yn fwy rhesymol i chwi fethu cysgu neithiwr na heno." Siriolodd yr atebiad ei feddwl yn y fan, a dywedodd, "Yn sicr, R. J., ni ddwedsoch chi 'rioed well gwir."

Byddai yn anfoddlawn i'r un Sabboth fyned heibio heb arwyddion amlwg fod y gwaith wedi ei fendithio; a byddai yn dra isel o ran ei feddwl os na chaffai rhyw lewyrch i'w deimlad ei hun yn mhob oedfa fel prawf fod y gwirionedd yn dylanwadu ar eraill, ond byddai yn cylymu ei hun yn rhy dỳn wrth yr arwydd hwn ac yn camfarnu llawer pregeth—llawer oedfa wedi gwneud y gwaith ac yntau heb gael y dystiolaeth o hyny mewn cymaint o rwyddineb a gwresogrwydd ysbryd ag arfer. Credwn fod ei ddifrifwch a'i dduwiolfrydedd yn ddigon o sicrwydd mai nid gofal am ei enw da ei hun oedd yn cynyrchu hyny, ond gofal cywir am anrhydedd y gwirionedd a gogoniant ei Feistr Mawr. Bu ei weinidogaeth, y mae yn ddiamheu, yn foddion i ddychwelyd llaweroedd at yr Arglwydd, a chafodd ef ei hun fod yn llygad—dyst o effeithiau mawrion llawer pregeth o'i eiddo; ond er cymaint a welwyd ganddo o hyny, y mae effeithiau ei weinidogaeth yn llawer eangach a dyfnach nag y meddyliodd ef erioed yn ei fynudau mwyaf gobeithiol a siriol.

Er cymaint o gyfnewidiadau a fu yn ei syniadau am bregethu, yn ei ddull o gyfansoddi pregethau ac yn nhymheredd ei ysbryd, ni fu cyfnewid o gwbl ar amcan ei weinidogaeth—cael dynion at yr Arglwydd—a rhoddwyd iddo, fel gwobr ei ddifrifwch a'i lafur, ganoedd o eneidiau i'w cyflwyno i'r Arglwydd Iesu. Yr oedd y ffrwyth hwn yn amlwg ar ei weinidogaeth, yn ddiamheu, oherwydd fod gwraidd ei fyfyrdod yn naear fras cymundeb â Duw. Gweddiai lawer mewn dirgel—fanau. Dechreuodd ar hyny yn foreu iawn, pan yn fachgen ieuanc yn Mhenmachno, a glynodd yn dyn wrth y gwaith hyd ddiwedd ei oes; ac yr oedd ei " Dad, yr hwn a wêl yn y dirgel," yn talu iddo yn yr amlwg. Yr oedd ei weddiau cyhoeddus a rhyw eneiniaid rhyfedd arnynt yn fynych iawn. Ceir yn adgofion Mr. Morgan, yn y Drysorfa, ar y pen hwn, y sylwadau canlynol:—

PERTHYNAI neillduolrwydd nodedig i Mr. Davies fel gweddiwr cyhoeddus. Nid oedd bob amser mor hapus ar amgylchiadau penodol, oblegyd mae'n debyg na byddai yn teimlo yn hollol 1ydd, neu y byddai yn ymwybodol o rywfaint o ymdrech i weddio yn dda. Yr oedd. ganddo ddwy arddull. Un pan na byddai awel, ychwanegai yntau nerth llais ac egni corphorol, a bloeddiai yn helaeth; a'r llall pan elai ar ei union i'r nefoedd gyda'r frawddeg gyntaf, ac yr arosai yno hyd ddiwedd y weddi. Nis gallaf ddesgrifio y gweddiau hyn a glywais ganoedd o weithiau ganddo. Byddai ei lais yn fwyn a hynod felus, y geiriau yn dyferu fel diliau mêl; adnodau wedi eu cymhlethu â'i ymadroddion yn y dull mwyaf meistrolgar a swynol; gafaelai mewn rhyw addewid a dadleuai hi "gan ymaflyd yn fy nerth." Oddiwrth ei weddiau yr oedd yn amlwg fod y geiriau hyny yn wir am dano:

A gwraidd fy nghysur fyth gaiff fod
Mewn dwyfol farwol glwy'.

Yr wyf yn ei gofio yn chwareu ar y geiriau, "O enau plant bychain a rhai yn sugno y perffeithiaist foliant," wrth ddechreu un o gyfarfodydd cymanfa ysgolion, lle yr oedd llawr y capel yn llawn o blant, nes oedd y dagrau yn dysgleirio yn llygaid pawb.

Credid yn ddiysgog fod rhai o'i weddiau dros bersonau mewn amgylchiadau neillduol wedi eu hateb yn uniongyrchol. Dywed Mr. L. am un engraipht arbenig o hyny. Cymerwyd un o forwyr yr Abermaw yn yr India yn glaf o'r dwymyn felen. Cyrhaeddodd y newydd am dano adref ar foreu Sadwrn, ac yr oedd Mr. Davies ar gychwyn i'w gyhoeddiad pan y clybu yr hanes. Teimlai yn ddwys iawn dros y teulu yn eu pryder. Yr oedd i bregethu yn Nhrawsfynydd y Sabboth hwnw, ac yn nechreu oedfa y boreu gweddiai yn afaelgar annghyffredin dros y morwr ieuanc oedd yn glaf yn yr hospital yn yr India bell. Adferwyd y claf a daeth adref yn mhen rhai misoedd; ac wrth iddo adrodd hanes ei wellhad, cafwyd allan mai yr awr y gadawodd y clefyd ef ydoedd yr awr y gweddïid mor daer drosto yn Nhrawsfynydd.

Cymerai ddyddordeb mawr yn y morwyr a gweddiai lawer drostynt, a byddai rhai ohonynt yn priodoli eu gwaredigaethau rhag dyfrllyd fedd i'w weddiau taerion ef ar eu rhan. Nid annyddorol i'r darllenydd gael amlinelliad o anerchiad a draddodwyd ganddo i'r morwyr—mewn cyfarfod ysgolion, yr wyf yn tybioac yr wyf yn ei roddi yma fel y ceir ef yn mhlith ei bapyrau:

COFIWCH Y MORWYR.

"Dyma eiriau sydd i'w canfod ar y pwlpudau ac ar furiau yr addoldai, mewn llythyrenau breision ac eglur, yn yr ardaloedd ar gyffiniau y môr yn Ngogledd a Deheudir Cymru. Nid ydym yn gwybod pa beth a fu yn achos o'r arfer hon, na pha beth yn benaf sydd yn peri ei bod yn parhau. Nid ydym yn meddwl fod y morwyr wedi bod un amser yn îs mewn crefydd a moesau na rhyw ddosbarth arall o'r genedl; ac nid ydym yn meddwl ychwaith fod morio yn llawer mwy peryglus i fywydau dynion na gweithio yn y glofeydd a'r gweithydd mŵn a'r cloddfeydd llechau. Efallai fod peryglon y morwyr yn fwy mynych a chyson, ond nid ydym yn tybio ei fod yn gymaint felly fel ag i beri fod y dymuniad yn mhob capel bron ar gyffiniau y môr. Ac nid oes byth y fath gais cyhoeddus a chyffredin ar ran neb arall sydd yn gweithio yn nghanol peryglon. Gwelsom yn argraphedig weithiau, Cofiwch y dall,' neu 'Cofiwch y mud a'r byddar," neu 'Cofiwch y weddw dlawd a'r plant amddifaid,' ond yr hyn a ddisgwylid yn benaf a fyddai elusen i'r gwrthrychau hyny. Eto, rhydd aml un ochenaid mewn gweddi trostynt yn ogystal â chyfranu iddynt. Ond pan y gwelir y geiriau, 'Cofiwch y morwr,' ni ddisgwylir i ni gyfranu dim o'n harian ar y pryd eithr yn hytrach cyfranu ein heneidiau mewn gweddiau taerion ar eu rhan. Y mae yn debyg fod y dymuniad hwn wedi codi oddiwrthynt hwy eu hunain, yn ddiau, yn y dechreu, a theimlad y morwyr eu hunain ydyw ei barhad. Y mae y dosbarth hwn o ddynion mewn mwy o anfanteision i fwynhau breintiau yr efengyl yn y moddion cyhoeddus nag un dosbarth arall.

"Ni ddywedir wrthym ychwaith yn y geiriau yn mha beth y dymunir eu cofio; ond gadewir y gair yn eang a phenagored, yr un modd ag y mae yr Apostol Paul yn ei arfer wrth ysgrifenu at yr Ephesiaid a'r eglwysi eraill, 'Nid wyf yn peidio a diolch drosoch gan wneuthur coffa am danoch yn fy ngweddiau.' Os mai oddiwrthynt hwy y tarddodd y dymuniad, fel y credwn, ac os mai eu teimlad hwy ydyw iddo barhau, fel y credwn hefyd, y mae hyny yn profi fod y morwyr yn meddu ffydd ddiysgog yn llywodraeth Duw ar bob peth—fod y 'gwynt a'r môr yn ufuddhau iddo' fel cynt, ac y gallent Ei gyfarch yn ngeiriau un o saint y Beibl, 'Ti wyt yn llywodraethu ymchwydd y môr, pan gyfodo ei donau Ti a'u gostegi.'

"Maent yn credu hefyd fod yr Arglwydd yn gwrando gweddiau; ac nid peth diweddar ydyw hyn a pheth yn perthyn i forwyr Cymru yn unig. Na, yr oedd y grediniaeth yma yn bod yn gref yn nyddiau y Prophwyd Jonah. Pan y cyfododd y gwynt mawr ac y bu tymhestl ofnadwy yn y môr, a'r morwyr mewn braw ac ofn, y maent bob un yn galw ar ei dduw er na wyddant am Dduw y nefoedd, yr 'Hwn a wnaeth y môr a'r sychdir.' Yr un ffunud yn nyddiau y Salmydd, pan y tawdd eu henaid gan flinder, ymdroant ac ymsymudant fel meddwyn, a'u holl ddoethineb a ballodd, 'Yna y gwaeddant ar yr Arglwydd yn eu cyfyngder, ac Efe a'u dwg allan o'u gorthrymderau. "

"Y mae y morwyr yn credu hefyd fod yr Arglwydd yn gwrando y naill ar ran y llall, a bod nerth gyda'r Arglwydd yn ngweddiau y lluaws, a'u dymuniad ydyw cael yr holl eglwys i weddio drostynt. ydym yn dra sicr mai y rhai sydd yn dymuno mwyaf am weddiau eraill ydynt y rhai sydd yn gweddio mwyaf eu hunain, ac yr ydym yn hyderu yn gryf y gallwn gyfeirio fel hyn at y morwyr. Credwn yn lled gryf yn ein meddwl, yn ol yr ychydig adnabyddiaeth sydd genym, fod cynifer o'r morwyr yn proffesu enw yr Arglwydd Iesu ag sydd o unrhyw ddosbarth ar gyfartaledd; a phan y mae diwygiad yn dyfod i'r eglwysi, y mae y morwyr yn cyfranogi ohono yn gymaint a neb. Nid ydyw y glowyr, mwnwyr, na chwarelwyr Cymru ar y blaen iddynt yn hyn; ac yr ydym yn tybied yn ddibetrus eu bod fel dosbarth o ddynion yn dyfod i fynu mewn crefydd a moesau yn llawn mwy prysur nag unrhyw ddosbarth arall o'r genedl. Yr ydym hefyd yn clustseinio a oes dim son fod y Brifysgol yn Aberystwyth yn dysgu Morwriaeth fel y gallo ein gwŷr ieuainc gael eu cymhwyso yn eu gwlad eu hunain i hwylio y llongau mwyaf a thramwy llwybrau y moroedd i'r gwledydd pellenig. A phe sefydlid y gangen hon o addysg, y mae yn fwy na thebyg y byddai i'r morwyr wneud ysgoloriaeth i'r dosbarth cyn pen tair neu bedair blynedd. Terfynwn y sylwadau gan ail adrodd y gair wrth drigolion canol y wlad yn ogystal ag wrth breswylwyr glan y môr, Cofiwch y morwyr.

Yr oedd ei haelioni i'r tlawd a'i gymwynasgarwch i'r rheidus a'i barodrwydd i gynorthwyo teuluoedd a phersonau mewn angen, yn hollol wybyddus yn y dref a'r cylchoedd, er y mynasai ef, fel ei Feistr Mawr, fod yn guddiedig yn hyn. Gwnai i galon llawer gwraig weddw lawenychu, a bendithion yr hwn oedd ar ddarfod am dano a ddisgynent arno.

PEN. VIII.—Heulwen a Chwmwl.

Ymroddi i lafur yn mhob cylch.—Ei lyfrgell.—Ei farn am lyfrau.—Yn ymgais i gyrhaedd y bobl mewn ffordd deg.—Gwneud cyfamod.—Dysgyblu ei hun yn barhaus.—Cyfamod arall.—Adduned a gweddi.—Myned am daith i Leyn.—Cyfarfod â damwain.—Ei brofiad yn ei gystudd.—Ei adgofion am hyny.—Yn methu cerdded fel cynt.—Yn siriol er y cwbl.

LLAFURIAI yn galed, a llafuriai yn barhaus, yn mhob cylch. Prynai lawer o lyfrau newyddion i gadw ei feddwl yn fyw a darllenai hwynt, a synid y rhai mwyaf craff pan y byddai yn son am gynwys rhyw lyfr newydd a ddarllenwyd ganddo gan mor afaelgar oedd ei feddwl, a hyny wrth ystyried nad oedd wedi cael ond ychydig o fanteision pan yn ieuanc.

Yr oedd ei lyfrgell yn yr Abermaw yn ystafell hir gul, a'r parwydydd oddiamgylch wedi eu llenwi â llyfrau; ac os oedd tuedd ynddo i falchio mewn rhywbeth, yn ei lyfrau y dangosid y duedd hono gyntaf. Cadwai hwy yn hollol drefnus, ac ni fyddai dim yn ei anfoddloni yn fwy nag i rywun symud llyfr a pheidio ei roddi yn ei le drachefn. Arferai ddweyd pe buasai yn myned i mewn i'r ystafell yn y tywyllwch y gallasai daro ei law ar unrhyw lyfr a ddymunai.

Er fod yn mhlith ei lyfrau rai o weithiau y tadau, a rhai o'r prif Buritaniaid, a'i fod yn edmygydd mawr o hen lyfrau Cymreig, eto arferai ddweyd fod dynion yn ysgrifenu i'w hoes eu hunain, a'i fod yn credu mai y llyfrau mwyaf cymhwys i bob oes oeddynt y llyfrau a gyfansoddid yn yr oes hono. Yn nghanol yr ystafell yr oedd bwrdd a desg arno, ac yn ei ymyl gadair dairongl lled uchel, ar yr hon yr eisteddai ef bob amser; ac ar y bwrdd byddai Beibl âg ol darllen mawr arno ac ambell i farc ar ymylon ei ddail, a llyfr neu ddau arall a ystyrid ganddo fel cynorthwyon i astudio y Beibl, a dywedai mai llyfrau i fod ar y bwrdd bob amser oedd y rhai hyny ac nad oeddynt i'w symud. Cafodd Mynegair Dr. Young fod yn y sefyllfa hon am gyfnod maith. Byddai yn darllen llyfr trwyddo ac yn gosod rhyw farciau a ddeallid ganddo ef ar yr ymylon yn lled fynych, ac ysgrifenai ei farn weithiau am gynwys y bennod ar ei diwedd mewn un frawddeg.

Bu ar un adeg yn hoff iawn o ddarllen gweithiau y diweddar Barch. Samuel Cox, D.D., er nad oedd yn cydolygu âg ef ar lawer pwynt, ac yn un gyfrol o'i weithiau fe geir brawddegau fel hyn wedi eu hysgrifenu ar ddiwedd y gwahanol bregethau, "Dim neillduol," "Mympwyol ac ynfyd," "Dyn yn cymeryd arno fod yn fwy grasol a thrugarog na Duw ei hunffei yr ynfyd," "Gwyrdroi y gwirionedd ei hun y mae y dyn hwn," "Da iawn, da iawn, yn wir," "Purion traithawd ydyw yr uchod, ac eto heb rhyw gymaint ynddo, ond yn bur gyson â rhediad yr Ysgrythyr yn y peth y mae." "Pregeth lled dda; ond y mae yn y rhan gyntaf o'r tir yn annyben ac amgylchog, fel dyn yn ysgrifenu er mwyn ysgrifenu, er hyny y mae yn dda ar y cyfan." "Un o'r traithodau sydd yn werth yr holl lyfr." "Pregeth yn werth y llyfr i gyd a mwy na hyny." "Pregeth ardderchog," &c., &c. Gallesid ysgrifenu pethau cyffelyb o lyfrau eraill a ddarllenwyd ganddo; ond gwasanaetha yr hyn a nodwyd eisoes i ddangos ei fod yn darllen y llyfrau ac yn ffurfio ei farn ei hun am danynt, a'i fod gyda'i lyfrau, fel gyda'i gyfeillion, yn canmol neu yn ceryddu fel y ffurfiai ei farn yn ol gonestrwydd ei galon; er, hwyrach, oherwydd bywiogrwydd ei deimladau, nad ystyrid ei farn mor ddyogel bob amser.

Cofus genyf iddo un tro ddarllen cyfrol o ddetholion o weithiau Cardinal Newman, ac wedi ei gorphen yr oedd wedi syrthio allan ag ef gymaint, fel na allai oddef gweled ei enw heb fyned yn ddoniol mewn ymosod arno; ond bob tro y deuai i lyfrgell brawd o weinidog ag yr oedd pregethau Newman ganddo, ni fedrai beidio a thynu cyfrol ohonynt i lawr a'i darllen, a bob yn dipyn, wrth ymgydnabyddu âg ef, daeth yn edmygydd mawr ohono. Darllenai luaws o gofiantau, a phrin yr wyf yn tybio y ceir un cofiant Cymreig o bwys nad oedd yn ei feddiant. Gwnai y cwbl gydag awch pregethwr, a darllenai bob llyfr er mantais i'w bregethu, a dyma yn ddiau a'i cadwodd yn îr ac yn newydd hyd ddiwedd gweinidogaeth o dros dair blynedd ar ddeg a deugain.

Er, fel y sylwyd, ac fel y tystia y rhai a'i clywsant, fod ganddo lais godidog, eto nid oedd am ddibynu ar hwnw yn unig, eithr byddai am i'r gwirionedd gario dylanwad ar wahan i hyny a thrwyddo; ac os rhoddai rhywrai awgrym mai ei lais oedd yn effeithio ar y bobl, fe deimlai yn ddwys yn y fan. Ceir a ganlyn wedi ei ysgrifenu ganddo mewn llyfr nodiadau sydd yn dangos ei deimlad ar y pwnc mewn modd syml iawn:—" Daeth gwraig ataf ganol dydd ddoe ar ol i mi fod yn pregethu y boreu ac a ddywedodd wrthyf, 'Chwi fuoch yn hir iawn yn dyfod iddi heddyw." Codais fy llais am ddau fynud neu dri yn y diwedd, ac yr wyf yn tybio mai y pryd hwnw yr oedd y wraig yn meddwl fy mod wedi 'dyfod iddi hi,' a minau wedi pregethu un o'r pregethau goreu a fu genyf erioed, ond nid oedd y wraig wedi gweled dim hyd nes y darfum i ddyrchafu fy llais."

Yn nechreu cosnodlyfr y mae cyfamod wedi ei ysgrifenu ganddo:

"Tachwedd 23ain, 1869.—Yr wyf y Sabboth diweddaf wedi dechreu ar ddull newydd i mi o bregethu, ac yr wyf yn ymgyfamodi, trwy gymhorth yr Arglwydd, i barhau ac ymberffeithio yn y dull hwn trwy dywyll a goleu hyd ddiwedd fy oes. Mae y diwedd bellach yn agos; ond yr wyf yn dymuno gan yr Arglwydd, ac yn ymgyfamodi am y dull hwn am y gweddill o'm gyrfa weinidogaethol. Felly dysged yr Arglwydd fi trwy Ei Ysbryd. Os bydd eithriadau nas gellir eu hosgoi, bydded felly yn eithriad ac yn beth annghyffredin. Dan dystiolaeth fy llaw y dydd hwn gerbron yr Arglwydd.

DAVID DAVIES."

Pa faint bynag o ddiffygion oedd ynddo fel pregethwr, gwelir ei fod yn cyrchu yn barhaus at y nôd o fod yn bregethwr perffaith, ac fe barhaodd yn ffyddlawn i ddysgyblu ei hun ar gyfer hyny ar hyd ei oes. Fe geir cofnod arall wedi ei ysgrifenu ganddo yn mhen tua haner blwyddyn ar ol yr ymgyfamodiad uchod:

Heddyw yr wyf yn hynod boenus sy meddwl ac isel fy ysbryd. Duw a drugarhao wrthyf; a thywyned Ei wyneb arnaf. Rhodded Ei gymhorth, a thrwy ei gymhorth Ef yr wyf yn llwyr benderfynu newid fy null o bregethu a disgyn i ddull mwy syml, agos, a naturiol. Yr wyf wedi blino arnaf fy hun—y gormodedd o eiriau, amser a llais. Llai ohonof fy hun i Ysbryd Duw gael lle yw fy nymuniad.—Mai 12fed, 1870."

Y mae yn dra thebyg mai at yr un peth y cyfeirir yn y ddau gofnod. Gwneud cyfamod yn y cyntaf, ac yn yr ymdrech yn methu ei gadw yn yr ail, a'i fod yn credu y buasai ysgrifenu ei deimlad fel hyn yn help iddo i ymberffeithio ac enill buddugoliaeth ar yr hyn a ystyriai oedd yn dramgwydd, ac yn anfantais i'r efengyl drwyddo. Ond prin y credwn ei fod wedi gadael maes y frwydr gyda hyn ar hyd ei oes. Fodd bynag, y mae swn y frwydr i'w glywed yn mhen mwy na phum' mlynedd ar ol hyn. Yn niwedd llyfr o nodiadau ceir y geiriau a ganlyn:—

AMOD DIWEDD SASSIWN Y DREFNEWYDD,
MEHEFIN 15, 1876.

"1.—Y bydd i mi lefaru yn y dôn a'r dull y llefarais wrth ddechreu pregethu heno. 2.—" Na bydd i mi eto bregethu yn hwy na deugain munyd.

GWEDDI.

"O Arglwydd, dyro gymhorth Dy Ysbryd i gadw yramod hon; dan bob temtasiwn i beidio, er gogoniant Dy enw Di, a lleshad eneidiau dynion, a daioni i mi fy hun yn mhob ystyr. Trwy Iesu Grist ein Harglwydd. Amen ac Amen."

Yn Medi, yn y flwyddyn 1871, aeth ef a'r Parch. Samuel Owen, Tanygrisiau, ar daith i Leyn ac Eifionydd; ac ar yr ail ddydd o Hydref, pan yn cael eu danfon mewn cerbyd at oedfa y nos, yn agos i Rydyclafdy, gwylltiodd y ceffyl a dechreuodd redeg yn ddilywodraeth.

Wrth weled y perygl, fe neidiodd Mr. Davies i lawr o'r cerbyd; a chan ei fod yn drwm, yn y disgyniad fe anafodd asgwrn ei glun yn ddrwg, fel y bu am fisoedd heb allu llanw ei gyhoeddiadau. Yn mhen ychydig o wythnosau ar ol yr amgylchiad hwn, ysgrifenodd ychydig o hanes y ddamwain a'i brofiad ei hun wedi myned trwyddi; ac y mae yn dra sicr y bydd cael yr hanes, fel yr ysgrifenwyd ef ganddo, yn hyfrydwch mawr i'r darllenydd.

"Tachwedd 20fed, 1871.—Wedi brifo yr ail Hydref, y tu draw i Bwllheli, yn Rhydyclafdy, a bod yn gorwedd yn Llanbedrog, yn nhŷ'r capel, wedi tori fy nghlun, am dair wythnos a thridiau, a chartref bellach er's mis i ddydd Iau nesaf, ond heb wneud dim—methu eistedd i ddarllen nac ysgrifenu, methu pobpeth bron. O ba ley daeth hyn i mi? Ar gyhoeddiad cysurus yr oeddwn; a'r dydd Llun hwnw yr oedd genym dair oedfa, a rhwng dau a'r nos, camu o'r cerbyd, pan yr oedd y ceffyl wedi gwylltio, a thori fy nghlun, a methu myned i'r oedfeuon yn y daith hono rhagllaw, a phob Sabboth a chyfarfod o hyny hyd yma, ac nid oes tebyg y gallaf fyned hyd ddechreu y flwyddyn 1872, os gwel yr Arglwydd yn dda i mi gael bywyd ac iechyd.

"Yr wyf wedi derbyn yr amlygiadau helaethaf o diriondeb gan yr Arglwydd, a charedigrwydd nas gallaf ei annghofio oddiwrth bawb o'm hamgylchmwy o diriondeb a chydymdeimlad nag a feddyliais a gawsai neb oddiar law brodyr a chwiorydd crefyddol. Ac y mae tiriondeb yr Arglwydd a'i bobl yn brawf i mi, i ryw fesur, mai nid yn ei lid y gwnaeth yr Arglwydd hyn â mi, gan y credaf yn ddiysgog nas gallasai hyn ddigwydd heb ei oddefiad Ef, a'i fod yn Ei ragluniaeth ddoeth a da fel wedi trefnu pobpeth yn barod a chyfleus ar gyfer i'r ddamwain gymeryd lle—cerbyd isel ac esmwyth yn barod i'm cludo, a gwr â digon o nerth a deheurwydd i'm codi i hwnw, a digon o deimlad i'w yru yn araf a gofalus rhag fy mrifo wrth iddo fyned dros y ceryg. Ac, er syndod i bawb, yr oedd y lletty yn Pig Stryd fel wedi ei barotoi ar gyfer dyn yn fy amgylchiad—gwely wedi ei wneud yn bwrpasol mewn amryw bethau ar gyfer dyn a'i esgyrn briw, a gwraig y tŷ yn brofiadol o weini ar ei hanwyl briod—pan yn fyw—mewn gwendid a gwaeledd, ac yn llawn teimlad da, fel pe buaswn yn berthynas agos iddi. Nid oedd dim yn ormod ganddi ei wneud, ac yr oedd yn dychymygu rhyw ymgeledd newydd i mi o hyd i'm cysuro y noson anesmwyth a'r diwrnod tywyll a gofidus ar ol i mi frifo, ac yr oedd yn awyddus i'w merch—geneth tuag un ar bymtheg oed—i gael gwneud rhyw gymwynas i mi. Heblaw y ddwy Catherine oedd yn byw yn Nhŷ'r Capel—y fam a'r ferch—yr oedd John Williamsblaenor yn byw gerllaw—yn barod o'i galon i wneud a allai i mi; ac yr oedd yntau wedi bod yn gweini ar ddyn methiantus yn Four Crosses, a thrwy hyny wedi ei gymhwyso yn rhyfedd at fy amgylchiad inau. Bu ef ar ei draed am bum' noswaith yn gweini arnaf.

"Hefyd yr oedd yno luaws o gymwynaswyr eraill, ac yn eu plith yr oedd Mr. Elias Hughes a'i briod; Mr. William Jones, y Plas, a'i wraig; gwr a gwraig y Crugan; gwraig Castellmarch; Mrs. Hughes, Ty'nypwll, a'i merch; a theulu y Felin; ac nid annghofiodd Mr. John Griffith, Saethon, a Mrs. a Miss Evans—y rhai oedd gyda mi pany syrthiais—mohonof tra y bum yno.

"Daeth fy anwyl briod ataf nos Fawrth, ac yr oedd ei dyfodiad yn gysur mawr imi; a nos Fercher daeth Laura, fy merch, o Gorwen, a Winifred o'r Rhyl, a Kate o'r Abermaw, ac mor dda oedd genyf eu gweled. Mynasant feddyg arall i'm gweled, yr hyn a fu yn fendith fawr i mi, sef Dr. Roberts, Penygroes. Arosodd Winifred yno am fwy nag wythnos gyda'i mam i weini arnaf. Yn mhen tair wythnos, daethum adref gyda'm hanwyl briod o dan ofal y meddyg, a gwnaed y daith yn hynod o lwyddianus a diofid ac ystyried. fy amgylchiad.

"Pan yn y lletty yn Lleyn, daeth pregethwyr a blaeniaid o sir Gaernarfon a sir Feirionydd yn lluoedd i ymweled â mi, fel yr oedd y cerbydau yn rhedeg bob dydd o Bwllheli i Pig Stryd, i gludo rhai i edrych am y pregethwr oedd wedi tori ei glun, ac yr oedd cyfeillion Pwllheli hefyd yn dylifo yno a phawb â'u rhoddion i'm cysuro.

"Gwnaethum gynydd hefyd mewn adferiad hyd yma yn llawer cynt nag y meddyliodd neb. Siomwyd y doctor yn fawr yn hyny gan mor gyflym yr oeddwn yn dyfod i fynu o ddyfnder mor isel. ‘Beth a dalaf i'r Arglwydd am ei holl ddoniau i mi?' Yn ngwyneb yr holl diriondeb hwn, a llawer mwy nag a allaf ei adrodd na'i gofio, yr wyf yn meddwl yn dra sicr mai nid yn ei lid y gwnaeth yr Arglwydd hyn â mi. Yr oedd y diwrnod y digwyddodd yr anffawd yn ddiwrnod hyfryd dros ben—yr oedfa am ddeg yn yr Efail Newydd a'r oedfa am ddau yn Rhydyclafdy. Diwrnod oedd hwn ag yr oedd yr haul yn tywynu arnaf, a dyma y diwrnod y tywyllodd fy haul am dri mis y mae yn debyg iawn.

"Tybied yn gryf yr ydwyf mai nid yn ei lid y gwnaeth Duw hyn a mi. Paham ynte?

"1.—Ai yn gerydd oblegyd rhyw gamwedd? Nid wyf yn gwybod am yr un camwedd neillduol y pryd hwn mwy nag amser arall. Gwn fod ynof gamweddau lawer, ond paham yr amlygai yr Arglwydd ei anfoddlonrwydd yn erbyn y camweddau hyny y pryd yma ar ganol taith yn pregethu, ac heb gael yr un arwydd o'i anfoddlonrwydd na'i annghymeradwyaeth ond yn unig y mynud hwnw? Nid yw yn amlwg fod hyn oblegyd anfoddlonrwydd neillduol yr Arglwydd tuag at fy nghamweddau cyffredin. Er, yn ddiau, y dymunwn yn fawr gael bendith ar y tro yma i'm glanhau ac i ddarostwng llygredigaethau sydd wedi bod yn orthrymder mawr arnaf ar hyd fy oes. Rhodded yr Arglwydd ras a nerth i orchfygu yr Anaciaid bryntion hyn.

"2.—A oedd yr Arglwydd trwy hyn yn rhagflaenu rhyw brofedigaeth fwy? Nid oes dim wedi ymddangos hyd yma i brofi fod y tro hwn wedi effeithio i'm gwaredu rhag unrhyw beth gwaeth; er, efallai, y gwna yr Arglwydd roddi bendith arno i beri hyn.

"3.—A ydyw yr Arglwydd, trwy yr oruchwyliaeth hon, yn bwriadu fy anrhydeddu â rhyw ffafr yn ei ras a'i drugaredd ? Nid oes dim neillduol wedi ymddangos eto i'r cyfeiriad yma. Byddai yn dda iawn genyf gael bendith newydd gan yr Arglwydd. Bum yn meddwl am y geiriau, 'Eithr os heb gerydd yr ydych, o'r hwn y mae pawb yn gyfranog, yna bastardiaid ydych, ac nid meibion.' Erbyn hyn, yr wyf yn cael fy hun o dan law geryddol Duw, er nad ydwyf yn gwybod am unrhyw fai mwy na'i gilydd yn galw am hyn; ond yr wyf yn addef mai goruchwyliaeth i'm dwyn i hunanymholi ac ymostwng ydyw yr oruchwyliaeth hon, a byddai yn dda genyf allu dyfod i fynu yn well â'r adnod hono, 'Ymddarostyngwch gan hyny dan alluog law Duw. fel y'ch dyrchafo mewn amser cyfaddas.' Dymunwn inau ras i ymostwng yn dawel, addfwyn, a dirwgnach, ac aros mewn amynedd am amser cyfaddas Duw i'm dyrchafu. Dywed yr Apostol, 'Ni a gawsom dadau ein cnawd i'n ceryddu ac a'u parchasom hwy,' a hwy yn ffaeledig yn eu ceryddon fel yn mhobpeth arall, ‘Eithr hwn er lleshad i ni, fel y byddem gyfranogion o'i sancteiddrwydd Ef." Rhodded yr Arglwydd y fendith werthfawr hon i minau 'i gael bod yn gyfranog o'i sancteiddrwydd Ef.' Y mae yn werth dyoddef unrhyw beth er meddu y fendith fawr hon.

"4.—A oes gan yr Arglwydd ryw genadwri benodol tuag ataf yn hyn? Nid ydwyf wedi deall hyd yma fod. Er fy mod yn credu fod ei lais yn galw arnaf yn yr amgylchiad hwn, eto nid ydwyf yn gwybod am ddim yn benodol ag y mae yr Arglwydd yn llefaru wrthyf am dano. Y mae yn dra sicr fod hyn yn rhybudd difrifol o beryglon mawrion yn nghanol iechyd a chryfder, ac y mae yn ddiau fod yma amryw o wersi i'w dysgu i mi. (a) Y mae yma rybudd i mi mor agos i'r geulan yr ydym ar bobawr. Fel y dywed gwaasnaeth Eglwys Loegr, Yn nghanol ein bywyd yr ydym mewn angau.' Yn ngolwg hyn yr wyf finau yn awyddus i arwain bywyd mwy pur a sanctaidd, mewn meddwl a gair. (b). Fe'm dysgir hefyd trwy hyn i roddi pris ar garedigrwydd fy anwyl gyfeillion. Y fath sel a ddangoswyd gan luaws ohonynt yn eu hymweliadau pell a chostus. Mor dyner y dylwn inau fod ohonynt hwythau. Yr wyf mewn dyled o gariad tra y byddaf ar y ddaear. Yr wyf wedi fy rhoddi mewn dyled yn y tro hwn i garu fy mrodyr yn fwy nag erioed o'r blaen. Dylwn fod yn fwy gostyngedig nag o'r blaen, ac yn fwy marw i mi fy hun a'm teimladau, a bod heb geisio yr eiddof fy hun—llai o'r hunan—llai o lawer o'r hunan, ac yn fwy yn y teimlad yr oedd yr apostol ynddo, y llai na'r lleiaf'—heb eisiau cael fy ngweled yn mhob man. (c). Dymunwn y fendith yma hefyd, 'I'r Arglwydd fy nghadarnhau â nerth yn fy enaid' i feddwl—i feddwl yn glir, ac i weled yn mhell ac yn graff yn y gwirionedd, fel y gallwyf fod yn abl, yr hyn sydd yn ol o'm taith, i 'ddwyn allan bethau newydd a hen' o drysorau gras—y cwbl yn cael eu dwyn allan o'r tu mewn a'u dwyn allan yn amlwg ac heb eu llychwino.

"5.—A oddefodd yr Arglwydd i'r diafol wneud hyn er mwyn fy ngwneud yn fwy teimladwy o'i elyniaeth tuag ataf, ac o'r gwaith oedd genyf i ymladd yn ei erbyn a dryllio ei deyrnas? Nid wyf yn amheu nad allasai hyn fod. Yr oeddwn wedi colli golwg arno fel gelyn er's amser; a gall fod yr Arglwydd wedi goddef hyn iddo er mwyn dwyn y gelyn i olwg fy meddwl, i wylio rhagddo, ac i ymdrechu yn ei erbyn, ac i dynu ei deyrnas i lawr yn meddyliau dynion. Y mae Gurnal, pan yn son am gyfrwysdra Satan, yn gwneud sylw fel hyn: "Pan fo y Cristion yn nghylch rhyw orchwyl nodedig tros ogoniant Duw, yna bydd Satan fel sarph ar y ffordd a neidr ar y llwybr, yn brathu sodlau y march fel y syrthio ei farchog yn ol. Fel hyn y safodd ef ar ddeheulaw Josuah i'w wrthwynebu ef. Y llaw ddehau yw y llaw weithio, ac y mae ei safiad yno yn arwyddo ei ymgais am rwystro Josuah yn ei orchwyl. Yn wir, ni bu y diafol erioed yn garwr gwaith teml. Ni bu ef erioed yn caru y gwaith o bregethu Crist ar hyd a lled y wlad, ac nid yw yn rhyfedd fod ambell i brofedigaeth i'w chael gyda'r gwaith. Ac nid wyf yn meddwl yn amgen nad oedd gan Satan law yn fy nghodymu ar y ffordd ac yn tori fy esgyrn. Bydd genyf fwy o feddwl a sylw o hyn allan ar ei gyfrwysdra a'i elyniaeth ef.

"6.—A oes gan yr Arglwydd amcan i ogoneddu ei hun ynof yn y tro hwn mewn rhyw fodd sydd, ar hyn o bryd, yn anhysbys i mi? Yr ydwyf yn gobeithio fod, ac y mae fy meddwl wedi ei dueddu o'r dechreu i hyderu hyny. Boreu dranoeth wedi i'r ddamwain gymeryd lle, gofynais am y Beibl, yr hwn a estynwyd i mi. A'r man yr agorais arno oedd y geiriau hyny, 'Pwy a bechodd, ai hwn ai ei rieni, fel y genid ef yn ddall? Yr Iesu a atebodd, Nid hwn a bechodd na'i rieni ychwaith: eithr fel yr amlygid gweithredoedd Duw ynddo ef.' Yr wyf wedi fy nhueddu yn gryf i feddwl fod gan yr Arglwydd amcan cyffelyb yn yr anffawd hon. Nid fy iachau yn wyrthiol. Na, nid yn ffordd gwyrth, ond yn ffordd Ei ras, y mae yn amlygu ei weithredoedd ynof er gogoniant ei Enw, a hyny yn y ffordd y mae Ef yn gweled yn dda ei hun; ac nid oes dim yn fwy o foddhad i mi na chael bod yn achlysur gogoniant Duw mewn amlygiad o'i weithredoedd.

"Bellach, yr wyf yn terfynu hyn o air gan ddweyd o'm calon, 'Yr Arglwydd yw efe; gwnaed a fyddo da yn Ei olwg,' 'Ewyllys yr Arglwydd a wneler,' 'Ond nid wyf fi yn gwneuthur cyfrif o ddim, ac nid gwerthfawr genyf fy einioes fy hun os gallaf orphen fy ngyrfa trwy lawenydd a'r weinidogaeth a dderbyniais gan yr Arglwydd Iesu i dystiolaethu efengyl gras Duw.' Y geiriau a ymdroent yn fy meddwl y boreu y cyfarfyddais â'r ddamwain oeddynt, 'I dystiolaethu efengyl gras Duw.' A rhyw foreu, ddiwrnod neu ddau cyn i'r ddamwain ddigwydd, yr oedd y geiriau hyny yn cyffroi fy ysbryd pan yn deffro, 'A chan fod genym yr un ysbryd ffydd, yn ol yr hyn a ysgrifenwyd, Credais, am hyny y llefarais, yr ydym ninau hefyd yn credu, ac am hyny yn llefaru." Rhodded yr Arglwydd i mi a'm hanwyl briod a'm plant fod

Pob anadliad fyn'd i ma's

I ganmol gras fy Nuw.

A'r gweddill o'm hanes fyddo 'I dystiolaethu efengyl gras Duw.' "Bu yr Arglwydd yn garedig iawn wrthyf fi a'm teulu trwy yr holl helynt. Ac hyd heddyw y mae yn rhaid i mi ddweyd fod 'pobpeth yn dda'—'tiriondeb trugaredd' ydym wedi ei fwynhau yn mhob man oddiwrth bobpeth a phawb. O! am ras i ymostwng ac i fyw yn y llwch. Pa rhyw fath deulu a ddylem ni fod, 'mewn sanctaidd ymarweddiad a duwioldeb.' Mor ddiwyd, gofalus, a manwl y gweddai i ni fod gyda'n holl ddyledswyddau personol a theuluaidd. Terfynaf hyn mewn clod i enw yr Arglwydd troswyf fy hun a'm hanwyl wraig a'n plant a'n hwyrion.Tachwedd 21, 1871."

Byddai, wrth adgofio caredigrwydd y cyfeillion yn Llanbedrog y pryd hwnw, yn dweyd, " Y lle goreu i ddyn dori ei goes ydyw Llanbedrog." Er iddo gael ei anhwyluso yn fawr trwy y codwm, byddai, fel rheol, yn hynod o siriol, hyd yn nod pan yn cyfeirio at effeithiau y ddamwain, ac yr oedd yn amlwg ei fod yn medru cael mêl yn ysgerbwd y llew. Ar ol hyn nis gallasai fyned o'r naill fan i'r llall yn ei deithiau heb gael cerbyd i'w hebrwng neu i'w gyrchu, a phan y cludid pregethwr ieuanc yn y cerbyd gydag ef un tro dywedai, "Ydech chi yn gwel'd y fath fantais ydi cael canlyn hen wr cloff o'i glun?" Dywedai cyfaill ieuanc wrtho, "Yr ydych yn edrych yn dda, Mr. Davies, a buasech yn sionc a heinyf iawn onibai y cloffni yna." "Na," meddai yntau, "hwyrach onibai hwn y buaswn wedi cerdded fy hun i farwolaeth cyn hyn."

PEN. IX.—Ymddatod oddiwrth ofal bugeiliol.

Yn traddodi y bregeth gyntaf ar ol y ddamwain.—Yn rhoddi ei ofal bugeiliol i fynu.—Ei dymher fywiog.—Yn cymhell yr Eglwys i ddewis olynydd.—Ei ymddygiadau tuag ato.—Cynghor i fyfyrwyr.—Cyfarfodydd sefydlu gweinidogion.—Llanidloes.—Gwrecsam.

Yr oedd ysbryd pregethu wedi ei feddianu mor llwyr fel nad oedd yn foddlawn i ymatal oddiwrth y gwaith os gallai mewn modd yn y byd ei gyflawni, a chafodd lynu yn nghyflawniad ei hoff orchwyl yn hynod o ddifwlch o'r dechreu hyd y ddamwain yn Lleyn; a chyn iddo yn agos wella oddiwrth effeithiau hono yr oedd y "Gair yn llosgi fel tân" ynddo, a mynodd draddodi pregeth ar noson waith yn yr Abermaw, er y cynghorid ef yn daer i beidio gwneud ymgais at hyny.

Cyfansoddodd y bregeth pan yn gorwedd o dan effeithiau y codwm, a chynwysai gryn lawer o'i brofiad yn ei gystudd. Daeth tyrfa fawr i'w wrando hyd nes yr oedd y capel yn llawn. Ymlwybrai yntau i mewn â'i bwys ar ffyn baglau, ac yr oedd yn pwyso ar y rhai hyny tra yn pregethu. Y mae yn debyg fod mater y bregeth a sefyllfa y pregethwr wrth ei thraddodi, ac awydd cryf y gynulleidfa fawr i'w glywed. drachefn, yn gydgyfarfyddiad o bethau manteisiol i barotoi y ffordd tuag at oedfa hwylus; ac y mae yn amlwg yn y gwasanaeth fod Ysbryd y Duw byw yn argyhoeddi pawb oedd yn bresenol fod y gwirionedd o'i enau eto i gael ei arddel, a bu yno gyfarfod rhyfedd iawn.

Gan y parhaodd yn gloff ar ol hyn, yr oedd yn teimlo yn anesmwyth i ddal ei afael yn y gwaith bugeiliol heb allu "myned i mewn ac allan " yn mhlith y praidd fel cynt; ac yn gynar yn y flwyddyn 1874, rhoddodd rybudd i'r swyddogion o'i fwriad i roddi gofal bugeiliol yr eglwys i fynu; ac yn mhen yr wythnos darllenodd lythyr ei ymddiswyddiad i'r eglwys yn y geiriau a ganlyn:

"ANWYL FRODYR A CHWIORYDD,—Dymunaf eich hysbysu fy mod wedi gwneud fy meddwl i fynu i ymddatod o'r cysylltiad sydd rhyngwyf a'r eglwys hon fel ei bugail. Er's blynyddau yn ol, rhyddheais chwi oddiwrth eich rhwymedigaeth arianol i mi, a hyny oherwydd y cyfyngder yr oedd yr achos ynddo ar y pryd gyda dyled y capel; ond wedi hyny gwawriodd pethau arnom, a chyflawnodd y brodyr, y blaenoriaid, â mi yn ol y cytundeb ar y dechreu. Yn nechreu yr haf diweddaf, dywedais wrth y swyddogion y buaswn yn dymuno iddynt ymofyn am rywun yn fy lle, gan nad oeddwn yn gweled fy hun yn gallu gwneud yr hyn a ddylaswn gyda'r achos.

"Bellach, y mae deugain mlynedd er pan ydwyf ar enw pregethwr, ac y mae yn neshau at ddeng mlynedd er pan yr ydwyf gyda chwi. Ac erbyn hyn yr wyf yn gweled pethau wedi addfedu i mi ymryddhau. Crybwyllais am hyny yn y Cyfarfod Misol a tu yma, a byddaf yn hysbysu hyn yn benderfynol yn Llanelltyd yn y Cyfarfod Misol nesaf.

"Gobeithiwyf y bydd i'r Arglwydd eich cyfarwyddo i gael rhyw frawd ieuengach a chymhwysach na mi un wedi cael addysg uchel a dygiad i fynu da—i fod yn fugail i'r eglwys hon, a hyny yn ddiymaros.

DAVID DAVIES."

Mawrth 18, 1874.

Nid ydyw yn anhawdd casglu oddiwrth ffurf a thôn y llythyr uchod y gallasai fod yma rywbeth yn yr eglwys ar y pryd oedd—heblaw y pethau a nodwydyn gynorthwy i dueddu ei feddwl i hyn; ac yr oedd yntau yn ddyn o dymher fywiog ac yn meddu teimladau hawdd i'w cynhyrfu, ac efallai iddo gymeryd ei archolli gan rhyw air neu weithred na ddychymygodd neb a lefarodd y gair, neu a gyflawnodd y weithred, am foment i hyny effeithio dim arno ef. Gallai ddweyd geiriau miniog ar adegau pan y cynhyrfid ef gan yr hyn a dybiai ef oedd yn dro câs tuag ato ef neu tuag at ei gyfeillion. Byddai ei ddawn y pryd hwnw fel llifeiriant yn ysgubo pobpeth o'i flaen, a byddai y truan a ddigwyddai fod yn ffordd y ffrwd gref—er yn ddiniwed, hwyrach—mewn enbydrwydd mawr. Tybiwn mai yn sydyndrwydd y cynhyrfiadau hyn yr oedd ei berygl mwyaf; ac onibai fod cymaint o natur dda a serchogrwydd ynddo, ac wedi ei sancteiddio â gras, buasai y peth hwn wedi ei ddwyn i brofedigaethau fwy nag unwaith; ond buan yr elai yr ystorm heibio ac y ceid pelydrau siriol yr haul i dywynu drachefn.

Dywed Mr. Morgan am dano yn y Drysorfa:—

Yn ystod ei fywyd ni allai neb brophwydo pa beth a wnai neu a ddywedai nesaf; cipid ef yma ac acw gan yr awelon a'r ysprydion. Yn fynych bu llawer yn chwilio am dano ar y ffordd rhwng Jerusalem a Gaza, ond efe "a gaed yn Azotus." Ei wendid oedd ei anwadalwch, ond yr oedd y natur mercurial, y cyflymdra meddwl hwn a'i gwnai yn agored i newid a throi yn amlach nag y buasai yn ddymunol, yn fanteisiol iawn iddo wrth bregethu, yn rhoddi nerth mawr yn ei eiriau. Troi ar ac nid oddiar y llwybr y byddai efe, ac fel blodeu yr ardd, sydd yn gorfod plygu yn nghyfeiriad pob awel ond yn troi at yr haul can gynted ag yr ymddengys, felly yr oedd crefydd drwyadl Mr. Davies yn cywiro pob gwall, ac yn ei ddychwelyd yn fuan fuan mewn dwfn edifeirwch at y gwirionedd, pan ddigwyddai, trwy ryw anffawd, wyro oddiwrtho mewn barn neu ddywedyd gair rhy ffraeth i glwyfo ei gyfeillion.

Bu ei gysylltiad bugeiliol ef âg eglwys yr Abermaw yn hynod o ddedwydd a llwyddianus, ac fel hyn y dywed un o flaenoriaid yr eglwys hono am y cam a gymerodd wrth roddi ei ofal i fynu:

WEDI ei ymddiswyddiad bu yr eglwys am flwyddyn heb ddewis olynydd iddo; ond yr oedd ef mor awyddus a pharod i gynorthwyo yn nygiad yr achos yn mlaen yn y cyfwng hwnw ag ydoedd cyn tori y cysylltiad. Parhaodd i ymweled â'r cleifion, i agor ac arwain a chau y gyfeillach grefyddol; ond gwrthodai dderbyn unrhyw gydnabyddiaeth am ei lafur a'i gynorthwy gwerthfawr. Teimlai y swyddogion oherwydd hyny raddau o bryder i bwyso yn ormodol arno; ac felly credent mai eu dyledswydd ydoedd cael un, ar yr hwn y byddai y cyfrifoldeb fel bugail yr eglwys yn gorphwys. Yn nygiad y gwaith hwn yn mlaen, ni wneid dim heb ei farn ef a'i gydweithrediad. Yn wir, yr oedd nid yn unig wedi cymhell hyn yn llythyr ei ymddiswyddiad, ond yr oedd hefyd wedi ein hanog laweroedd o weithiau ar ol hyny i symud yn mlaen; ac efe a ddygodd enw ei olynydd gerbron, yr hwn a ddewiswyd yn unfrydol gan yr eglwys. Wedi dyfodiad y Parch. R. H. Morgan, M.A., atom yr hwn oedd ar y pryd yn wr ieuanc newydd adael yr athrofeydd cafodd yn ei ragflaenydd y cydymdeimlad llwyraf yn nghyda phob cymhorth a chefnogaeth i gyflawni ei waith. Bu fel tad iddo, a diamheu genym iddo gael llawer cynghor gwerthfawr ganddo.

Yn yr erthygl a ysgrifenodd Mr. Morgan i'r Drysorfa, o'r hon y cofnodwyd sylwadau o'r blaen, dywed yr awdwr am dano ei hun eiriau sydd yn cadarnhau yr hyn a ddywedir uchod:

YN Mehefin, 1875, daethum i'r Abermaw fel bugail, yn fachgen neillduol o raw, yn hollol ddibrofiad, ac yn lled ddisyniad am waith y weinidogaeth. Cefais Mr. Davies yn gyfaill ffyddlawn a chywir ar hyd y blynyddoedd. Ni ddiystyrodd fy ieuenctyd, ond bu yn gynorthwy wrth raid, ac yn gynghorwr caredig ar lawer amgylchiad. Bydd genyf barch dwfn i'w enw, ac y mae ei goffadwriaeth yn anwyl a bendigedig.

Oddeutu yr amser y rhoddodd ei gysylltiad âg eglwys yr Abermaw i fynu, bu yn y Bala yn traddodi cynghor i'r myfyrwyr yn adeg yr arholiad. Yr oedd Dr. Parry yn ymddiswyddo oherwydd palldod iechyd. Yn nghwrs ei anerchiad, pan yn eu cymhell i ymgysegru i'r gwaith y galwyd hwynt iddo, dywedai:Dyma Dr. Parry yn methu yn y gwaith ac oherwydd y gwaith, ac y mae pallu mewn iechyd wrth gyflawni y gwaith yn anrhydeddus. Y mae rhai ohonom wedi cloffi, ond cloffi wrth wasanaethu, ac yr ydym yn dwyn yn ein cyrph nodau yr Arglwydd Iesu. Daliwch chwithau yn dyn wrth y gwaith hyd nes y gorfodir chwi i gilio yn anrhydeddus. Rhoddwch eich hamser, a'ch talentau, a'ch dysgeidiaeth, a'ch hiechyd, a'ch bywydau ar allor fawr gwasanaeth Crist eich Meistr."

Yr oedd yn gyfaill calon i bob dyn ieuanc gwir ddifrifol. Gwnaeth ei oreu yn y cyfnod hwn o blaid y fugeiliaeth eglwysig. Ni elwid neb yn fwy mynych i gyfarfodydd sefydlu nag ef; ac y mae rhai o'r anerchiadau a draddodwyd ganddo ar archlysuron felly yn gyfryw ag a gofir yn hir gan y gwrandawyr.

Cynaliwyd cyfarfod sefydlu y Parch. N. C. Jones yn weinidog ar eglwys Llanidloes, Gorphenaf 13eg a'r 14eg, 1875. Pregethwyd y noson gyntaf gan y Parchedigion David Davies ac O. Thomas, Lerpwl. Am ddeg, ddydd Mercher, y 14eg, pregethwyd gan y Parchn. Joseph Thomas ac O. Thomas. Am ddau o'r gloch neillduwyd y cyfarfod i anerch yr eglwys a'r gweinidog mewn perthynas i ddyledswyddau y naill a'r llall. Yn y Goleuad am Gorphenaf 24ain, y flwyddyn hono, ceir y cofnodion a ganlyn o anerchiad Mr. Davies yn y cyfarfod hwnw:—

YNA galwodd y Llywydd ar y Parch. David Davies, Abermaw, i anerch yr eglwys. Dywedai yntau:—Yr wyf wedi dyfod yma dros Gyfarfod Misol Gorllewin Meirionydd i gyflwyno y brawd anwyl Mr. Jones i Gyfarfod Misol y rhan hon o sir Drefaldwyn. Mewn ystyr, yr wyf yn teimlo yn hapus wrth wneud hyn, er fod y golled yn fawr i ni yn y rhan acw o'r sir. Yr ydym yn credu ei fod yn dyfod i le y caiff dderbyniad cynes. Credaf eich bod chwi yn rhai o'r Methodistiaid mwyaf goleuedig. Ni raid i mi ddweyd fod cyfamod penodol rhwng y gweinidog a'r eglwys. Yr ydych chwi wedi bod ar y blaen gyda'r achos yma yn nyddiau Mr. Gwalchmai, Mr. Rowlands, Bangor, ar ol hyny, ac yn ddiweddaf y brawd anwyl sydd yn awr yn y cyfarfod.

Hwyrach fod yn briodol dweyd hyny wrthych fod y brawd anwyl yma wedi dod o ganol serchogrwydd mawr. Nid mewn eglwys fechan, cofiwch, yr oedd, ond eglwys luosocach nag ydych chwi heddyw; ac ni ddaeth yma am nad oedd gan yr eglwys yn y Penrhyn afael gyffredinol, gref, gynes, a serchog ynddo. Na, y mae yn rhaid dweyd mai sharp oeddych chwi. "Geiriau gwŷr Judah a fuont yn galetach na geiriau gwŷr Israel," felly y mae eich geiriau chwithau wedi bod yn galetach na geiriau pobl y Penrhyn. Ond y mae yn rhaid i ni gydnabod fod gan yr Arglwydd oruwchlywodraeth ar bobpeth, felly gyda'r peth hwn.

Yn bresenol, ceisiaf ddweyd beth y gellir yn rhesymol ac Ysgrythyrol ei ddisgwyl oddiwrthych. Lle y byddo cyfamod y mae rhwymedigaeth ar y naill ochr a'r llall; ac felly yma, rhwng yr eglwys a'r bugail. Y peth cyntaf yr oeddwn am ei grybwyll, er, efallai, ei fod yn afreidiol, ydyw y rhwymedigaeth i'w gynal fel y gallo gysegru ei hun, ei holl amser, ei holl galon, a'i holl nerth at waith yr Arglwydd. Yr ydych chwi wedi dysgu hyn. Felly y dylai Eglwys yr Arglwydd Iesu fod—"Yn mhlith y rhai yr ydych yn disgleirio, megys goleuadau yn y byd, yn cynal Gair y Bywyd."

Rhaid cofio y dylid cynal gweinidogion y Gair, oblegyd felly yr ordeiniodd yr Arglwydd. Y mae yn afraid crybwyll hyn wrthych chwi; ond y mae llawer man eisieu ei ddysgu yn y peth hwn. Disgwylir oddiwrthych garedigrwydd at bawb, i'ch gilydd, ac yn enwedigol felly tuag at eich gweinidog a'ch swyddogion yn gyffredinol. Mae llawer yn gofyn, "Beth sydd yn perthyn i chwi yn fwy na dynion eraill? Ni a'ch parchwn tra yn y pwlpud." Ond yn mhob man y byddo gweinidog yr efengyl, mae rhywbeth ynddo yn debyg i wialen Aaron. Yr oedd gwialen Aaron wedi blodeuo a dwyn almonau. Y mae gwialen Mr. Jones wedi blaguro ger bron yr Arglwydd. Yn y cyfarfodydd gweddiau a chyfarfodydd Beiblau a'r Ysgol Sabbothol, ac yn mhob prawf ac arholiad a fu arno, yr oedd ei wialen yn blaguro a blodeuo. Y mae yn ddyledswydd arnom i edrych ar ŵr felly gyda pharch. Gwyliwch rhag coleddu syniadau isel am weinidogion yr efengyl. Peidiwch edrych yn isel ar y rhai y mae yr Arglwydd wedi eu codi i weini ar ei bobl. Os cewch chwi ddynion felly, y maent yn rhai hynod o anobeithiol gyda golwg ar dderbyn bendith trwy foddion gras. Yr ydych wedi clywed dynion yn siarad yn isel ac mewn dull cellweirus am eu brodyr; digon tebyg nad oeddynt yn dweyd dim byd mawr ond eto yn ddiystyr—gair bach yn y teulu, nid rhyw niwed mawr. Dywedaf eto gymaint a hyn am y cyfryw pobl annhebyg iawn o gael bendith trwy foddion gras ydynt. Nid yw yn bosibl i ddynion felly ychwaith i ddwyn eu plant i fynu yn grefyddol. Mae eu hymddyddanion fel cawod o lwydrew ar y blodeu yn nechreu haf. Y mae yma rai, fel finau, wedi cael y fraint o'u dwyn i fynu gyda chrefydd o'u mebyd; ond yr wyf yn bur siwr mai pobl yn parchu gweinidogion y Gair oedd eu rhieni, er eu bod yn deall mai dynion oeddynt a gwendidau yn perthyn iddynt. Y mae yr Arglwydd yn bendithio plant y cyfryw rai ag sydd yn golofnau gyda'r achos. Y mae y diafol, fel arfer, yn deall ei fasnach yn hynod dda; gŵyr pa fodd i weithio mewn llawer eglwys. Yn nyddiau yr Apostol Paul gwyddai pe gallai gael moddion effeithiol i dori i lawr gymeriad yr apostol y byddai darfod ar y peth. Rhaid i chwi gofio fod ambell i Demetrius yn chwenych y blaen yn y dyddiau hyn, ac am yru pawb eraill yn ol.

Peth arall y disgwylir i chwi ei wneud ydyw gweddio ar ei ran. Pwy bynag fydd yn gweddio yn y lle hwn, gweddiwch dros y brawd Mr. Jones. Cofiwch am dano yn y gweddiau dirgel; o bawb dyma y rhai ffyddlonafy rhai sydd yn gweddio yn y dirgel—dyma y cyfeillion y gellir ymddiried ynddynt. Gweddiwch drosto yn y teulu. Yr oedd Crist yn dweyd nad oedd neb ag oedd yn gwneud gwyrthiau yn Ei enw yn y fan yn rhoi drygair iddo, felly nis gall y teuluoedd sydd yn gweddio tros eu gweinidogion yn y fan eu hanmharchu.

Braidd nad ydym fel Methodistiaid ar ol mewn gweddio dros ein gweinidogion. Yr wyf yn cofio rhyw frawd o Fedyddiwr yn gweddio drosof fi flynyddau yn ol, a rhywbeth tebyg i hyn a ofynai, "O Arglwydd, cofia am dy was a'th law—forwyn yn y lle hwn." "A glywsoch chwi y deisyfiad drosoch chwi a'r eglwys," meddai rhyw gyfaill, "onid oedd o yn gyffredin?" "Oedd," meddwn inau, "ond nid oedd un deisyfiad trwy y weddi ag yr oeddwn i yn rhoi Amen cynesach ar ei ol." Carwn weled y Methodistiaid yn fwy cyffredin yn gweddio dros weinidogion yr efengyl. Dyma fel y gallech gydymdrechu â'r gweinidog a chael rhan yn y gwaith. Mae gweddi yr eglwys yn nesaf peth at gynorthwyon Ysbryd Crist ei hun. Trwy weddi yr oedd yr apostolion yn myned yn mlaen bob cam o'r ffordd. Gobeithio am y brawd Mr. Jones mai rhodd gweddi ydyw, a phob cam a ddyry yn eich plith gobeithio mai step tuag i fynu a fydd.

Un peth arall a ddisgwylir oddiwrthych ydyw ufudd-dod. Nis gallaf dewi heb ddweyd hyn. Ymddengys yn eglur fod anufudd-dod yn gamwedd mawr, yn bechod ysgeler" Od oes neb heb ufuddhau, hysbyswch hwnw, ac na fydded i chwi gymdeithas âg ef." Dywedodd Samuel wrth Saul fod anufudd-dod yn bechod fel y pechod o ddewiniaeth. Dywedir yn yr Epistol at yr Hebreaid, "Ufuddhewch i'ch blaenoriaid ac ymddarostyngwch, oblegyd y maent hwy yn gwylio dros eich eneidiau chwi," &c. Yr wyf yn dra siwr am fy anwyl frawd na fydd ef ddim yn tra-arglwyddiaethu arnoch. Mae yr Arglwydd, mewn modd arbenig, yn bendithio llafur ei bobl yn Nghymru y dyddiau hyn. Bellach, fy nghyfeillion, heuwch, plenwch winllanoedd, a bwytewch y ffrwythau. Mae y flwyddyn iddo dyfu ohono ei hun wedi darfod. Hauwch yn yr Ysgol Sul, yn y cyfarfodydd plant, &c. Hauwch a medwch. Plenwch winllanoedd; ac os oes lle i roi gwinllanoedd newyddion i supportio hon, gwnewch hyny.

Cofiwch hefyd fod ar weinidog yr efengyl eisiau rhywbeth nad oes ar neb arall. Yr oedd gan yr hen filwyr gynt eu cludydd arfau. Yr oedd gan Grist ei gludwyr arfau—Pedr, Iago, ac Ioan. Yr oedd gan Pedr a'r Apostol Paul rai yn cludo eu harfau. Yr oedd gan Jones, Llangan, ac Ebenezer Morris, pan y deuent i'r Gogledd yma rhyw gludydd arfau—rhyw hen flaenor yn gadweinydd. Mae eisiau cludydd arfau yn wastad. Gobeithio pan yr å ein brawd i fedyddio plentyn y caiff ef gludydd; na adewch iddo fyned ei hun.

Terfynaf hyn o sylwadau trwy ddefnyddio y geiriau hyny yn yr Ephesiaid, "Hyd oni ymgyfarfyddom oll "oll, ie oll, o bob enwad—"yn ŵr perffaith at fesur oedran cyflawnder Crist." Daw yr adeg pan fydd pob un wedi cyrhaedd ei fesur—pob un yn ei gyflawn oed. Bydded bendith yr Arglwydd ar y symudiad hwn yn eich plith.

Yn yr un adroddiad ceir y cyfeiriad a ganlyn at yr oedfa y noson hono:

Nos Fercher, am 6, pregethodd y Parchn. D. Davies ac O. Thomas. Cafwyd pregethau grymus a nerthol, ac yr oedd yn eglur fod y gwirionedd yn effeithio ar feddyliau y gwrandawyr. Ar ddiwedd yr oedfa, cyhoeddodd y Parch. O. Thomas y byddai cyfarfod eglwysig am ychydig ar ol canu. Cafwyd i ugain o'r newydd aros ar ol, y rhan fwyaf ohonynt yn bobl ieuainc.

Yn mhen oddeutu tair wythnos ar ol y cyfarfod y ceir ei hanes uchod, yr oedd cyfarfod i'r un amcan yn Ngwrecsam i sefydlu y Parch. H. Barrow Williams, ac yr oedd gwrthrych ein sylwadau yno hefyd. Fe oddefir i ni yn mhellach ddyfynu o'r adroddiad am y cyfarfod rai o'r pethau a ddywedwyd ganddo ar y pryd hwnw:—

Y PARCH. DAVID DAVIES, Abermaw, gweinidog yr eglwys yn yr hon y magwyd Mr. Barrow Williams, a gadarnhaodd yr hyn a ddywedwyd am dano, sef ei fod yn dyfod o hen gyff Methodistaidd. Yr oedd yn gobeithio y cedwid i fynu yr enw "Barrow." Yr oedd Mr. Williams, ei dad, yn flaenor gyda hwy. Yr oedd yr holl deulu yn Fethodistiaid selog; ond yr oedd rhywbeth cysegredig iddynt hwy, fel Methodistiaid yn sir Feirionydd, yn yr enw "Barrow." Yr oedd yn dda gan Mr. Davies ddeall fod y fugeiliaeth yn myned yn ei blaen. Yr oedd yn dymuno llwyddiant arni. Yr oedd yn credu mai dyma y ffordd i achos yr Arglwydd lwyddo yn ein plith ni y dyddiau hyn. Gwelid ffrwythau daionus eisoes mewn cysylltiad â hyn. Yr oedd wedi sylwi am yr eglwysi a'r siroedd lle yr oedd y symudiad hwn yn enill tir, fod yno lai o ymryson a chweryla yn yr eglwysi. Nid oedd y pethau hyn wedi darfod yn hollol, ond yr oeddynt wedi lleihau.

Peth arall ag oedd wedi cyfnewid er gwell, nid oedd cynifer o gynulleidfaoedd yn cael eu siomi gyda golwg ar weinidogaeth yr efengyl. Nid oedd dim wedi gwneud mwy o niwed i eglwysi a chynulleidfaoedd y Methodistiaid na bod pregethwyr yn tori eu cyhoeddiadau. Yr oedd y fugeiliaeth wedi peri fod llai o hyn. Nid oedd yr un gweinidog byth yn siomi ei eglwys ei hun. Byddai yn dda ganddo i bob gweinidog fod gartref un Sabboth o bob mis, gwell fyth os byddai un o bob pedwar, gwell eto un o bob tri, a gwell fyth un o bob dau. Nid allai efe ei hun fyned yn mhellach na hynyna; ond credai y byddai i bregethwr roddi chwech ar hugain, neu haner ei Sabbothau, gartref, yn bur ddefnyddiol i achos yr Arglwydd mewn llawer o fanau.

Yr oedd hefyd lawer o bethau yn dyfod i fynu yn nglŷn â'r fugeiliaeth. Deuai cariad i'r làn. Yr oedd mwy o gariad rhwng y pregethwyr a'r cynulleidfaoedd. Yr oedd gweinidog y lle yn cael mwy i'w wrando na neb arall a ddeuai yno, er fod rhai ohonynt hwyrach yn gystal pregethwyr ag yntau; ond yr oeddynt hwy yn teimlo mwy o ymlyniad wrth y gweinidog yr oeddynt hwy wedi ei ddewis, a'r hwn oeddynt hwy yn gweddio mwyaf drosto.

Dangosid hefyd fwy o ofal am yr eglwysi. Mewn ambell eglwys yr oedd enwau yr holl aelodau eglwysig ac enwau eu plant yn cael eu rhoddi i'r gweinidog fel ag y gallai ymgydnabyddu â hwy, ac, ond odid, na fyddai yn lledu y rhestr weithiau, fel Hezeciah, ger bron yr Arglwydd. Dangosir mwy o ofal am ieuenctyd ein heglwysi nag erioed. Y mae y fugeiliaeth hefyd yn fanteisiol i bregethu ar nosweithiau gwaith. Y mae eisieu pregethu yn rhywle lle y ceir, ac y mae yn rhaid i ni barhau i gredu mewn pregethu "Y boreu haua dy hâd a'r prydnawn nac atal dy law;" "Y neb a ddalio ar y gwynt, ni haua." Teg neu beidio, y mae yn rhaid hau. Os bydd y gwynt yn groes, rhaid troi i rhyw gyfeiriad arall. Ond y mae yn rhaid hau, onide ni bydd gobaith am fedi. Yr oedd yr hen bregethwyr yn hau llawer iawn.

Yna traddododd Mr. Davies gynghor difrifol i Mr. Barrow Williams:

Cofiwch mai gwaith yr Arglwydd sydd genych. Yr ydych wedi eich dwyn i gysylltiad agos âg eglwys Dduw, yr hon a bwrcasodd Efe â'i briod waed. Dyna sydd yn rhoddi pwysigrwydd iddi, fod Mab Duw wedi ei phwrcasu â'i briod waed. Edrychwch ar bob brawd a chwaer yn yr eglwys fel un dros yr hwn y bu Crist farw. Meddyliwch am wneud pobpeth a alloch iddo ef, dros yr hwn y bu Crist farw. Dyna eich gwaith, bugeilio eglwys Dduw. Edrychwch ar yr holl braidd ar yr hwn y gosododd yr Ysbryd Glân chwi yn olygwr, i fugeilio eglwys Dduw. Peth mawr ydyw gofalu, ac fel y dywed Paul am Timotheus, "Yr hwn a wir ofala am y pethau a berthyn i chwi." Y mae genych i ofalu am y praidd, a thipyn o waith ydyw cymeryd gofal am y defaid. Yr oeddynt yn dweyd yn nghymydogaeth y Berwyn fod rhyw ddail gwenwynig i'w cael ag yr oedd yn angenrheidiol cadw y defaid rhagddynt. Daily "rot" y gelwid hwynt, ac os bwytai y defaid rai ohonynt, fe fyddent hwythau yn "rot" hefyd. Byddent yn trigo o'u cyrau, ac nid oedd dim cadw arnynt. Treiwch gadw y praidd oddiwrth ddail y "rot," sef cyfeddach a meddwdod, a gwag rodiana ar y Sabboth, &c. Porthwch braidd Duw, yr hwn sydd yn eich, plith gan fwrw golwg arnynt. Os bydd rhyw un ar goll, ymholwch yn union, Pa le y mae? Bydded i'r Arglwydd eich bendithio âg ysbryd i wir ofalu am ei braidd, ac i'w cadw yn agos at y Bugail Mawr.

PEN. X.—Yn Teithio.

Yn teithio llawer.—Yn ofalus am ei Sabbothau i gylch ei sir ei hun.—Yn gomedd rhoddi cyhoeddiad ond am flwyddyn yn mlaen—Yn cwyno.—Dwy daflen o'i gyhoeddiadau Sabbothol.—Yn teithio.—Ei adduned.—Yn y cymdeithasfaoedd.—Llangollen.—Penrhyn Deudraeth.—Adroddiad Ο hanes yr achos.—Cymanfa Lerpwl.—Y "Seiat Fawr."—Cymdeithasfa Llwynbrwydrau.—Ei bregethu yn y cyfnod hwn.

Ar ol rhoddi y gofal bugeiliol i fynu, teithiodd gryn lawer ar hyd a lled siroedd Gogledd a Deheudir Cymru, yn nghyda threfi Lloegr; ond nid esgeulusodd ei ddyledswyddau yn y cylchoedd agosaf ato. Pregethai yn fynych iawn yn yr eglwysi cylchynol, a chadwai bron yr oll o'i Sabbothau yn nghylch ei Gyfarfod Misol ei hun.

Pan y penderfynwyd mewn Cyfarfod Misol yn Ngorllewin Meirionydd yn ol anogaeth y Gymdeithasfa—i beidio rhoddi cyhoeddiadau am fwy na blwyddyn yn mlaen, cadwodd ef yn ffyddlon hollol at y penderfyniad; ond yn mhen y tymhor gosodedig gwelodd na fu yr eglwysi mor ffyddlawn, ac yr oedd rhai brodyr yn y weinidogaeth yn ddwfn yn y camwedd; a bu yn cwyno mewn Cyfarfod Misol ei fod bron wedi ei adael ei hunan yn ei ymgyrch yn erbyn yr annhrefn. "Ni safaf ar yr adwy mwy," meddai, a bydd yn rhaid i mi oherwydd hyn am flwyddyn grwydro cymoedd Cymru bron i gyd [ac enwai luaws o'r cymoedd mwyaf annghysbell] a hyny am fod eglwysi y sir wedi llenwi y Sabbothau a minau wedi gwrthod rhoi yr un er mwyn cadw at y penderfyniad

Ac onibai fy mod yn myned i gilfachau pellaf a mwyaf anhwylus y mynyddoedd, ni chawswn bregethu bron yr un Sabboth am ddeuddeng mis." Nis gwyddom pa flwyddyn oedd hon y cyfeirir ati; ond wrth edrych trwy ei ddyddiaduron gwelir yn amlwg ei fod yn pregethu llawer yn yr un eglwysi, a'r rhai hyny yn nghylch y sir.

Hwyrach mai nid annyddorol i'r darllenwyr a fyddai cael taflen o'i gyhoeddiadau Sabbothol o'i ddyddiadur am y flwyddyn 1875—y flwyddyn gyntaf ar ol ei ymddiswyddiad oddiwrth ei fugeiliaeth yn yr Abermaw:

Ionawr 3.—Bontddu.
" 10.—Rhiwbryfdir.
" 17.—Penrhyn.
" 24.—Harlech.
" 31.—Abermaw.
Chwefror 7. — Llwyngwril.
"14.—Talysarn.
" 21.—Talysarnau.
" 21.—Abermaw.
Mawrth 7.—Tabernacl.
" 14.—Dolgellau.
" 21. — Engedi.
" 28 (Pasg). — Rhostryfan.
Ebrill 4.—Tabernacl, Aberystwyth.
" 11.—Salem, Pwllheli.
" 18.—Bethel, Tanygrisìau.
" 25.—Abermaw.
Mai 2. — Dyffryn.
" 9. — Penrhyn.
" 16.—Twrgwyn.
" 23—Machynlleth.
Mehefin 6. — Llanuwchllyn.
" 13.—Aberllyfenni.
" 20. — Pennal.
" 27.—Abermaw.
Gorphenaf 4.—Aberdyfi.
" 11. — Rhiwbryfdir.
" 18. — Rhyl.
" 25. — Abermaw.
Awst 1.—Dyffryn.
" 8.—Seion.
"15.—Croesor.
" 22. — Minffordd.
" 29. — Penmount.
Medi 5.—Gwynfryn.
"12.—Tabernacl.
" 19.—Beddgelert.
" 26.—Abermaw.
Hydref 3. — Corwen.
" 10. — Pig Stryd.
" 17.—Bethesda, Ffes.
" 24.—Bryn Crug.
" 31.—Abermaw.
Tachwedd 7.—Moriah, C.
" 14. — Rhiwbryfdir.
" 21.—Dyffryn.
" 28.—Abermaw.
Rhagfyr 5. — Bethel, Tanygrisiaiu
" 12.—Salem, P.
" 19.—Penrhyn.
" 26. — Abermaw.

Ni a ddodwn daflen arall o'i ddyddiadur am y flwyddyn 1884—yn mhen naw mlynedd ar ol y llall. Gwelir ei fod yn yr olaf yn cadw cofnod o'r testynau y pregethai arnynt; ac y mae yn nglŷn â rhai lleoedd nodyn arwyddocaol o'i deimlad, ni a dybiwn, ar ol y cyfarfodydd, ond dylid cofio nad oedd yu feirniad cywir bob amser ar ei bregethu ei hun. Pan y caffai oedfa dda ac effeithiol ar y gwrandawyr, cwynai weithiau oherwydd y caledwch a'r tywyllwch.

Ionawr 6.—Tabernacl, P., 1 Thess. i. 10; Salm lxv. 2.
7 a 8.—Cyfarfod Misol y Bala. Ow! Ow! Ow! Ow!
13.—Bethel, Dolgellau, Salm lxv. 2; Phil. iii. 20.
20.—Minffordd, Salm lxv. 2; I Thess. i. Io.
27.—Penmachno, Salm lxv. 2; Phil. iii. 20.
Chwef. 3.—Aberdyfi, Rhuf. xii. 2; Phil. iii. 20.
4 a 5.—Cyfarfod Misol Pennal, Salm 1xv. 2.
10.—Salem, Dolgellau, Salm lxv. 2; I Thess. i. 10.
17.—Abermaw, Luc xiv. 25; Salm lxv. 2.
24.—Harlech, Luc xiv. 25; Llanfair, Ezec. xlvii. 1-7; Salm lxv. 2.
Maw. 2.—Dyffryn, Luc xiv. 25; Ezec. xlviii. 1-7; Salm lxv. 2.
3 a 4.—Cyfarfod Misol Talsarnau, Salm lxv. 2. Nos Wener, 7fed, Corwen, Salm lxv. 2.
9.—Corwen, Luc xiv. 25; I Thess. 1-10; Phil. iii. 20. Nos Lun, 10, Gwyddelwern, Salm lxv. 2.
16.—Bowydd, Ffestiniog, Deut. vi. 6, 7; Salm lxv. 2.
23.—Garth, Porthmadog, Ezec. xlviii. 1-6; Ezec. xxxvii. 1-10.
27.—Llangoed, Phil. iii. 20. Mawrth 28 (Cymdeithasfa), Beaumaris, Salm lxv. 2.
28.—Twgwyn, Bangor, Phil. iii. 20.
30.—Llanbedr, Ezec. xlvii. 1-6; Ezec. xxxvii. 1-10.
Ebrill 6.—Nazareth, Penrhyn, Ezec. xlvii. 1-6; Salm 1xv. 2.
7 a 8.—Llanfachreth, Cyfarfod Misol, Ezec. xlvii. 1-6.
12 (Pasg).—Llanberis, Ezec. xlvii. 1-6.
13.—Llanberis, Rhuf. xii. 2; Ezec. xxxvii. 1-10; Luc xiv. 25.
14.—Llanberis, Salm lxv, 2; Phil. iii. 20.

20—Abermaw, Ezec. xlvii. 12; 1 Pedri. 10-12.
27—Llangollen, Ezec. xlvii, 12; Ezec, xxxvii. 10; 1 Thess. i. 10.
28.—Llangollen, Salm lxv. 2.
29.—Llangollen, Phil. iii. 20.
Mai 4.—Bethel, Ffestiniog, Ezec. xxxvii. 10; Salm cxvi. 1-4.
11.—Dyffryn, Ezec. xlvii. 12; Daniel xii. 13; Ezec. xxxvii 10
18.—Abergynolwyn, Ezec. xxxvii. 10; 1 Thess. i. 10; Ezec xlvii 12.
19.—Carmel ger Llanrwst, I Thess. 1-10.
Dydd Mawrth, yr 20fed, Trefriw, Ezec. xlvii. 12. Talybont am 10, Phil. iii. 20. Dydd Mercher, am 7, Roewen, Salm lxv. 2.
Dydd Iau, am 10, Ty'nygroes, Salm xxxii. 1, 2; am 7, Bryndionyn, Ezec. xxxvii. 10.
Dydd Gwener, am 10 a 7, Llangernyw, Salm xxxii. 1, 2; Salm lxv. 2.
Dydd Sadwrn, am 10, Garnedd, Luc xiv. 25; ac am 7, Gwytherin, Rhuf. xii. 2.
Sabboth, am 10, Gwytherin, Ezec. xlvii, 12; am 2 a 6, Pandy, I Thess. 1-10; Phil. iii. 20.
Dydd Llun, am 10, 'Refail Uchaf, Rhuf. xii. 2; am 2, Tanycelyn, Salm lxv. 2; am 7, Pwllterfyn, Ezec. xlvii. 12.
Dydd Mawrth, am 2, Moriah, Salm xxxii. I, 23 am 7, Llansantffraid, Rhuf. xii. 2.
Dydd Mawrth, am 10, Mochdre, Salm lxv. 23 am 7, Colwyn Bay, Ezec. xxxvii. 10.
Dydd Mercher, am 10, Brynpydew, Phil. iii. 20; am 7, Conwy, Ezec, xlvii. 12. Dydd Gwener, am 7, Llandudno, Salm, lxv. 2.
Meh. 1.—Beddgelert, Salm lxv. 2; Phil. iii. 20. Am 2, Peniel, Salm xxxii. I, 2.
4.—Llwyngwril, Cyfarfod Misol, Ezec. xxxvii. 10.
8.—Corris, Salm 1xv. 2; Salm cxvi. 1-4; Ezec. xxxvii. 1, 2.
12, 13.—Cymdeithasfa Llanrwst, Ezec. xxxvii. 10. Ow! Ow!
15.—Tabernacl, Ffest., Ezec. xlvii. 12. Bethesda, Daniel xii. 13. Ow! Ow!
22.—Abermaw, Salm 1xv. 2; Actau xxviii. 30, 31; Daniel xii. 13.

Meh. 29. Brynrhos, Groeslon, Salm lxv. 2; Salm xxxii. 10; Ezec. xxxvii. 10.
Gorph. 6.—Pig Stryd, Salm lxv. 2. Nant, 2 Chron. xxvi. 10; Salm cxvi. I—4.
13:—Rhiwbryfdir, 2 Tim. ii. 19—21; 2 Chron. xxvi. 10; Salm lxv. 2.
20.—Peniel, Ffest., Daniel xii. 13; Salm 1xv. 2.

Y mae taith yn sir Fon yn dilyn heb gofnodion o'r testynau arnynt:

Gorph. 21.—Am 7 nos Lun, Borth.
Dydd Mawrth, Llanfair, 10; Brynsiencyn, 7.
Dydd Mercher, Dwyrain 10; Niwbwrch, 7.
Iau, Bethania, 10; Gaerwen, 7.
Gwener, Talwrn, 10; Llangefni,.
Dydd Sadwrn, Llangristiolus, 7.
Sabboth, Gorph. 27.—Bethel, 10; Aberffraw, 2; Bryndu, 7.
Dydd Llun, Gwalchmai, 10; Hebron, 7.
Mawrth, Caergeiliog, 10; Caergybi, 7.
Mercher, Valley, 10; Bodedern, 7.
Iau, Llanfachreth, 10; Llanfwrog, 2; Llanfaethlu, 7.
Gwener, Llanrhyddlad, 10; Jerusalem,
7. Sadwrn, Llanfachreth, 7.
Sabboth, Awst 3.—Cemaes, 10; Rhosbeirio, 23 Amlwch, 6.
Dydd Llun, Siloah, 10, Pensarn, 7.
Mawrth, Gorslwyd, 10; Llanerchymedd, 7.
Mercher, Gosen, 10; Ty Mawr, 7.
Iau, Tabernacl, 10; Pentraeth, 7.
Gwener, Penygarnedd, 10; Gilead, 7.

Awst 10. Salem, P., Salm xlv, 23; 2 Chron. xxvi. 10; 2 Tim.ii. 19-21.
" 17.—Abermaw, Salm xlv. 2; Salm lxi. 4; 2 Tim. ii. 19.
" 18.—Penrhyn, 2 Tim. ii. 19.
" 19, 10, 21.—Cymdeithasfa Caernarfon, Engedi, 2 Tim. ii. 19; Pavilion, Salm xlv. 2.
" 24.—Maentwrog, Salm 1xi. 4; Salm xlv. 2.
" 31.—Bethel, Ffestiniog, Salm lxi. 4; 2 Tim. ii. 19.
Medi 1, 2.—Cyfarfod Misol Trawsfynydd, 2 Tim ii. 19.
" 7.—Salem, Dolgellau, 2 Tim. ii. 19; Salm xlv. 2.
"10, 11.—Cyfarfod Pregethu Talybont, 2 Tim. ii. 19; Salm xlv. 2; Salm xxxii. 1, 2.
"14.—Dyffryn, 2 Tim. ii. 19; Salm, cxix. II; Salm xlv. 4.

" 21.—Harlech, Salm xlv. 2; Salm cxix. 18; Salm lxi. 2.
" 28.—Gorphwysfa, Penrhyn, Salm Ixi. 4; Salm xlii. 2.
Hyd. 5.—Bryn Crug, 2 Tim. ii. 19; Seph. ii. 11; Salm xli. 4.
" 6.—Cyfarfod Misol Bryn Crug, Sahn xlii. 2.
" 12.—Penrhyn, Salm cxix. 18 : Seph. ii. 11.
" 16.—Princes Road, Lerpwl, Seph. ii. 11 David Street,
Sahn cxiv. 18.
" 21.—Huyton Quarry, Salm vi. 4.
" 22, Southport, Salm xlv. 2.
" 26.—Abermaw, Salm cxix. 18; Salm 1xxvii. 11, 12; Seph. ii. II.
Tach. 2. Towyn, Salm cxix, 18; Col. i. 13; Seph. ii. 11.
" 9.—Talysarnau, Ioan i. 12; Col. i. 13; Seph. ii. 11.
" 16. Parkhill, Bangor, Daniel ii. 44, 45;
" 23.—Engedi, C., Col. i. 13; Ioan i. 12. Ioan i. 12.
" 28.—Parsel, Abermaw, Heb. x. 38.
" 30.—Aberdyfi, Heb, x. 38; Ioan i. 12.
" Rhag 1, 2, Cyfarfod Misol, Gorphwysfa, Penrhyn Heb x 38
" 3, 4, 5.—Cymdeithasfa y Drefnewydd, Ioan i. 12.
" 7.—Dyffryn, Col. i. 13; Heb. x. 38; Ioan i. 12.
" 14.—Bethel, Dolgellau, Heb. x. 38; Coli. 13.
" 21.—Abermaw, Col. i. 13; Esaiah lviii. 12; Ioan i. 12.
" 28,—Llanbedr, Col. iii. 10; Ioan i. 12.

Er y gwelir ei fod yn dra ffyddlawn i roddi ei Sabbothau yn nheithiau ei Gyfarfod Misol ei hun, eto yn ystod dyddiau yr wythnos teithiai gryn lawer. Yr oedd mor boblogaidd, a'r cynulleidfaoedd mor awyddus i'w wrando, fel y gallasai fod yn crwydro yn barhaus. ar deithiau ac i gyfarfodydd pregethu; ond byddai ar amserau yn cael ymosodiadau o ddigalondid, ac ni fyddai mor barod yn yr adegau hyny i wrando ar y galwadau. Y mae yn wir na fyddai y cwmwl hwnw yn aros yn hir ar ei ysbryd; ond gwyddom i hyny rai gweithiau ei gadw rhag gwrando ar luaws o alwadau oddiwrth bobl oedd yn dyheu am ei glywed.. Os addawai fyned, nid oedd dim ond afiechyd a'i hataliai rhag cyflawni.

Ni fyddai yn dilyn y Cymdeithasfaoedd gyda chysondeb difwlch fel rhai o'i frodyr; ac efallai nad oedd ynddo y nodweddion ag yr edrychir arnynt fel angenrhaid mewn arweinydd Cymdeithasfa—y pwyll, y sefydlogrwydd i weithredu barn, a'r penderfyniad i'w chario allan; ac hwyrach ei fod yn fwy diffygiol mewn elfen arall nag yn y pethau hyn, sef nad oedd yn chwenych y blaen nac yn ceisio ymwthio iddo, ac yr oedd yn berffaith foddlawn i eraill gael yr anrhydedd hono. Eto, ymddengys oddiwrth y daflen a gofnodwyd iddo fod yn y pedair Cymdeithasfa yn y flwyddyn 1884; ac yn ystod y blynyddoedd diweddaf, yr ydym yn tybio y gwelid ef yn fwy cyson yn mhrif gynulliadau y Cyfundeb.

Ond byddai weithiau, wedi bod mewn ambell i gyfarfod mawr, yn ofni rhag y gallasai fod ei deimlad ar y pryd wedi ei gludo ymaith gyda rhyw bwnc a fyddai gerbron, a'i fod wedi ymollwng i ddweyd pethau ag y buasai yn well iddo ymatal. Byddai tybio felly yn ei boeni yn fawr, ond ni fyddai sail i hyny ond yn hynod o anfynych. O dan ddylanwad y teimlad hwn yn ddiau y gwnaeth yr adduned a welir yn ysgrifenedig yn ei Ddyddiadur, er nad ydym yn gallu casglu a oedd rhyw amgylchiad neillduol mewn golwg ganddo pan yn ysgrifenu fel hyn:—

Heddyw, yr ail ddydd o Ionawr, 1873, yn yr ymdeimlad o'm gwendid a'm hanallu, yr ydwyf yn addunedu i mi fy hun ac i'r Arglwydd i beidio ag ymyryd dim âg achosion allanol crefydd gartref, nac mewn Cyfarfod Misol yn enwedig, nac mewn Cymanfa o hyn allan, gan fy mod yn meddwl na fydd hyny yn un anfantais na cholled i achos nac enw yr Arglwydd Iesu.—Ydwyf,

DAVID DAVIES.

Ion. 2il, 1873.

Yn Nghymdeithasfa Llangollen, yr hon a gynaliwyd Mehefin 11, 12, 13, 1873, bu yn traddodi y Cynghor yn ngwasanaeth yr ordeinio. Dodir ef i mewn yn niwedd y Cofiant. Yn Nghymdeithasfa Tachwedd, yn yr un flwyddyn, yr hon a gynelid yn Penrhyndeudraeth, yr oedd gyda'r diweddar Barch. G. Williams yn rhoddi adroddiad o hanes yr achos yn y sir. Yn mhlith pethau eraill gwnaeth sylwadau i'r cyfeiriad a ganlyn:

"Ansawdd ysbrydol yr eglwysi oedd yr hyn oedd ganddo ef i'w adrodd. Nis gallai efe ddywedyd am hyn fel ei frawd am y cyfrifon arianol hyd at y ddwy a dimeu. Nid oedd yn gwybod am ansawdd ysbrydol yr eglwysi ond i raddau anmherffaith iawn. Ystyriai mai gwaith tra anhawdd ydoedd rhoddi adroddiad cywir am hyn. Yr Hwn sydd yn dal y saith seren yn ei law ddehau yn unig a all roddi adroddiad cywir am ansawdd ysbrydol yr eglwysi. Credai fod mwy o debygolrwydd rhwng yr eglwysi â'u gilydd nag oedd rhwng saith eglwys Asia. Yr oedd yn ofni nad oedd yr un mor ddifai ag eglwys Philadelphia, ac yr oedd yn gobeithio nad oedd yr un mor ddiddaioni a hunanddigonol ag eglwys Laodicea. Clywsant am ddyled eu capelau, ac yr ydoedd yn ddyled fawr. Yr oedd ganddynt luaws o gapelau newyddion a da, ac yr oedd egni ac ymdrech cyson yn cael ei arfer i ddileu y ddyled oedd arnynt. Ond ni fynai iddynt er dim droi at dalu y ddyled hon ar draul tlodi a phrinder breintiau crefyddol. Byddai yn well iddynt gymeryd mwy o amser i dalu y ddyled na goddef prinder o ordinhadau yr efengyl. Ac ychydig iawn, os dim, a fyddent yn hwy. Yr oedd ef yn cael mai lle yr oedd ganddynt fugail a phob manteision crefyddol mai yno yr oedd y ddyled yn cael ei thalu gyntaf. Dyma y ffordd oreu i weithio yn galonog, sef cyfoethogi yr eglwys â phob rhyw fantais, dawn, a braint ysbrydol. Yr oedd ganddynt weinidogaeth fwy cyson ar y Sabbothau nag a fu ganddynt erioed o'r blaen. Yr oedd yn arferiad gofyn yn y Cyfarfodydd Misol a oedd rhyw leoedd wedi cael eu siomi, ac ymofyn i'r achos o'r anffawd neu yr esgeulusdra.

"Yr oedd yr Ysgol Sabbothol yn flodeuog a ffrwythlawn. Yr oedd ymdrech a llafur gyda'r cyfarfodydd ysgolion. Gwelid bywyd newydd gyda chymanfa flynyddol y dosbarth a chyda'r gymanfa lenyddol. Yr oedd gan bob eglwys society a chyfarfod gweddi, a chyfarfod i'r plant mewn rhyw ffurf. Yr oedd mwy o lafur gyda'r ieuenctyd nag a fu erioed o'r blaen; ac yr oedd rhai lleoedd yn fywiog iawn gyda hyn. Dyma'r llafur ag oedd yn dwyn ffrwyth yn fwyaf ebrwydd, ac yr oedd esgeulusdra gyda hyn y peth mwyaf beius. Ystyriai ef fod eisieu mwy o bregethu ganol yr wythnos yn y capelau a'r ysgoldai a thai anedd. Yr oedd yn dda ganddynt weled dyeithriaid, ond nid oedd raid i hyny leihau llafur pregethwyr y sir. Yr oedd pregethu yn codi pregethwyr ac yn codi gwrandawyr i'w gwrando. Po amlaf y pregethau mwyaf lluosog y cynulleidfaoedd a geid i'w gwrando.

Dygai dystiolaeth i'r daioni a wnaeth Temlyddiaeth, a disgwyliai y byddai i'r symudiad hwn wneud mwy o ddaioni eto. Yr oedd pregethwyr a gweinidogion y sir yn rhwym o gydnabod y diaconiaid a'r eglwysi, am eu ffyddlondeb a'u gofal yn eu cynal hwy, yn y modd mwyaf cyfleus iddynt i lwyr ymroddi i wasanaeth yr Arglwydd. Yr oedd y rhan fwyaf o'r gweinidogion yn rhydd oddiwrth negeseuau y bywyd hwn, a'r rhai ag yr oedd rhyw alwedigaeth ganddynt yr oeddynt yn derbyn bendith arno, a thrwy ofal yr eglwysi am danynt hefyd yr oeddynt yn gallu ymroddi yn hollol i weinidogaeth yr efengyl.

"Dywedai fod ganddynt achos mawr i folianu Duw am yr heddwch a'r tangnefedd a'r cydweithrediad oedd yn yr eglwysi, yr oedd undeb a chariad a chydgordiad yn y Cyfarfod Misol. Yr oeddynt yn cofio y cynghor a roddwyd iddynt gan y Parch. Dr. Edwards, ar adeg claddedigaeth y diweddar Barch. Edward Morgan, sef pan y byddai unrhyw un yn syrthio ar faes y frwydr y byddai y cadben yn gwaeddi Close the ranks, hyny yw, nesewch at eich gilydd. Ac yr oeddynt wedi eu bendithio gan yr Arglwydd â chymhorth i wneud hyn i raddau helaeth iawn, a hyny mewn amgylchiadau go gyfyng hefyd. Dymunai i'r teimlad hwn gynyddu yn eu plith fel swyddogion ac aelodau yn fwy-fwy.

"Yr oedd yn eu plith gryn lawer o ymweled â'r cleifion ac â theuluoedd mewn trallod, ac yr oedd daioni annhraethol o'r ymweliadau hyn. Ni fyddai byth yn edifar gan neb ohonynt fyned i dŷ lle yr oedd trallod.

"Cynrychiolid yr eglwysi yn bur gryno yn y Cyfarfodydd Misol, ac ni byddai neb o'r swyddogion yn ymadael hyd ar ol y gwasanaeth ddeg yr ail ddiwrnod. Yr oedd tipyn o gwyn fod ein dynion ieuainc braidd yn anewyllysgar i gymeryd rhan mewn cyfarfodydd gweddiau, ac yn hwyrfrydig i ddweyd eu profiadau yn y cyfarfodydd eglwysig, a bod gweddi deuluaidd yn cael ei hesgeuluso gan lawer. Eto, yr oedd yn credu fod difrifwch a dwysder a sobrwydd ar gynydd yn yr holl gynulliadau crefyddol. Yr oeddynt hwy wedi myned i mewn i lafur tadau a brodyr ffyddlawn iawn. Yr oeddynt yn gyffelyb i Elias ar ben Carmel—yr allor wedi ei chodi a'r coed wedi eu trefnu, &c. O! na chaem help i ofyn am i Dduw ateb trwy dân, sef ymweliadau ei Ysbryd. Yna adroddodd gyda theimlad dwys:—

O! anfon di yr Ysbryd Glân,
Yn enw Iesu Mawr;
A'i weithrediadau megys tân,
O! anfon Ef i lawr.

"Dywedai ei fod ef wedi cael sirioli ei feddwl yn fawr, echnos a boreu ddoe, yn yr ymddyddanion a'r gweddiau. Pan yr oedd yr Arglwydd yn myned i ymweled â'i bobl, yr oeddynt hwythau yn dyfod i lawr. Dywedodd rhywun fod yr argraphwyr yn lleithio y papyr cyn rhoddi yr argraph arno. Felly, ond i ninau gael ein lleithio mewn ymostyngiad ac edifeirwch, fe fyddai i Dduw roddi argraph ei Air a'i Iachawdwriaeth ar filoedd yn ein gwlad cyn y gwelwn hâf eto."

Bu yn Lerpwl yn Nghymanfa'r Sulgwyn, yn y flwyddyn 1874, a chofir yn hir am ei anerchiad cynes ac effeithiol yn y "Seiat Fawr." Acer y teimlai ef ar ol y cyfarfod hwnw nad oedd wedi gwneud dim ond darostwng y pwnc wrth draethu arno, ac addunedu yn selog na welai neb byth ef mewn lle cyffelyb mwyni raid dweyd mai adduned a dorwyd oedd hon—eto, yr oedd ei anerchiad y tro hwn yn un o'r pethau mwyaf grymus a draddodwyd ganddo erioed. Rhoddwn yr ychydig eiriau canlynol ohoni, ond nid ydynt yn gwneud chwareu teg âg ef; canys yr oedd effeithiau y traddodiad ar y pryd yn gyfryw nad ellid eu rhoddi i lawr ar bapyr. Pwnc y cyfarfod ydoedd, "Gweddi yn ei pherthynas âg adfywiad crefyddol," ac fel y canlyn y cofnodir y geiriau a ddywedwyd ganddo ef ar yr achlysur:

"Yr wyf yn teimlo yn fawr ar y mater, ac yn dymuno bendith ar y cyfarfod a llwyddiant mawr ar achos Iesu Grist mewn canlyniad iddo. Y mae dau beth mewn cysylltiad ag ymweliad Duw a'i bobl—ei bresenoldeb parhaus yn ein plith, a'i ymweliadau annghyffredin â ni. Rhaid cydnabod hefyd fod llaw yr Arglwydd yn gorphwys yn y mynydd hwn—cyflawniad o'r geiriau, ‘Mi a breswyliaf ynddynt, ac a rodiaf yn eu plith.' Ond ar yr amser yma y sethrir Moab. Mae Gair yr Arglwydd yn dangos fod ei bresenoldeb yn debyg rai gweithiau i'r gwlith ac weithiau i'r gwlaw. Nid ydyw y gwlith yr un fath bob amser, ac efallai, er na ddaeth y gwlaw i Liverpool fod yma fwy o wlith nag arferol yn y gwanwyn hwn, yn enwedig yn mhlith y bobl ieuainc mewn rhai capelau—gwlith mawr yn disgyn. Y mae llawer yn cael ei wneud â gwlith. Yr Arglwydd a ddywed, 'Byddaf fel gwlith i Israel, ac efe a flodeua fel y lili.' Pan ymadawodd rhai â ni i'r Wlad Well, aethant ymaith yn eu blodeu, ac yr oeddynt yn lledu eu gwraidd megys Libanus—yr oedd gwraidd Libanus wrthynt. Nid blodeuo yn unig, ond gwreiddio ar led. Gwraidd y mynydd, medd rhai, gwraidd y cedrwydd, medd eraill. 'Ei geinciau a gerddant'—ceinciau yn cerdded, yn tori allan—dyna ydyw yr achosion bychain yma o'r capelau mawrion. Bydd eu tegwch fel yr olewydden, ac hefyd y maent yn arogli fel Libanus, a hyn oll ar draul y gwlith. Diolchwn am y gwlith; efallai ei fod yma heddyw. Bydd ambell i hen ffarmwr yn y wlad yn dweyd, 'Y v / mae yn gwlitho yn drwm, fe ddaw yn wlaw yn fuan.' Ond y mae y gwlaw yn gwneud mwy na'r gwlith, pan yn tywallt gwlaw mawr. Y mae swn gwlaw mawr yn yr addewidion, Tywalltaf, Tywalltaf; gair yr Hen Destament ydyw hwn. Gwelais gwmwl yn tori rhyw dro, a phobpeth yn gorfod ildio o'i flaen. Yr ydym wedi cael y tywalltiad a phobpeth yn ildio iddo, ac y mae lle i ni ei ddisgwyl eto. Yr ydym wedi bod yn meddwl mai peth i'w gymeryd pan y ceid ef oedd adfywiad, ac mai 'Cafwyd fi gan rai nad oeddynt yn fy ngheisio' oedd hi i fod, ac y mae hyn hefyd wedi bod yn nodweddu rhai adfywiadau, felly yn arbenig mewn un adfywiad neillduol yn sir Gaernarfon; ond yn y blynyddoedd diweddaf gwelsom yn eglur fod yr Arglwydd yn rhoddi adfywiad crefyddol pan fyddai ei eglwys yn gofyn am dano. 'Pan glafychodd Seion yr esgorodd ar ei meibion.' Ond ini gael ysbryd i weddio dros ein cyfeillion, fe ddychwelai yr Arglwydd ein caethiwed ninau fel y dychwelwyd caethiwed Job."

Yr oedd ef ei hun o dan deimladau dwysion iawn; y gynulleidfa fawr yn mhob cŵr o'r adeilad eang wedi ei hoelio wrth ei wefusau, a gwlith yn disgyn yn drwm ar ganoedd yn y lle. Ond yn ebrwydd wedi gorphen y cyfarfod, dywedai wrth gyfaill a gydgerddai âg ef oddiyno, "Wel, nid af byth i le fel yna eto. Dyna'r tro diweddaf am fy oes i mi fod yn Seiat Fawr Lerpwl."

Yr oedd fel Elias newydd fod ar gopa y mynydd yn dinystrio prophwydi Baal ac yn enill buddugoliaeth ardderchog i'r gwirionedd, yn disgyn i neillduaeth yr ogof, ac yn ofni pobpeth ac yn cael ei lethu gan ddigalondid. Mae yn debyg mai dyna hanes y dynion mwyaf tanllyd a chynhyrfus—llanw a thrai, ystorm a thawelwch, bryn a phant, ac o'r naill eithaf i'r llall gyda rhyw sydynrwydd rhyfedd. Copa y mynydd uchel a gwaelod y dyffryn isel yn agos i'w gilydd yn eu profiadau. Aeth y cwmwl hwn heibio, a gwelwyd ef ar ol hyn droion yn Nghymanfa y Sulgwyn yn Lerpwl, ac wedi ei wisgo â "nerth o'r uchelder." Yr oedd yn un o'r ychydig a ddeuai i'r Gymanfa ag y disgwylid yn awyddus am danynt yn y "Seiat Fawr." Nid oedd ef, hwyrach, mor wastad a rhai o'r lleill; ond y mae yn sicr iddo rai prydiau esgyn mor uchel ag un ohonynt.

Yn y flwyddyn hon hefyd y bu yn Nghymdeithasfa Llwynbrwydrau, yr hon a gynelid Mai 5ed, 6ed, a'r 7fed. Cymerodd ran yn yr ymddyddanion yn y cynadleddau. Yn y cyfarfod am ddau o'r gloch y dydd cyntaf, darllenwyd llythyr oddiwrth ysgrifenydd y Genadaeth Dramor yn galw sylw at eangiad y gwaith a'r angen oedd am ymgeiswyr cenadol. Cyfododd yntau ar ei draed i ddweyd gair ar y pwnc, yn mhlith eraill, ac meddai—" Fe garai llawer ohonom fyned yn ol ddeg ar hugain neu ddeugain o flynyddoedd er ein galluogi i ufuddhau i'r gair, Ewch, ewch. Y mae y Cassiaid yn dweyd 'Deuwch, ac y mae y Pen Mawr wrth ddweyd y gair 'Ewch' yn addaw dyfod gyda chwi, ac yn y dydd diweddaf fe ddywed yntau, 'Deuwch.' Gobeithio y bydd i'r cais gael ei gyflwyno mewn modd difrifol i ystyriaeth y gwahanol Gyfarfodydd Misol."

Pwnc yr ymddyddan yn nghyfarfod y pregethwyr ydoedd Adfywiad Crefyddol, a chymerodd yntau ran yn yr ymdriniaeth, a dywedai, "Cenedl y diwygiadau mawr ydym ni y Cymry; ac felly y mae yn anhawdd i ni beidio eiddigeddu am nad ydym yn cael profi mwy ar yr adeg bresenol. Sychder mawr ydyw arnom yn bresenol. Fe fyddai cawod yn werthfawr. Y mae y cyfarfodydd gweddiau yn dangos yn amlwg fod y cynulleidfaoedd yn rhyw ddisgwyl hyny. Hwyrach fod perygl i ni feddwl mai o Scotland neu yr America y mae y diwygiad i ddyfod. Rhaid i ni edrych am dano o'r nefoedd. Y mae, er hyny, yn dyfod weithiau fel gwlaw taranau: 'Cafwyd fi gan y rhai nid oeddynt yn fy ngheisio.' Y diwygiad flynyddoedd yn ol yn sir Gaernarfon, fe ddechreuodd trwy bregethwr cyffredin; ond yr oedd rhywbeth amlwg yn ei waith yn darllen ac yn gweddio, a naws yr efengyl yn hynod ar y bregeth nes y cafodd y gwrandawyr eu trwytho. Yr oedd bugeiliaid breision ochr y Wyddfa yn tori allan i foli. Ymdaenodd y tân yn mhob cyfeiriad; ac fe effeithiodd y diwygiad hwnw, mewn rhyw fodd hynod, i ddarostwng drwg arferion. Cawsom wedi hyny gawodydd lawer. Mewn lle o'r enw Pant, yn agos i Lanrwst, torodd diwygiad allan trwy weddiau rhyw dair chwaer fyddai yn arfer ymgyfarfod i weddio. Dygwyd llawer at grefydd. Nid oedd llawer o waeddi yn y diwygiad hwnw, ond yr oedd yn plygu pobl i'r efengyl. Pan ar daith yn sir Ddinbych am ychydig wythnosau gyda Mr. Williams, Aberdyfi, cawsom yr hyfrydwch o dderbyn pum' cant at grefydd. Pe y soniasid am beth felly wrth foneddigion Dyffryn Clwyd yn mlaen llaw, buasai yn anhygoel iddynt. Ymunodd pedair mil â chrefydd yn sir Feirionydd yn ystod yr adfywiad hwnw. Beth ddaeth ohonynt? Diau fod llawer o ragrithwyr yn eu mysg, a bod llawer wedi gwrthgilio. Ond lle y bu gofal priodol am y dychweledigion, y maent wedi dal. Fel yr amaethwr yn gofalu am ychwanegu a gwella y stock, felly, ond i ninau ymgeleddu y bobl ieuainc a'r dychweledigion, deuant yn mlaen rhywbeth tebyg i ninau."

Bu yn pregethu ddwywaith yn y Gymdeithasfa hon. Pregethai am dri o'r gloch prydnawn y dydd cyntaf gyda'r Parch. Thomas James, M.A., Llanelli. Bwriedid i'r oedfa fod ar y maes; ond oherwydd yr hin, cynaliwyd hi yn y capel. Nid oedd dim yn hynod, y mae yn ymddangos, yn yr oedfa hon; ond clywsom iddo gael pregeth hwylus ar y geiriau hyny, "Neu ymafled yn fy nerth i, fel y gwnelo heddwch â mi, ac efe a wna heddwch â mi."

Tranoeth trefnwyd iddo i bregethu drachefn gyda'r diweddar Barch. John Pritchard, Amlwch, am ddau o'r gloch, yn yr Ysgoldy Brytanaidd, ac y mae yn amlwg fod hon yn oedfa a gofir byth gan ganoedd o bobl. Cymerodd ei destyn yn y bymthegfed bennod o Luc, "Dameg y ddafad a gollesid." Desgrifiai yn fywiog y ddafad yn myned ar gyfeiliorn, a'r bugail yn myned i chwilio am dani; "ac," meddai, "hen beth / y galwn ni yn y Gogledd ddafad ar grwydr. Dacw y bugail yn cychwyn ar ei hol—y mae yn holi yn awyddus am dani; gofyn yn ymyl un ffarm ar ei ffordd, 'A welsoch chwi ddafad ddyeithr?' 'Do,' meddai un o'r gweision, 'rhyw hen beth yn myned heibio.' Y mae yn dal i fyned yn ei flaen ar ei lwybr, a phob cam yn chwilio am arwyddion ei chrwydriadau. Yn y man daw at ffarm arall, a gofyna yn muarth hono, 'A welsoch chwi ddafad yn pasio?' 'Do,' meddynt yno, 'rhyw hen beth a draenen wrth ei chynffon a'i gwlân wedi ei dynu ymaith. Nid ydyw yn werth dy drafferth.' Ond y mae yn dal i'w dilyn, er mor ddiwerth yr edrychid arni, ac y siaredid yn ei chylch. Y mae yn pasio ffarm arall gan ofyn yr un cwestiwn. 'Dacw hi,' meddynt hwythau, 'ar y llechwedd draw. A fyddai yn well anfon y ci ar ei hol?' Na,' meddai y bugail,' y mae yna ormod o gwn eisoes wedi wedi bod yn ei thrin. Y mae genyf ormod o feddwl ohoni i anfon yr un ci ar ei hol, yr wyf am fyned i'w chyrchu fy hun, costied a gostio.', Desgrifiai ymroddiad a thrafferth y Bugail Mawr yn nglŷn â phechadur colledig, hyd nes yr oedd yr holl gynulleidfa wedi ei llwyr orchfygu. Tyrai y bobl at y drysau o'r pentref gan synu beth oedd hyn. Safai cigydd yn nghanol y dorf oedd yn y drws, â'i arffedog o'i flaen, ac meddai, "Os na achubir fi heddyw, ni achubir byth mohonwyf." A dywedai fy hysbysydd fod arwyddion ar y dyn hwnw i hyny gymeryd lle. Ychwanegwyd llaweroedd at yr eglwysi yn y wlad fel ffrwyth y bregeth hono, ac y mae ôl y saethau, meddir, i'w gweled ar rai hyd y dydd hwn.

Fel yr awgrymwyd fwy nag unwaith, yr oedd cyfnodau amlwg ar ei ysbryd ac ar ei bregethu. Yr oedd ei hanes fel natur, a haf a gauaf, gwanwyn a chynhauaf, yn perthyn iddo. Ni fyddai yn cyfansoddi ei bregethau yn yr un ffurf, nac yn eu traddodi gyda'r un eneiniad ar bob adeg. Bu cyfnodau o bregethu athrawiaeth yn ei hanes; ond nid oedd mor llwyddianus wrth bregethu dogmas. Hanesion a chymeriadau Ysgrythyrol—lle y caffai ei ddychymyg bywiog ddigon o le i chwareu—oeddynt y pynciau a weddent oreu i'w ddawn. Pregethau ar destynau o'r dosbarth hwn oeddynt y rhai mwyaf gafaelgar ac effeithiol a fu ganddo.

Ymddengys fod y blynyddoedd 1874—'75 yn gyfnod byw a nerthol iawn yn hanes ei bregethu. Cafodd amryw o oedfeuon, yn ystod y blynyddoedd hyn, a gofir yn hir yn y wlad. Teithiai fwy ar ol ymryddhau o'i ofal bugeiliol, a phregethai, nid mwy bregethau, ond mwy ar yr un pregethau, hyd nes y byddai ei ysbryd yn ymasio yn dynach â hwy, ac wrth eu traddodi yn myned ar dân gyda hwynt. Ei duedd ef yn fynych oedd cyfansoddi lluaws mawr o bregethau newyddion, ac nid ydym yn sicr na bu hyny yn wendid iddo ar rai adegau.

PEN. XI.—Yn Wyliedydd craff.

Yn gwylio arwyddion yr amseroedd.—Cymdeithasfa Pwllheli.—Ei ddewis yn Llywydd y Gymdeithasfa.—Ei deimlad ar y pryd.—Ei anerchiad wrth roddi y Gadair i fynu—Y Gronfa Gynorthwyol.—Y drafodaeth yn y Gymdeithasfa—Ei sel gyda'r achos yn ei Gyfarfod Misol ei hun—Cyfarfod Misol Llanbedr.

Yr oedd yn sylwedydd, craff ar wahanol symudiadau y gwledydd, ac yn eu gwylio gyda chryn fanylwch. Nid oedd yn ol i luaws a gawsent fwy o fanteision nag ef mewn adnabod arwyddion yr amseroedd, a chredai yn ddiysgog yn yr efengyl i wneud trefn ar y byd. Edrychai ar y cwbl gyda llygad dyn Duw.

Mewn Cymdeithasfa yn Mhwllheli fe roed yn destyn ymdrafodaeth yn un o'r cyfarfodydd, " Yr amserau hyn, gan gyfeirio at y rhyfel rhwng Ffrainc a Germani." Ac, yn mhlith eraill, dywedai yntau ychydig o eiriau ar y pwnc fel y canlyn:

"Peth mawr i ni ydyw bod yn effro ar adegau fel hyn. Dyma yr adeg fwyaf pwysig yn ein hoes ni. Yr oeddym wedi bod yn gobeithio y buasai y gwelliantau mewn celfyddydau—y railways, y telegraphs, &c.—yn ddefnyddiau er llwyddiant yr efengyl. Nid oedd yn amheu nad felly y byddai eto. Ond yn awr yr oeddynt yn cael eu defnyddio i ddinystrio dynion. Gadewch i ni ymddiried, nid mewn gwareiddiad, fel y gwna eraill, ond yn ein Duw, gan gydnabod ei law Ef. Darllenwn y papyr newydd fel pobl dduwiol i weled pa fodd y mae Duw yn trin y byd. Dychrynais yn fawr pan ddarllenais sylw Ymherawdwr Ffrainc ei fod am i'w fab gael ei fedyddio â thân. Darfu i'r sylw yma fy mrifo yn ofnadwy. Cofiais y geiriau hyny a ddywedwyd wrth Belshazzar, 'Ac nid anrhydeddaist y Duw y mae dy anadl di yn ei law, a'th holl ffyrdd yn eiddo.'

"Bu geiriau ar fy meddwl fel testyn pregeth er's misoedd. Nid oeddynt, hwyrach, mor briodol i'r amseroedd pan y daethant gyntaf; ond erbyn hyn, y maent yn hynod o amserol a chymhwys—'Tyred, fy mhobl, dos i'th ystafelloedd, a chau dy ddrysau arnat, llecha megys enyd bach, hyd oni elo y llid heibio.' Dyma y gwres mawr yn y tymhor hwn yn gwasgu. Fel yna y mae hi trwy y wlad yn gyffredinol, er nad ydym ni yn sir Feirionydd wedi teimlo cymaint. Mewn gwledydd eraill, drachefn, nid oedd dyn i'w gael i drin y tir nac i fedi y cnwd. 'Dos i'th ystafelloedd, a chau dy ddrysau arnat, llecha megys enyd bach, hyd oni elo y llid heibio.' Gobeithio y ceir ni oll yn ein hystafelloedd. Pan oedd yr angel dinystriol yn myned trwy dir yr Aipht, yr oedd yn rhaid i'r Israeliaid fod yn yr ystafell. Yno yn unig y byddai y gwaed yn amddiffyn iddynt. Awn ninau i'r ystafell—i'r ystafell weddi, i ystafell addfwynder, i ystafell dystawrwydd yn yr Arglwydd, sef dystawrwydd wedi dweyd y cyfan wrth yr Arglwydd. Bydd dyn mewn profedigaeth chwerw yn dweyd y cyfan wrth ryw un cyfaill, ac yna ni soniai air am dano mwy wrth neb arall. Gallwn ninau wneud yr un peth â'r Arglwydd, ac yna ni raid i ninau gadw swn wrth eraill, ond bydd Ef yn darian ac yn astalchini. Y mae arnom angen mwy o gyfarfodydd gweddio mewn perthynas i'r pethau hyn. Caffed Duw Fethodistiaid Cymru oll ar eu gliniau."

Dewiswyd ef yn Llywydd y Gymdeithassa am y flwyddyn 1876, a chyflawnodd ei waith yn gymeradwy yn ngolwg ei holl frodyr. Pan y danfonwyd ato ei fod wedi ei ddewis i'r anrhydedd hon yn Nghymdeithasfa Beaumaris yn niwedd y flwyddyn 1875, ni phetrusai ddweyd wrth ei gyfeillion ei fod yn penderfynu gwrthod yr alwad; ac fe gaed cryn drafferth i'w berswadio i ymgymeryd â'r swydd, a hyny oherwydd teimlad o annghymhwysder. Yr oedd ei deimladau mor fywiog ac mor dyner, fel mai nid gwaith anhawdd ydoedd ei daflu o un eithafion i eithafion arall gan arddangosiad o barch, neu ynte o'r hyn a ystyriai ef yn fath o anmharch arno. Fodd bynag, llwyddwyd i'w berswadio i ymaflyd yn y gwaith, a chafodd fodd i osod anrhydedd arno.

Pan yn rhoddi y Gadair i fynu i'w olynydd yn Nghymdeithasfa yr Abermaw, Ebrill 10fed, 11eg, a'r 12fed, 1877, fe geir y cofnodiad canlynol am yr amgylchiad:

RHODDWYD anerchiad gan y diweddar lywydd, y Parch. David Davies, Abermaw, ar ei ymadawiad o'r gadair; a chyflwynwyd y llywydd presenol, y Parch. Hugh Jones, Liverpool, i'r Gymdeithasfa. Cynygiwyd gan y Parch. Roger Edwards, cefnogwyd gan y Parch. Rees Jones, a chytunwyd—Fod diolchgarwch y Gymdeithasfa yn cael ei gyflwyno i'r Parchedig David Davies am ei wasanaeth doeth a medrus fel llywydd y Gymdeithasfa yn ystod y flwyddyn, ac am yr anerchiad rhagorol a draddododd wrth adael y gadair, yr hon y gobeithid a gai ei argraphu.

Nid ydym yn meddwl fod dymuniad y Gymdeithasfa. gyda golwg ar argraphu yr anerchiad, wedi ei gario allan ond yn unig yn nglŷn â hanes y Gymdeithasfa ar y pryd yn y papyrau newyddion:

ANERCHIAD Y LLYWYDD YMADAWOL.

"Dywedodd mai math o adolygiad a ddisgwylid oddiwrtho ef yn ddiau. Gallai ddweyd ei fod yn llawenhau fod yr ysbryd ag sydd wedi bod er dechreuad y Cyfundeb wedi parhau i ymweithio, yn ystod y flwyddyn a aeth heibio. A dyna sydd yn perthyn i ni, oblegyd na chawsom ni yr un cynllun mawr i weithio i fynu ato. Nid oedd gan y Methodistiaid ddim cynllun o gwbl ar ddechreu y Cyfundeb. Nid oedd efe yn beio dim ar yr enwadau oedd wedi cael hyny, ac nid oedd chwaith yn gresynu ar y llaw arall oherwydd na fuasai genym ninau un, ond yn unig dweyd y ffaith. Ni chawsom unrhyw gynllun o gwbl gan Howel Harries, na Rowlands, Llangeitho, nac hyd yn nod Charles o'r Bala, i weithio i fynu ato; ond yn hytrach, ysbryd bywyd oedd yn yr hen dadau, a hwnw sydd o hyd yn ymweithio hyd heddyw. Gobeithiai efe na byddai iddynt byth ei golli. Oherwydd hyn—am nad oeddynt wedi cael cynllun o'r fath—yr oedd holl symudiadau mawrion y Corph Methodistaidd a'u tuedd uniongyrchol i gyflawni rhyw angen, ac ateb i ryw ddiffyg oedd yn cael ei deimlo ar y pryd. Felly y sefydlwyd y cymdeithasau eglwysig er's dros gant a haner o flynyddoedd yn ol; yr un modd y Cyfarfodydd Misol, a'r Cymdeithasfaoedd Chwarterol, a'r Ysgol Sabbothol—dim cynllun o gwbl. Na, teimlo eu ffordd yn mlaen yr oeddynt i gael rhywbeth i ateb i'r angen ar y pryd.

"Yr un fath y gellir dweyd am Gymdeithas y Beiblau: fe sefydlwyd hono i gyfarfod â rhyw ddiffyg oedd yn cael ei deimlo ar y pryd. Felly hefyd hyd yn bresenol—sefydlu yr athrofa ac adeiladu y colegdy; y cwbl i gyfarfod âg angen oedd yn cael ei deimlo ar y pryd; ac yn y blynyddoedd diweddaf hyn, gwnaed cronfa i gynorthwyo yr hen weinidogion, a phan fyddont wedi meirw, eu gweddwon a'u hamddifaid; cyfarfod âg angen oedd yn cael ei deimlo ar y pryd. Felly hefyd yn yr un modd am yr hyn a ddygwyd i sylw, yn ystod y flwyddyn ddiweddaf, gyda golwg ar gael rhyw gynllun i gyfarfod â'r angen a deimlid yn nglŷn â'r pwnc o gynaliaeth y weinidogaeth. Yr oedd efe yn barod i roddi y gair 'cronfa' heibio os mwy dewisol hyny, a 'thrysorfa' hefyd; ond cael y peth ei hun—rhywbeth i ateb i'r angen presenol ydoedd hwn eto. Hwyrach y gallai rhai edrych arno fel peth dyeithr ynddo ef yn dwyn hyn yn mlaen; ond dyma oedd prif nodwedd ei lywyddiaeth ef, a dyma paham y cyfeiriai yntau ato. Fel yna y mae y Cyfundeb wedi myned yn mlaen o'r dechreuad hyd yn awr; a phwy a all ddweyd am ffurf—lywodraeth y Methodistiaid nad ydyw yn gorwedd mor esmwyth yn y Testament Newydd ag eiddo unrhyw gyfundeb ar y ddaear? Nid efelychiad o gyfundebau eraill ydyw yr un a fu erioed nac sydd yn bod yn awr. Rhydd gyfaddefai fod llawer o'r egwyddor Annibynol yn perthyn i ni; ond nid honyna ydyw ffurf—lywodraeth y Corph. Y mae llawer o'r egwyddor Henaduriaethol ynddo hefyd, ond nid Presbyteriaid ydym. Yr un ffunud y gellir dweyd hefyd, fel y dywedodd un brawd galluog a chraffus sydd yn ein plith, a'r hwn sydd yn barnu fod gradd o'r drefn Esgobaethol yn perthyn i ni fel enwad, nad esgobaethwyr ydym chwaith. Ond y mae y Cyfundeb Methodistaidd yn gyfartaliad cymmesurol o'r egwyddor Annibynol, Bresbyteraidd, ac Esgobaethol. Y mae hyny o Annibyniaeth a berthyn i ni yn ein cadw rhag anfanteision Presbyteriaeth, a hyny o Bresbyteriaeth a feddwn yn ein cadw, ar y llaw arall, rhag yr anfanteision sydd yn nglŷn wrth Annibyniaeth; a thybiai hefyd, os oes rhyw gymaint o Esgobyddiaeth yn nghyfansoddiad y Cyfundeb fod yn hyny rhyw fanteision nad ydynt i'w cael mewn Annibyniaeth na Phresbyteriaeth. Oddiwrth hyn fe welir mai nid efelychiad ydyw y Cyfundeb Methodistaidd o ryw un Cyfundeb arall; ond ei fod yn hytrach yn greadigaeth ynddo ei hun, a chreadigaeth Duw ydyw hefyd.

"Gyda hyny, meddyliai fod y Cyfundeb yn y ffurf y mae mor fanteisiol at holl ddyledswyddau a gwaith teyrnas yr Arglwydd Iesu Grist ag un Cyfundeb ar wyneb yr holl ddaear. Pe meddylient yn y lle cyntaf am y pregethu. Gellid meddwl ar un olwg mai corph i bregethu a dim arall ydyw. Y mae ynddo bob math o bregethu; pregethu yn mhob dull, pregethu teithiol, pregethu sefydlog, pregethu haner sefydlog, pregethu misol, cyfarfodydd pregethu, cyfarfodydd misol yn mhob sir, a phregethu yn nglŷn â phob un ohonynt, Cymanfaoedd Chwarterol a phregethu, Cymanfa Gyffredinol a phregethu, fel y gellid meddwl ar un olwg mai cyfundeb i bregethu ydyw.

"Drachefn, meddylier am y cyfarfodydd gweddio. Oni allwn ddywedyd, yn ol maint a nifer y Methodistiaid, fod cynifer o gyfarfodydd gweddio yn eu mysg ag sydd yn mysg unrhyw gyfundeb arall ar y ddaear?

"Yn y trydydd lle, cyfeiriodd y gwr parchedig at yr Ysgol Sabbothol, gan ddweyd ei bod yn gorphwys. mor esmwyth yn mynwes y Corph Methodistaidd ag un Cyfundeb arall pa bynag, ac y mae cynifer o aelodau ynddi ag un cyfundeb arall.

"Dyna y cymdeithasau cenadol wedi hyny; y mae y Corph drwyddo yn gorph cenadol; y mae pob dyferyn o'i waed yn waed cenadol. Meddylier, drachefn, am yr achos dirwestol. Y mae y Cyfundeb Methodistaidd wedi bod yn gymaint o gynorthwy ac o gefnogaeth i'r achos hwn ag un cyfundeb arall yn yr holl wlad, ac y mae yn parhau i fod felly. Ac nid gyda golwg ar ein pethau tufewnol yn unig yr ydym felly, ond yn ein cydymdeimlad â phob achos da yn gyffredinol—Iuddewon a Chenedloedd, addysg gyffredinol yn y wlad, y Coleg Normalaidd yn Mangor, y Brifysgol i Gymru yn Aberystwyth, a phethau o'r fath.

" Y mae y Cyfundeb wedi gwneud ei ran yn anrhydeddus gyda'r oll o'r pethau hyn, fel nad ydyw yn ol i neb yn yr un ohonynt. Nid ymffrostio oherwydd hyny oedd ei amcan ef, pa fodd bynag, ond dymunai ar iddynt gynyddu fwy-fwy yn yr holl bethau hyn. Ei amcan yn hytrach oedd dangos fod ffurf-lywodraeth y Corph mor fanteisiol ag eiddo unrhyw gyfundeb arall pa bynag, i gyflawni yr holl waith a berthyn i deyrnas Crist yn y byd hwn. Gallent ddywedyd gyda phob priodoldeb, 'Y llinynau a ddisgynasant ini mewn lleoedd hyfryd: y mae i ni etifeddiaeth deg.' Amgylchwch Seion; ewch o'i hamgylch; rhifwch ei thyrau,' &c.

"Nodwedd arall arbenig yn symudiadau y Cyfundeb Methodistaidd ydyw mai nid tynu i lawr er mwyn adeiladu sydd wedi bod ynddo erioed—nid gwau a datod, nid fel y gŵr goludog yn y ddameg yn myned i dynu ei hen ysguboriau i lawr er mwyn adeiladu rhai mwy. Nid tynu i lawr sydd wedi bod yma ond adeiladu ychwaneg. Yn y flwyddyn 1811, pan y cymerodd ordeinio le gyntaf yn y Cyfundeb, nid oedd dim yn cael ei dynu i lawr; adeiladu ychwaneg oedd yn cymeryd lle. Pan wnaed y Cyffes Ffydd a'r Weithred Gyfansoddiadol, adeiladu ychwaneg, heb dynu dim i lawr, oedd y pryd hwnw hefyd. Am yr athrofa yr un peth oedd i'w ddweyd, y Gronfa at gynal yr Athrofa, nid oedd dim yn cael ei ddinystrio ond adeiladu ychwaneg; Cronfa y Gweinidogion, dim yma yn cael ei dynu i lawr, adeiladu ychwaneg. Pa beth yw y twrf sydd yn cael ei wneud yn y dyddiau presenol? Nid oes dim yn cael ei ddinystrio, adeiladu ychwaneg sydd mewn golwg.

Pa beth ydyw yr angen presenol? fe ddichon fod rhywun yn barod i ofyn. Wel, angen am gynaliaeth—am gynorthwy i eglwysi bychain, tlodion, gweiniaid. O'i ran ef, dymunai weled y gair 'gweiniaid' yn cael ei alltudio am byth; oblegyd y mae yn yr eglwysi hyny aelodau llawn mor ffyddlawn ag sydd yn yr eglwysi mawr. Bychain mewn nifer ydynt, a hyny am mai ychydig bobl sydd yn trigo yn y cymydogaethau hyny. Teimlent hefyd y dylai yr eglwysi bychain gael pob manteision a breintiau, gyda golwg ar fywyd tragwyddol, yn ogystal â'r eglwysi mawrion eu hunain. Yn yr ystyr yna nid oeddynt yn gwneud yn iawn tuag at yr eglwysi bychain, os nad oeddynt yn cael yr un ymgeledd ag a fwynheir gan yr eglwysi mawrion. Ac y maent hwythau yn dymuno hyny fel y rhai mawr. Y maent yn dymuno cael bugeiliaid i ofalu am y plant ac i ymweled â'r rhai cystuddiol; y maent hefyd yn dymuno cael gweinidogaeth gyson fel yr eglwysi mawrion. Yr oeddynt oll yn barod i gydsynio â hyny a dweyd y dylent ei gael. A raid i eglwys o driugain o aelodau fod o dan anfanteision mwy nag eglwys o dri chant gyda golwg ar fywyd tragwyddol? Y mae eneidiau pob un ohonynt o gymaint gwerth ag eneidiau y lleill. Y mae enaid y dyn sydd yn trigo ar yr Allt Lwyd o gymaint gwerth iddo ei hun ag enaid y dyn sydd yn trigo rhwng Princes Road a Chatham, ac oddiyno i Fitzclarence yn Liverpool.

"Ac ychwaneg, dylem ninau fel Cyfundeb roddi pob cymhorth sydd ar ein llaw iddynt tuag at gael hyn. Tybiai, wrth edrych ar eu gwynebau, eu bod hwy yn barod i wneud hyny, iddynt gael gweinidogaeth gyson a gweinyddiad o'r ordinhadau fel yr eglwysi mawrion. Tybiai y clywai y cynrychiolwyr o Leyn ac Eifionydd, Môn ac Arfon, Dinbych, Trefaldwyn, Liverpool, Manchester, &c., yn dweyd eu bod hwy yn gwneud hyn yn barod ac yn cynorthwyo yr eglwysi gweiniaid. Ond yn y fan yma yr oedd yn ofni methu; ofni methu gwneud daioni, nid ofni gwneud drwg, oblegyd y mae y ffordd yr ydym yn gwneud hyn yn awr yn anfanteisiol. Gwell yw gwneud fel y gwneir yn awr na pheidio gwneud o gwbl. Ond yn sicr, yr oedd efe yn meddwl y gellid ei wneud mewn ffordd mwy dymunol. Nid ydyw y wedd yr ydys yn eu cynorthwyo yn awr yn foddhaol nac yn effeithiol i raddau; ac nid ydyw yn rhoddi y cysur a ddylai i'r eglwysi hyny sydd yn derbyn cymhorth, a hyny oherwydd fod yn rhaid i'r rhai bychain dderbyn o haelioni y rhai mawr; rhaid i'r bugeiliaid a'r eglwysi ymddarostwng i dderbyn elusen. Nid oedd efe yn perthyn i'r un ohonynt, ond yr oedd wedi sylwi arnynt er's blynyddoedd. A thybiai fod y cyfryw foneddigeiddrwydd nefol yn natur pob un ohonom fel y dymunem eu cynorthwyo ar delerau mwy anrhydeddus ac esmwyth na honyna, na ddymunem eu darostwng wrth estyn cymhorth iddynt. A dyma y peth yr ydym yn palfalu am dano. Yr oedd ganddo ef un ystori fechan i'w hadrodd. Fel yr oeddynt oll yn gwybod, buont yn palfalu am gryn ysbaid o amser am fund y gweinidogion. Tua deng mlynedd ar hugain yn ol, yr oedd rhyw frawd yn cynyg cynllun i gael clwb iddynt, ac yn ei egluro i'r diweddar Barchedig Richard Humphreys, o'r Dyffryn. Yn Nghyfarfod Misol Aberdyfi, yr oedd y brawd yn gosod ei gynllun o'r clwb i lawr; ond wedi ei esbonio i Mr. Humphreys yn y tŷ, a'r hen weinidog hybarch yn dweyd fod angen mawr am rywbeth o'r fath, yna aeth yn mlaen i ddweyd nad oeddynt yn meddwl i weinidogion oeddynt yn ei sefyllfa ef i dderbyn dim ohono, ond i gyfranu iddo, a dyna yr oll oedd y rhai da arnynt i wneud. Ond pan glywodd Mr. Humphreys hyny, dywedodd yn y fan, 'Wel, os fel yna y mae hi i fod, ni fydd dim a wnelwyf fi âg ef.' Nid rhywbeth ag y byddai raid i'r pregethwr tlawd ei dderbyn fel cardod, ond pawb yn cael eu gosod yn hollol ar yr un tir a'u gilydd. A hyn ddaeth i feddwl y Dr. Gee, o Liverpool—boed bendith y nefoedd ar ei ben am ei feddwl—a'r Parchedig Daniel Rowlands, o Fangor, am weithredu fel ysgrifenydd, ac hefyd ar y pendefig o Landinam, am ddwyn ei steam engine i lusgo y trên i'r terminus. Nid prif ragoriaeth y gronfa yna ydyw ei bod wedi cyrhaedd y swm mawr o £26,000. Na, ei phrif ragoriaeth ydyw fod pob pregethwr yn cael ei osod yn gymhwys ar yr un tir ynddi. Ac at yr un peth yr amcenir eto gyda'r pwnc arall—palfalu yr ydym am rhyw ffordd i gynorthwyo yr eglwysi gweiniaid, bychain, heb eu bod yn gorfod teimlo dim wrth dderbyn ein cymhorth. Yr oedd rhai yn amheu a ydoedd peth fel hyn yn bod, ond y mae yn eithaf gwir o dan y drefn bresenol, yr hyn sydd yn gwneud dau ddosbarth o'r gweinidogion ac o'r eglwysi. Ni ddylai y pethau hyn fod. Brodyr ydym ni. Credai efe fod ein brawdoliaeth yn galw arnom i weddio am gael rhyw oleufynag i weled pa fodd gallent gynorthwyo y lleoedd gweiniaid mewn modd esmwyth. Heblaw hyny, Corph ydym ni, a dylem ofalu am ein lleoedd bychain. Ac ni allasai yr eglwysi mawrion yn Ffestiniog, Caernarfon, a Liverpool fod yn fawr heb y rhai bychain; a phe y darfyddai am y rhai bychain, buan iawn y teimlai y rhai mawr fod eu nerth yn cilio a'u rhifedi yn darfod. Dyna y peth y mae eisieu i ni weddio am oleuni arno a theimlo ein ffordd am dano yn y dyddiau hyn—'Dygwch feichiau eich gilydd, ac felly cyflawnwch gyfraith Crist.' A chofied yr eglwysi mawrion, 'Nid fel y byddai cystudd i chwi ac esmwythâd iddynt hwy; ond fel y byddai cymhwysdra.' Dywed Alford mai equality (cydraddoldeb) ydyw y meddwl, ac mai y cyfieithiad priodol fyddai, by the rule of equality—yn ol rheol cydraddoldeb. Ac y mae Testament yr Ysgol Sabbothol yn dweyd mai y 'cymhwysdra yw fod pawb mor rydd a'u gilydd oddiwrth angen.' Y mae eisiau darllen yr esboniad yna yn fanwl.

"Na feddylied neb ein bod ni am fyned i ddilyn yr Ysgotiaid, y Saeson, yr Ellmyn, na neb arall; nid oeddym am ddilyn neb, ond yn hytrach am edrych ar angen ein gwlad ni ein hunain. Dyna ydyw yr amcan sydd ganddynt mewn golwg—cael pawb yr un mor rydd a'u gilydd oddiwrth angen. A phwy, mewn difrif, a all luddias hyn? Ond pa fodd i'w wneud? Gwneud fel y dywedir, "Llef un yn llefain yn yr anialwch, 'Parotowch ffordd yr Arglwydd' i'r cwm mynyddig, os oes yno eglwys; i'r pentref, os oes yno hefyd eglwys; parotowch ffordd yr Arglwydd i fyned i'r pant. Pa sut? 'Pob pant a gyfodir a phob mynydd a bryn a ostyngir: y gwyr a wneir yn uniawn, a'r anwastad yn wastadedd.' I ba beth y gwneir hyn? I gael 'ffordd i'r Arglwydd' a 'hyn fydd i'r Arglwydd yn enw.' Nid rhywbeth i'r pregethwyr ydyw. Na ato Duw! Yr oedd holl ystod bywyd rhai ohonynt yn dweyd rhywbeth yn amgenach. Na, na; ond 'fel y dadguddir gogoniant yr Arglwydd, a phob cnawd yn nghyd a'i gwel '—pob cnawd; pobl y trefydd mawrion, y pentrefydd, a'r cymoedd. A diwedd hyn oll fydd pob lle yn cael yr un manteision gyda golwg ar yr iachawdwriaeth dragwyddol. Hefyd, fe gŵyd hyn weinidogion yr efengyl i raddau o annibyniaeth. Gellir cael annibyniaeth i'r eglwysi, ond y gweinidogion, er hyny, yn ddibynol hollol. Heblaw hyny, byddai hyn yn foddion i godi pob gweinidog uwchlaw pryder gyda golwg ar ei fywoliaeth; ac achos yr Arglwydd a gaiff yr enill oddiwrth y cyfan. Yr oedd efe yn gobeithio bellach ei fod wedi llwyddo i enill rhyw gymaint arnynt i ddyfod i'r syniad am yr angenrheidrwydd i gynorthwyo yr eglwysi gweiniaid mewn modd anrhydeddus, a'u gwneud oll yn rhydd oddiwrth angen. 'Ac yr awr hon, fy mrodyr,'—prin, meddai, yr ystyriai ei hun yn gymhwys i ddweyd hyn wrthynt—'yr wyf yn eich gorchymyn i Dduw, ac i air ei ras Ef, yr hwn a all adeiladu ychwaneg, a rhoddi i chwi etifeddiaeth yn mhlith yr holl rai a sancteiddiwyd.' ' Ac i Dduw y byddo y diolch am ei ddawn annhraethol "

Gwelir ei fod yn rhoddi lle mawr ac amlwg yn ei anerchiad i gynaliaeth y weinidogaeth, ac yr oedd yn dra awyddus i hyny gael ei wneud, fel y dywed, mewn modd esmwyth ac anrhydeddus. Yr oedd mater "Trysorfa Cynaliaeth y Weinidogaeth" yn cael sylw arbenig yn nghynadleddau y Gymdeithasfa hon. Yr oeddid wedi anfon y pwnc i ystyriaeth y gwahanol Gyfarfodydd Misol, a llais y rhai hyny i gael ei dderbyn yn Nghymdeithasfa yr Abermaw, ac fel hyn y ceir y cofnodiad am hyn yn hanes y cyfarfod:

EGLURODD yr ysgrifenydd pa fodd yr oedd y gwahanol Gyfarfodydd Misol yn sefyll gyda golwg ar y mater hwn. Yr oeddynt wedi derbyn cenadwriaethau o Leyn ac Eifionydd, o sir Fflint, Meirionydd,—Gorllewin a Dwyrain, Trefaldwyn Isaf, Henaduriaeth Trefaldwyn, Arfon, Liverpool, Manchester, a Henaduriaeth Lancashire; yr oll yn cymeradwyo egwyddor ac amcan y gronfa, ond rhai yn dymuno am ychwaneg o ystyriaeth i'r moddion goreu i weithio y peth allan. Un, ac un yn unig, sef sir Ddinbych, oedd wedi pasio penderfyniad yn datgan "nad oedd angenrheidrwydd am y gronfa gynygiedig."

Wedi i'r ysgrifenydd ddarllen yr hyn a dderbyniwyd o'r amrywiol Gyfarfodydd Misol fel yna, fe gaed trafodaeth faith a brwd ar y pwnc. Y mae yn eglur nad oedd yr holl frodyr yn cydolygu am y ffurf oreu i fod ar y symudiad. Cymerai y gweinidogion canlynol ran yn yr ymddyddan;—Parchn. O. Thomas, D.D., Emrys Evans, Robert Roberts, Dolgellau; John Williams, Llandrillo; Roger Edwards, a David Davies—yr oll erbyn hyn wedi cadw noswyl—ac y mae yn amlwg oddiwrth dôn y siarad oedd yno fod y teimlad yn gryf am symud yn y cyfeiriad iawn; ond yr oedd. y diweddar Barch. Dr. Thomas—yr hwn a fu yn wyliedydd craff a gonest yn ein plith am flynyddoedd yn selog am beidio gwneud yr hyn a elwid yn sustentation fund. " Y mae yn bwysig iawn," meddai, " i ni symud oll gyda'n gilydd fel cwmwl Shirley ' If it moves at all it moves altogether.' Ni ddywedai ef air byth o blaid sustentation fund; ond am gynal lleoedd gweiniaid, hyd yr oedd yn bosibl, a chynal y weinidogaeth yr oedd yn hynod bleidiol," &c. Yr oedd y Parchn. Robert Roberts a D. Davies ac eraill yn argyhoeddedig a thraethent hyny yn glir a chroyw—fod yn rhaid i'r hyn a wneid fod yn gyffredinol cyn y gallasai fod yn esmwyth ac yn anrhydeddus—pob eglwys yn cyfranu a phob eglwys yn derbyn. Ac nid yw yn rhyfedd ei fod ef yn ei araith ymadawol wedi rhoddi lle mor fawr ac amlwg i'r pwnc, ac i'r wedd arno hefyd a ystyriai ef yn "esmwyth ac yn anrhydeddus," fel y dywed.

Gweithiodd yn ymroddgar ac yn egniol am flynyddoedd yn nghylch ei Gyfarfod Misol ei hun mewn darparu ymgeledd a gofal gweinidogaethol i eglwysi gweiniaid. Ceir yn mhlith ei bapyrau amryw o gynlluniau i ddwyn hyn oddiamgylch, ac y mae yn ymddangos iddo gynyg rhai ohonynt yn y Cyfarfod Misol, a chael cymeradwyaeth y cylch iddynt. Yr oedd gan y ddau ben i sir Feirionydd drefn ragorol i weithio gyda'r amcan hwn; ac wedi i gynllun y Gymdeithasfa ddyfod gerbron, mawr oedd siomedigaeth rhai brodyr oherwydd eu bod wedi rhoddi cynllun rhagorach i fynu er mwyn trefn a ystyrid ganddynt yn annigonol i gyfarfod a'r angen. Dywedai Mr. Davies yn Nghyfarfod Misol Llanbedr, pan yn rhoddi datganiad i'r siomedigaeth hon: "Yn yr America," meddai, rhoddwyd ball (dawns) lle yr oedd nifer o wragedd a babanod yn eu gofal. Parhaodd y ddawns yn hwyr a'r babanod yn ngofal rhyw rai penodedig. Penderfynodd y gweilch a gafodd yr ymddiriedaeth hon newid dillad y plant. Rhuthrai y mamau i mewn gan fyned bob un at y man yr oedd ei baban a'i gymeryd ymaith ar ffrwst. Ond erbyn myned adref, Oh! y syndod a'r braw—' Nid fy mhlentyn i ydyw hwn." Yna darluniai, yn ei ddull byw, helynt y mamau. Felly, pan ddaeth y Drysorfa Gynorthwyol gyntaf o'r Gymdeithasfa dywedai, "Nid ein plentyn ni ydyw hwn. Y maent wedi newid y dillad a chymysgu y plant yn y Gymdeithasfa."

PEN. XII.—Tymor o neillduaeth.

Yn ddyn cryf.—Yn llafurio yn ddiymarbed.—Arwyddion palldod ar ei nerth.—Ei atal i bregethu gan y meddyg am dri mis.—Yn cyfansoddi pregethau yn y cyfnod hwnw.—Pregethau neillduaeth.—Y brasluniau yn anmherffaith—Oedfa yn Llanwyddyn.—Stori y pot mêl.—Oedfa yn Nghyfarfod Misol Pennal.

Yr oedd yn ddyn cryf, ac wedi ei fendithio a phabell gadarn a hardd, ac nid oedd wedi arbed dim arno ei hun. Llafuriai yn galed yn mlynyddoedd cyntaf ei weinidogaeth. Rhoddai dreth drom arno ei hun pan yn preswylio yn Mhenmachno trwy gerdded llawer i deithiau pell, a phan yn traddodi ei bregethau cyflawnai yn llythyrenol y cynghor, "Llefa—nac arbed, dyrchafa dy lais fel udgorn," ond yn ystod blynyddoedd diweddaf ei oes, yr oedd yn cerdded yn fwy araf ac yn fwy gwyliadwrus. Nid oes genym le i feddwl ychwaith fod llafur mawr blynyddoedd boreuol ei yrfa fel gweinidog wedi dweyd fawr arno hyd nes y cyfarfyddodd â'r ddamwain yn Lleyn. Diau i'r tro hwnw gael effaith ar ei gyfansoddiad cryf; nid yn unig fe gloffodd ei glun, ond fe gloffwyd ei natur hefyd trwy hyny. Yr ydym braidd yn tybio i'r afiechyd a'i cymerodd ymaith mor sydyn yn y diwedd, ymaflyd ynddo tua'r adeg hono. Ac yn ystod y blynyddoedd y cyfeiriwyd atynt yn y pennodau o'r blaen, yr ydym yn gweled arwyddion o balldod yn ei nerth—y babell hardd a'r craciau yn dechreu ymddangos ynddi.

Ymddengys iddo yn ystod blwyddyn ei lywyddiaeth gael ei atal rhag pregethu am yn agos i dri mis, er na fu hyny yn foddion i'w luddias i'r Gymdeithasfa a gynelid yn Mhwllheli yr adeg hono; ac yn un o lyfrau ei bregethau fe geir y cofnod a ganlyn wedi ei ysgrifenu ganddo:—" Adeg pan yr ydwyf wedi fy atal gan y meddyg—yn hytrach gan yr Arglwydd ddechreu mis Gorphenaf hyd ddiwedd mis Medi, 1876." Dodwn i lawr yma rai pregethau a ysgrifenwyd ganddo y pryd hwn. Yr ydym yn eu rhoddi i lawr yn hollol fel yr ysgrifenodd ef hwynt; ac er nad ydynt ond amlinelliad anmherffaith o'r pregethau fel y traddodid hwy, eto y maent yn meddu dyddordeb diamheuol fel ffrwyth ei fyfyrdod yn neillduaeth yr ystafell pan o dan law cystudd:

Y WEDDW A'R OLEW.

"Yna hi a ddaeth ac a fynegodd i wr Duw. Dywedodd yntau, Dos, gwerth yr olew, a thâl dy ddyled; a bydd di fyw, ti a'th feibion, ar y rhan arall."—2 Bren. iv. 7.

"Profedigaeth gwraig un o feibion y prophwydi sydd yma—tebyg i wraig weddw pregethwr, neu student. Yn ei gwaredigaeth hi y gwelwn ddarlun o waredigaeth pechadur trwy Grist.

"I.—Angen y Wraig.—1. Yr oedd yn eisieu mawr. Yr oedd hi ei hun a'i dau fab heb ddim at fyw; a mwy na hyny, mewn dyled—yn agored i ofynion y gyfraith heb ddim i ateb. Felly y mae pob pechadur. "

2. Eisieu oedd yn arwain i gyfyngder mawr. Yr oedd yr echwynydd yn gofyn am y ddau fachgen yn gaethion iddo ef. Dyna gyfraith meibion Israel i'r dyledwr a'i blant. Felly pechadur.

3. Angen nad oedd ganddi un man i droi ond at Dduw. Nid oedd na châr na chyfaill ganddi ond 'gwr Duw.' Felly ninau fel pechaduriaid. Ynof fi y mae dy gymhorth.' 'Ac nid oes iachawdwriaeth yn neb arall: canys nid oes enw arall dan y nef wedi ei roddi yn mhlith dynion, trwy yr hwn y mae yn rhaid i ni fod yn gadwedig.'

II.—Trefn Duw i'w diwallu.—1. Gwneud yr angen i fynu a'i gyflawnder Ei hun, ar ei draul Ei hun, ac o'i gyfoeth Ei hun. Nid olew neb ond olew yr Arglwydd ei hun. Fel y porthwyd y miloedd ganddo â'i fara a'i bysgod ei hun.

2. Nid oedd yn diystyru yr ychydig oedd ganddi, eithr, yn hytrach, yn ei ddefnyddio. 'Pa beth sydd genyt yn dy dŷ?' Y mae yr Arglwydd yn defnyddio gwybodaeth, a theimladau tyner, ac ymarferiad â moddion—pobpeth da a fedd y dyn—tuag at ei ddychweliad.

3. Yr oedd yn rhaid llafurio, casglu y llestri: ac unig gymhwysder y llestri oedd eu bod yn weigion. Nid na mawr na bach, ond llestri gweigion.

4. Yr oedd yn anog y wraig i gymeryd pob mantais i dynu yn helaeth ar ei gyflawnder Ef. Nid yn unig galwai arni i ddwyn y llestri a feddai hi ei hun, ond hefyd i fenthyca cynifer ag a allai eu cael. Nid oedd dim perygl i'r cyflawnder ddarfod. Y llestri a ddarfu gyntaf, ac nid yr olew.

III.—Cydymffurfiad y wraig a threfn Duw.—1. Yr oedd yn rhaid iddi fyned i mewn i'w thy. Yn ei thŷ yr oedd yr Arglwydd am ei diwallu. Prif gartref crefydd yw ein tai ein hunain a thŷ yr Arglwydd. Ni waeth pa le? O! gwaeth, y mae gan yr Arglwydd ei fan i gyfarfod â phechadur.

2. Yr oedd yn rhaid i'w meibion fod yn y tŷ gyda hi a'r llestri gweigion, a chau y drws. Ar ol cau y drws yr oedd yno dŷ gwag iawn—gwraig weddw a'i dau fab a llon'd y ty o lestri gweigion, ac echwynwr yn bygwth cymeryd y ddau fab i gaethiwed. Teulu gwag a llestri gweigion, ond yr oedd Duw yno ac un ysten âg olew ynddi. Bendithio ychydig y mae yr Arglwydd gyda moddion gras, ac nid gwneud peth o ddim. Felly y gwnaeth â'r ychydig flawd yn y celwrn—dim ond dyrnaid—eto caed bywoliaeth arno, o dan ei fendith Ef, am dymhor maith.

3. Yr oedd gwaith i'r wraig a'r bechgyn yn y tŷ. Y wraig yn tywallt ac un bachgen yn symud y llestri llawnion a'r llall yn nesu y llestri gweigion—pawb ar waith. Y mae yn rhaid tywallt a symud y llestri eto. Ac yr oedd y bechgyn yn gweithio. Y mae gwaith i bobl, ac i blant hefyd, pan fyddo Duw yn gweithio. Nid gweithio y mae yr Arglwydd nes rhoddi pawb i segura, ond gweithio nes rhoddi pawb ar waith. Lle y mae pobl yn segura, nid ydyw yr Arglwydd ddim yn gweithio yno.

4. Yr oedd y drefn yn gosod terfynau ar y cyflawnder. Pan ddarfu y llestri gweigion, 'A'r olew a beidiodd.' Trefn Duw sydd yn rheoli gyda golwg ar dderbyn o'r cyflawnder. Mae y cyflawnder yn ddiderfyn, 'Canys rhyngodd bodd i'r Tad drigo o bob cyflawnder ynddo ef;' ond y mae cyflawnder i'w gael yn ol y drefn; ac, yn ol y drefn, y mae y terfynau iddo, ac nid yw y cyflawnder yn myned dros y terfyn hwnw.

IV.—Y fendith a dderbyniodd y wraig. ‘Yna hi a ddaeth ac a fynegodd i wr Duw,' &c.

I. Digon, yn ngwyneb y gofynion, i gael yn glir â'r gyfraith. Dyfod yn rhydd o ofal yr echwynwr. "Gwerth yr olew a thâl dy ddyled.' Dyma ddigon rhyngddi â gofyn y gyfraith. Felly y mae yn yr iachawdwriaeth, 'Canys Crist a'n llwyr brynodd oddiwrth felldith y ddeddf gan ei wneuthur yn felldith trosom.'

2. Digon ar ei chyfer hi a'i phlant. 'A bydd di fyw, ti a'th feibion.' Dyma ddigon at fyw, ac ni wyddom ni nad oedd ganddi ddigon tra y bu hi a'i meibion fyw.

O, ras didrai, diderfyn,
Tragwyddol ei barhad! &c.

y mae dy gymhorth.' 'Ac nid oes iachawdwriaeth yn neb arall: canys nid oes enw arall dan y nef wedi ei roddi yn mhlith dynion, trwy yr hwn y mae yn rhaid i ni fod yn gadwedig.'