Cofiant Owen Owens, Cors y Wlad/Eglwys Bwlchderwin
| ← Ardal Bwlchderwin | Cofiant Owen Owens, Cors y Wlad gan Henry Hughes, Bryncir |
Pregethwyr a gododd yn yr ardal (1) → |
.jpg)
PENOD VIII.
EGLWYS BWLCHDERWIN.
Ysgol Sabbothol yn ddechreuad i'r achos.—Yn cychwyn yn Nerwinucha,—Gwrthwynebiad iddi.—"Sasiynau y Plant."—Y Capel cyntaf yn cael ei adeiladu.—Robert Jones, Rhoslan, yn pregethu yn yr ardal.—Agoriad y capel. —Moses Jones.—Cofnodau Humphrey Prichard.—Diwygiad 1832.—Cyfarfod Ysgol hynod.—Pregeth fythgofiadwy John Elias yn Sasiwn Pwllheli, yn 1831.—Y Cyfarfod Misol cyntaf yn y lle.—Y newydd am farwolaeth John Elias yn dyfod i'r ail Gyfarfod Misol.—Dyryswch Humphrey Prichard.—Dirwest.—Cyfarfod Misol hynod arall.—Capel newydd yn cael ei godi.—Y Blaenoriaid a fu yma.
FEL mewn llawer o fanau eraill, dechreuwyd yr achos yn Mwlchderwin trwy gynal Ysgol Sabbothol yn y lle; ac aeth llawer o flynyddau heibio ar ol ei chychwyn, cyn y sefydlwyd eglwys yn yr ardal, sef oddeutu chwe' blynedd ar hugain. Tybir fod ysgol wedi ei chychwyn yma mor foreu a'r flwyddyn 1793, a hyny yn Nerwinucha, mewn ty a elwid Tyucha, lle y preswyliai y pryd hwnw wraig weddw o'r enw Ellen Roberts, yr hon oedd yn nain o du ei fam i'r diweddar William Parry, Nantcall-isa. Dywedir ei bod yn hynod o symudol am gryn amser ar y dechreu, ac fel colomen Noah ni chai orphwysfa i wadn ei throed. Y Sabboth yma byddai yn y ty hwn, a'r Sabboth nesaf byddai mewn ty arall. Ymddengys y byddai yn cael ei chynal weithiau ar nos Sabboth, ac nid anfynych y byddai angen am oleuni ar yr achos; a'r ffordd i wneyd i fyny yr angen oedd, i bob un ddyfod a chanwyll gydag ef, a chanwyll frwyn fyddai hono. Ei phrif gefnogwyr ar y dechreu oeddynt, Robert Owen, Derwinucha, yr hwn a aeth ar ol hyny yn bregethwr; William Williams, Mur-y-forwyn; a Robert Parry, Penisa'rmynydd. Dywedir y bu Robert Parry dan fath o gerydd yn eglwys Brynengan am roddi lle i'r Ysgol Sul yn ei dy. Bu raid iddo droi yr ysgol o'i dy, neu ynte golli ei aelodaeth. Y canlyniad a fu i'r ysgol gael ei throi o Benisa'r mynydd, ac nid oedd neb arall a'i derbyniai i dy. Ymddyrysodd yntau am ryw dymor, ac nid äi i'r cyfarfod eglwysig i Frynengan. Gresyn gweled yr hen grefyddwyr selog, cywir, a chynes, wedi camgymeryd y ffordd gymaint hefyd. Ac nid yn unig yr oedd gwr y ty dan gerydd ganddynt, ond byddai unrhyw aelod eglwysig a äi iddi dan gerydd hefyd. Dyma yr Ysgol Sul felly yn ardal Bwlchderwin wedi ei chlwyfo yn nhy ei charedigion; ac y mae yn gorwedd yn ei chlwyfau heb lygad yn tosturio wrthi. Ond nid hir y bu yn y cyflwr diymgeledd hwn. Daeth i feddwl rhai o'r hen grefyddwyr y dylasent wneyd rhyw ddarpariaeth ar gyfer yr ieuenctid. Wele, dau o honynt oedd yn myned ryw ddydd i Gapel Ucha, Clynog; ac yr oeddynt hwy yn ymddiddan a'u gilydd am yr holl bethau, a bu, fel yr oeddynt hwy yn ymddiddan ac yn ymofyn a'u gilydd, iddynt droi yr ymddiddan at gyflwr ieuenctid yr ardal; canlyniad yr hyn fu, penderfynu ailgychwyn yr Ysgol Sabbothol yn y lle. A'r tro hwn ymunodd rhai o'r hen grefyddwyr gyda'r rhai oedd yn ei dwyn ymlaen o'r blaen, i'w hail-gychwyn eto. Ymysg eraill yr oedd yr hen frawd hynod y cyfeiriwyd ato o'r blaen, Thomas Robert, Tan-y-chwarel; Henry Williams, Ynyshwfa; a John Jones, Gyfelogucha. Yr oedd hyn, mae yn debyg rai blynyddoedd ar ol i'r ganrif bresenol ddechreu, ac yn fuan ar ol hyn daeth bywyd newydd i'r ysgol hon fel i Ysgolion Sabbothol eraill y wlad, drwy sefydliad "Sasiynau y Plant." Dechreuwyd cynal y cyfarfodydd bendigedig hyn yn y flwyddyn 1808. Byddai o wyth i ugain o ysgolion yn cyfarfod eu gilydd mewn rhyw ganolfan, i gael eu holi. A mynych y byddai rhyw arddeliad ac eneiniad hynod ar y cyfarfodydd. Mae yr hanes a roddir am danynt gan Mr. Charles, John Roberts, Llangwm, a Thomas Richards, Abergwaun, yn dangos fod y nefoedd yn foddlawn iawn iddynt. "Pythefnos i'r Sul diweddaf," meddai Mr. Charles, "bu genym Gymanfa plant yma yn y Bala. Yr oedd ein capel helaeth wedi ei orlenwi, ac yr oedd effeithiau gwaith y dydd hwnw yn dra amlwg a llesol yn y dref a'r gymydogaeth. Ni wybum erioed am ddim moddion mor llwyddianus i enill y bobl ieuainc i fod yn ymroddgar i'r gwaith o ddysgu yr Ysgrythyrau. Yn bresenol y mae eu holl fryd ar waith, yn parotoi at gyfarfod arall, ac nid oes siarad am ddim ond y Beibl, a chydystyried yr Ysgrythyrau sydd yn gyfaddas at y pynciau mewn llaw. Mi a welais doddiadau a dagrau dwysion yn eu plith." A dywed J. Roberts, Llangwm, am Gymanfa fel hyn a gynhaliwyd yn nhref Caernarfon—"Ni welais y fath dywalltiadau ar hen bobl a phlant er's blynyddau maith. Yr oedd llawer o bobl heb fyned o'r capel pan yr oedd yr odfa chwech yn dechreu, a bu llawer o honynt yno hyd unarddeg ar ol yr odfa. Wel, dyma gyfarfod go ryfedd i ddechreu, pa beth bynag a ganlyn." Ac y mae Thomas Richards yn adrodd am wyth o gyfarfodydd cyffelyb a gynhaliwyd yn y Deheudir, a bod "miloedd o bobl ynghyd ymhob un o honynt. Mae genym arwyddion diweddar fod ein Duw da yn myned i ymweled a'n hanwylaf blant a'i ras: mae amryw o honynt yn troi eu hwynebau tua Seion, ac yn ymofyn y ffordd tuag yno." Yr un modd caed cyfarfod hynod yn Mrynengan, pan yr oedd yr ysgolion cylchynol wedi cyd-gyfarfod, ac ymysg eraill ysgol Bwlchderwin. Rhoddodd hyn fywyd newydd yn yr ysgol, a pharhaodd hwn ynddi hyd sefydliad y Cyfarfod Ysgolion, yn y flwyddyn 1817. Yn fuan yr oedd yr ysgol hon yn ddigon cref i roddi derbyniad i'r Cyfarfod Ysgol i'w plith. Ac yr oedd eisieu cryn wroldeb a nerth i gynal y cyfarfodydd hyn y pryd hwnw, oblegid yr oedd cynifer a thair ar hugain o ysgolion yn perthyn i'r dosbarth yr adeg hono, ac anfynych iawn y byddai yr un cynrychiolydd heb fod yn bresenol ymhob cyfarfod. Cynhaliwyd Cyfarfod Ysgol yma, Tachwedd 5ed, 1820, ac un arall Mawrth 14eg, 1824. "Enwau yr athrawon," meddai Humphrey Prichard, Braichyfoel, " yn y flwyddyn 1829, oeddynt Josiah Parry, Owen Owens, William Morris, J. Roberts, Robert Prichard, Humphrey Prichard, Rowland Jones, R. Roberts, Joseph Edwards, Ammi Roberts, Ellen Evans, a Mary Williams. Holl nifer yr ysgol y pryd hwn oedd 74. Yn y flwyddyn 1832, yr oedd yn 98." Y rheswm am y cynydd oedd fod yma ddiwygiad wedi cymeryd lle yn 1831-2. Yr oedd ganddynt arfer dda y pryd hwnw o adrodd adnodau ar wahanol faterion, megis Duwdod a Dyndod Crist, Tywalltiad yr Ysbryd, Fod dyn i barhau byth, &c. Ceid weithiau 25, bryd arall 23, wedi dysgu adnodau ar y pynciau hyn. Mae yn amlwg fod yma lafur da mewn dysgu allan y pryd hwnw, oblegid dysgasant mewn deufis 329 o benodau, a 373 o adnodau.
Fel y cyfeiriwyd o'r blaen, bu yma eglwys fechan am ychydig amser yn nechreuad Methodistiaeth, ond ni pharhaodd ond ychydig, gan ıddi gael ei llyncu i fyny gan eglwys Brynengan yn fuan, yr hon oedd mewn lle mwy manteisiol i gynyddu. Ac ni sefydlwyd eglwys drachefn yn y lle hyd tua'r adeg yr adeiladwyd capel yma, yr hyn a gymerodd le yn y flwyddyn 1819. Byddai yma ambell bregeth cyn hyn, mewn ty. Y ty lle y cynhelid y pregethau yn gyffredin oedd Foelderwin, sef y ty a roddodd dderbyniad i ysgolion Griffith Jones, driugain mlynedd cyn hyny. Mae yn amlwg fod y teulu oedd yn cyfaneddu yn y lle hwn yn teimlo yn garedig at grefydd ar hyd yr holl amser. Yr oedd y lle yn rhyddfeddiant i'r teulu, yr hyn hefyd oedd yn peri y gallent wneyd hyny heb ofni y canlyniadau. Cynhelid cyfarfod eglwysig yn y ty hwn ac yn Braichyfoel ar adegau, cyn gwneyd capel, a deuai Robert Dafydd yma yn fynych i gynorthwyo i'w ddwyn ymlaen. Mae genym yn ein meddiant lyfr bychan, yn yr hwn y cofnodai yr Hybarch Robert Jones, Rhoslan, y manau, &c., y byddai yn pregethu o'r flwyddyn 1809 hyd y flwyddyn 1818. Nos Sadwrn, Medi 13eg, 1810, am 7, yr oedd yn pregethu yn Foelderwin, ar Jeremiah ii. 13; dydd Llun, Mawrth 9fed, 1812, am 2, ar Salm lxxxv. 8, yn yr un lle, a'r Sabboth, Awst 11eg, 1816, am 2, ar Hebreaid xii. 1, yn yr un modd. Mae yma hefyd gofnodiad ei fod yn pregethu yn yr ardal Sabboth, Chwefror 15fed, 1818, am 2, ar Iago i. 18. Nid oes wrth y cofnodiad hwn ond yn unig enw yr ardal, sef Bwlchderwin. Paham na enwir y ty lle yr oedd yn pregethu yn y cofnodiad diweddaf, nis gwyddom, gan mai yn y flwyddyn ganlynol, sef 1819, yr adeiladwyd y capel. Agorwyd ef hefyd yn y flwyddyn hono, ac y mae un gwr o leiaf yn fyw sydd yn cofio yr amgylchiad, er nad oedd ond plentyn bychan iawn ar y pryd, sef yr Hybarch John Jones, Brynrodyn. Ac y mae dau beth yn fyw iawn ar ei gof llawer o'r coed a ddefnyddid at adeiladu yn aros oddeutu y capel heb eu symud, a Moses Jones yn pregethu. Nid oedd Moses Jones ar y pryd ond bachgen ieuanc, newydd ddechreu pregethu er's ryw flwyddyn cyn hyny. Ond yr oedd hynodrwydd mawr ynddo ef yn pregethu, yn enwedig yn ei flynyddoedd cyntaf, yr hyn a barai ei fod yn taro plentyn yn anghyffredin. Mae yn hysbys i'w weinidogaeth ymhen tair blynedd ar ol hyn, pan nad oedd ond pedair blwydd oed o bregethwr, a naw ar hugain oed mewn dyddiau, fod yn gychwyniad diwygiad grymus yn Mon, yr hwn oedd un o'r diwygiadau penaf fu erioed yn Nghymru. Mor boblogaidd ydoedd ar y pryd, ac mor dyn fyddai y cynulleidfaoedd, fel nas gallai fyned i mewn i aml i gapel drwy y drws, ac y gorfyddid ei wthio i mewn rywfodd trwy ffenestr.
Gan ini mewn penod arall, sef y chweched, wrth draethu ar flynyddoedd cyntaf Owen Owens gyda chrefydd, roddi hanes eglwys Bwlchderwin yn ei chychwyniad, ni a roddwn gam dros yr adeg hono, hyd y flwyddyn 1829. Mewn cofnodau a ysgrifenwyd gan Humphrey Prichard, Braichyfoel, cawn y nodiad canlynol—"Awst 17eg, 1829, bu Thomas Owen, Llangefni, a Griffith Davies, Llanerchymedd, yma, i'r diben o adnewyddu yr Ysgol Sabbothol yn y lle. Cateceisiodd Thomas Owen yr ysgol ynghylch y ddwy ffordd, a'r ddau fath o bobl sydd yn y byd hwn, a'r lle y byddant mewn byd arall, yn llewyrchus ac effeithiol. A chan ddangos gogoniant a defnyddioldeb yr Ysgol Sabbothol, efe a anogodd y plant i barhau yn ffyddlon i ddyfod iddi, ac ymddwyn yn addas ynddi. Anogodd hefyd i'w hesgeuluswyr frysio iddi cyn i nos angau eu dal, i weithio awr ynddi; a chynghorodd yr athrawon i ystyried pwys y gwaith sydd ar eu dwylaw, ac i adnewyddu eu diwydrwydd a'u ffyddlondeb ynddo. A chan fod y gwaith mor fawr, a'r tymor mor fyr, y mae gwir angen deffroad buan. Ac os ydyw yn bresenol yn hau galarus, fod medi gorfoleddus gerllaw. Byddwn ffyddlon hyd angau fel y derbyniom goron y bywyd. Yna pregethodd Griffith Davies ar 2 Timotheus iv. 15." Ddau ddiwrnod cyn hyn yr oedd y gwyr hyn yn y Garn gyda'r un amcan; a diau iddynt ymweled â holl gynulleidfaoedd y sir i'r un diben. Yr oedd hyn yn cael ei wneyd oddiar benderfyniad y Gymdeithasfa, a gwnaed yr un peth y flwyddyn flaenorol. Y gwr a fu gyda Thomas Owen y flwyddyn flaenorol oedd John Prydderch o Fon. Mae hyn yn dangos fod ein tadau oedd yn arweinwyr y Gymdeithasfa y pryd hwn yn gwir-ofalu am yr Ysgol Sab bothol, a diau i ddaioni mawr ddyfod o'r ymweliadau hyn.
Yn y flwyddyn 1832, yr oedd diwygiad gwresog yn Mwlchderwin, fel mewn rhanau eraill yn y wlad. Clywsom y diweddar Mr. William Griffith, Terfynau, yn dweyd ei fod wedi dyfod o Lanllyfni i gapel Bwlchderwin, pan yn fachgen bychan oddeutu deg oed, gyda'i dad, i weled y diwygiad un prydnawn Sabboth, a bod John Jones, Tremadog, yn pregethu. Yr oedd hyn yn ngwanwyn y flwyddyn 1832, ac yn nghanol poethder y diwygiad. Dywedai fod yr olygfa a welodd yn nrws y capel, wrth ddyfod allan, yn fyw yn ei feddwl ar hyd ei oes,—pedwar bachgen pen-goch, pen-noeth, yn gorfoleddu ac yn neidio yn nghourt y capel. Cafodd yr eglwys fechan a gwanaidd yn y lle adnewyddiad mawr trwy y diwygiad hwn. Mewn cofnodau a ysgrifenwyd gan y gwr y cyfeiriwyd ato uchod, cawn y nodiadau canlynol:—"Nid oedd yn eglwys Bwlchderwin yn nechreu Chwefror. 1832, ond deg-ar-hugain o aelodau, ond erbyn dechreu Mai yr oedd yma ychwaneg na phedwar ugain. Pregethai y Parch. Daniel Jones, Ebrill 29ain, 1832, ar Daniel v. 32. Gweinyddai yr ordinhad o fedydd ar ddau o blant, a gweinyddai Swper yr Arglwydd. Dywedir na welwyd erioed y fath deimlad yn Mwlchderwin a'r adeg hon. Yr oedd y rhai oedd yn cyfranogi o'r newydd gymaint eu nifer a'r hen aelodau." Yn yr adeg hon dewiswyd Humphrey Prichard yn flaenor, pan nad oedd ond un-ar-hugain oed, yr hyn sydd yn dangos ei fod yn ddyn ieuanc nodedig iawn, gan na byddai yr hen bobl byth yn dewis neb yn flaenor mewn oedran mor gynar heb fod rhywbeth nodedig iawn ynddo. Ac y mae yn hawdd gweled oddiwrth y llyfrau cofnodau pregethau, &c., a adawodd efe ar ei ol ei fod yn wr ieuanc pell o flaen y cyffredin. Fel hyn y mae yn rhoddi hanes Cyfarfod Ysgol a gynhaliwyd yma Gorphenaf 8fed, 1832:—" Am ddeg, cateceisodd Moses Jones ysgol Taiduon o'r Hyfforddwr viii., gyda blas a llewyrch neillduol; adroddwyd y mater gyda phwyll, sobrwydd, a difrifwch mawr; a phregethodd John Jones, Tremadog, ar Deuteronomium xxxii. 10. Am ddau, cateceisiodd Moses Jones ysgol Bwlchderwin, o'r Hyfforddwr ix. Yr oedd agwedd sobr, siriol, doredig ar yr adroddwyr a'r gwrandawyr drwy yr holl gyfarfod. A diau mai yr Ysbryd Glan a argraffodd y cyfryw agwedd addas i Dduw a'i Air ar y dorf gynulledig. Diolch i Dduw am arwydd o'i foddlonrwydd ar ein llafur gyda ieuenctid ein hardaloedd, a'i fod yn arddel y moddion hyn i'w hachub." Ymhen rhai blynyddoedd ar ol hyn, sef tua'r ff. 1846, cynhaliwyd yma Gyfarfod Ysgol arall effeithiol iawn, pan yr oedd John Jones yn holi y benod o'r Hyfforddwr ar ddydd y Farn. Mae cof byw iawn gan rai am y cyfarfod hwnw, er fod dros haner can' mlynedd er hyny.
Gan fod yr un gwr wedi cofnodi pregeth fythgofiadwy John Elias, yn Sasiwn Pwllheli, yr hon yr edrychir arni fel cychwyniad y diwygiad hwn, ni a hyderwn na ddigia y darllenydd wrthym am ei rhoddi i mewn yma, er nad yw yn hollol ar fater y benod hon. Credwn na bu dim o honi erioed o'r blaen mewn argraff. Traddodwyd hi am ddau o'r gloch y dydd olaf, sef dydd Gwener, Medi 16eg, 1831. Ei destyn oedd Salm lxviii. 1: "Cyfoded Duw, gwasgarer ei elynion. a ffoed ei gaseion o'i flaen ef." William Havard oedd yn pregethu o'i flaen. Yr oedd y bregeth hono fel daeargryn sydyn yn nghanol tawelwch mawr. Gellir dweyd yn briodol iawn am yr adeg hon,—"Y ddaear oedd yn eistedd ac yn llonydd," ond "wele, bu daeargryn mawr." Clywsom hen frawd hynod o Borthmadog—Hugh Owen 'Rhendy wrth ei wrth ei enw, yn dweyd am y bregeth hon,—"Mi bregethodd John Elias y pryd hwnw yn Sasiwn Pwllheli, nes yr oedd Sir Gaernarfon yn crynu drwyddi; a 'dydy hi byth wedi dyfod ati ei hun." Fel hyn yr ysgrifenwyd y bregeth wrth ei gwrando gan Humphrey Prichard:—"Mae rhai yn cyfrif yr adnod hon fel profwydoliaeth, ond tebygol mai gweddi ydyw wrth symud yr arch. Yr oedd yr arch yn gysgod o'r efengyl a'i rhagorfreintiau. Yn yr adnod hon sylwn ar dri pheth. I. Fod i Dduw a'i achos, elynion. II. Fod Duw weithiau megis yn eistedd, yn cysgu, ac fel gwr wedi synu, fel y meddylid fod y gelynion wedi gorchfygu, a llwyddo i ddifetha ei achos ef. III. Fod gan Dduw ei amser ei hun i gyfodi ac i drugarhau wrth Sion, ac i ddinystrio ei holl elynion. I. Fod i Dduw a'i achos, elynion. Mae gelynion Duw yn elynion ei achos, a holl elynion achos Crist yn elynion Crist ei hun, Cain, Ismael. Mae holl au-grefyddwyr y byd, a holl anghrefyddwyr y byd yn elynion Duw. II. Mae Duw weithiau megis yn cysgu, yn ymguddio, ac fel pererin yn y tir. Diben Duw yn hyn yw yn 1. I weled beth a wna ei
elynion wedi eu gollwng. 2, I weled beth a wna ei bobl hebddo ef, ac fel y gwelont ei eisiau ef; ac hefyd fel y caffo enw iddo ei hunan am gyfodi. Wedi ymguddio yr oedd Duw pan erlidiwyd a phan y llosgwyd ei blant, gan eu holl erlidwyr a'u gelynion gynt. Pan lefodd y disgyblion yn yr ystorm, cyfododd Crist, a thawelodd y môr yn y fan. III. Mae gan Dduw ei amser i gyfodi ac i achub ei bobl. 1. Pan y mae ei elynion wedi myned yn hyf iawn, ac i ymffrostio, gan ei ddirmygu ef. 2. Fe gyfyd Duw pan lefo ei bobl arno mewn gwasgfa enaid a chyfyngder meddwl. 'Cyfodaf yn awr oherwydd uchenaid y tlodion.'
'Athrawiaeth I. Nis gall yr arch ddim heb Dduw gyda hi. Mae hyn i'w ganfod yn amlwg yn y Gair. Nid yr arch heb Dduw a drodd yr Iorddonen yn ol, a dynodd y caerau i lawr, &c., ond Duw gyda hi. Pan giliodd Duw, dacw yr arch i ddwylaw y gelynion; ond pan ddaeth Duw ati, wele, Dagon yn syrthio, y gelynion yn cael eu distrywio, ac Israel yn cael eu gwaredu. Gwell gan Dduw fyned ar ol ei arch i dir y Philistiaid, nag aros gyda hi ac offeiriaid godinebus yn ei dwyn.
'Athrawiaeth II. Mae Duw wedi cilio i raddau mawr o blith ei bobl yn y dyddiau hyn. Mae hyn yn amlwg ond ystyried pechodau rhyfygus,—cysgadrwydd a gwrthgiliad Cristionogion o bob enw, caledwch gwrandawyr yr efengyl,—prinder profiadau bywiog, a dynion agos at Dduw, ac yn wir, daearoldeb pregethwyr a bugeiliaid eglwys Dduw. Mae y pethau hyn yn profi fod Duw wedi cilio. 'Cyfoded Duw.'
'Athrawiaeth III. Dyledswydd pob duwiol,—holl eglwysi Duw, yw llefain yn daer,—ymbil yn anorchfygol wrth orsedd gras am i Dduw gyfodi, yn ngwyneb na allwn ddim hebddo ef. Ni bydd dim achub, nac adeiladu Sion, na darostwng ar elynion Duw a'i achos, nes y cyfodo efe. Duw a giliodd; ein pechodau a barodd; Duw sydd fel yn cysgu; Li a'i gyrodd draw ac a bechodd ei wyneb ymaith oddiwrthym. Ond pan gyfodo Duw, fe gyfyd ei weinidogion; pan gyfodo Duw, fe gyfyd ei eglwys; pan gyfodo Duw, fe gyfyd meirwon o'u beddau, fe achubir annuwiolion. O! gyfnewidiad mawr a fydd o flaen ei bresenoldeb ef. Gan fod addewid, dadleuwn hi wrth orsedd gras. Cyfoded Duw, Ti a gyfodi. Amen."
Hydref 6ed a'r 7ed, 1834, cynhaliwyd Cyfarfod Misol yn y lle, y cyntaf a fu yno erioed. Ac y mae Humphrey Prichard yn rhoddi ei hanes yn ei ddull dyddorol ei hun. "Daeth ynghyd," meddai, "un-ar-hugain o bregethwyr, a thri ugain o flaenoriaid—yr oll yn bedwar ugain ac un. Pregethwyd ynddo fel hyn, sef y dydd olaf,—Am ddeg, Griffith Solomon, ar Hebreaid vi. 19, 20; a James Hughes, ar Rhufeiniaid viii. 14. Am ddau, Griffith Hughes, ar Esaiah xlvi. 12, 13; a William Jones, ar Ioan v. 12. Am chwech, Thomas Hughes, ar Caniad Solomon viii. 5; a William Prichard, ar Caniad Solomon iv. 16. Dyma y Cyfarfod Misol cyntaf a fu yn Mwlchderwin erioed. Er fod yno eglwys fechan, a chapel er's pymtheng mlynedd, eto, ni buasai neb yn disgwyl y fath gyfarfod yno byth, o fewn tair blynedd yn ol. Ond yn y diwygiad yn y flwyddyn 1832, daeth yr anmhlantadwy i gadw tŷ, yn llawen fam plant ieuainc lawer; ac yn awr, daeth ei holl frodyr, a'i pherthynasau, yn y tir, i ymweled â hi, ac i foli Duw am ei holl ddaioni tuag ati. Yn y cyfarfod lliosog hwn, gallwn dystiolaethu fod graddau helaeth o lewyrch wyneb yr Arglwydd, a bod ei foddlonrwydd ar y rhanau neillduol a chyhoeddus o hono, o'i ddechreu i'w ddiwedd. Na fydded i ni byth anghofio daioni a gras Duw yn gwenu ar ei ordinhadau, er annheilyngdod y rhai sydd gyda'i waith, ac yn dangos ei fod heb ein gadael eto er ein haflaned. 'Yr Arglwydd sydd yn ei deml sanctaidd: y ddaear oll gostega di ger ei fron ef.' Ni ddylid dweyd mai rhagrithio yr oedd pawb a adawodd grefydd; canys yr oedd nerthoedd Duw yn y moddion, yn eu dychrynu a'u cyffroi. Ond y mae llafurus gariad gan yr holl saint tuag at ei enw ef. Mae pawb ynglyn a'r hyn a'u dwg i'r nef neu uffern."
Yn y Cyfarfod Misol nesaf a gynhaliwyd yn Mwlchderwin, yr hwn a gynhaliwyd dydd Mawrth a dydd Mercher, Mehefin yr 8fed a'r 9fed, 1841, y daeth y newydd gyntaf i'r rhan yma o'r wlad, fod y tywysog a'r gwr mawr hwnw yn Israel, wedi gorphen ei yrfa ddaearol, sef yr enwog a'r Parchedig John Elias. Clywsom yr hen dad, y diweddar Mr. R. Evans, Plas-yn-Ngheidio, yn dweyd hyn lawer gwaith; a dywedai fod y newydd fel wedi parlysu pawb yn y lle, fel nad oedd mwyach ysbryd yn neb i gario y gwaith ymlaen. Clywsom Mr. Thomas Ellis, Carnguwch, yn dweyd mai felly yn hollol yr ydoedd yn Nghyfarfod Misol Arfon hefyd, yr hwn a gynhelid yn Nghefnywaen yr un diwrnod. Ni bu Humphrey Prichard yn flaenor ond rhyw ddwy neu dair blynedd. Daeth rhyw ddyryswch ar ei feddwl, ac yn y cyflwr hwnw y bu tra y bu byw. Felly y terfynodd gyrfa y gwr ieuanc galluog a duwiol hwn. Yr oedd yn gyfaill mawr i Owen Owens. Gan eu cyfeillgarwch, byddent yn methu ymadael â'u gilydd, ac yn danfon eu gilydd ol ac ymlaen hyd ganol y nos. Ac ar ryw noswaith felly y canfuwyd y dyryswch cyntaf arno. Aeth Owen Owens ag ef adref; ond cododd o'i wely yn nghanol y nos y noson hono, ac aeth mor bell a Derwinfawr, dros filldir o ffordd, yn ei ddillad nos. Ni ddaeth o'r dyryswch hwn mwy, hyd nes y rhyddhawyd ef gan angau. Bu farw yn y flwyddyn 1862, yn 51 mlwydd oed.
Yn fuan ar ol i hyn ddigwydd, sef tua'r flwyddyn 1836, y daeth y Gymdeithas Ddirwestol i'r wlad. Bu sel mawr gyda hyn yn ardal Bwlchderwin. Yn mis Mai, yn y flwyddyn 1838, yr oedd nifer y dirwestwyr yma yn 138: yr hyn sydd yn dangos nad oedd yma ond ychydig heb fod yn ddirwestwyr. Yr oedd ganddynt faner ddirwestol; a byddent yn myned i wahanol gyfarfodydd mewn ardaloedd eraill, yn cael eu blaenori gan eu baner; yn arbenig i Gymanfa Ddirwestol a gynhelid yn Nhremadog yn mis Hydref bob blwyddyn am lawer o flynyddoedd Cynhaliwyd yma hefyd amryw gyfarfodydd dirwestol. Ac y mae coffa am un nodedig, yr hwn a gynhelid ar ben Foel Derwin. Gan ei bod yn ddiwrnod poeth iawn, yn nghanol yr hâf, aed a buddai yn llawn o lasdwr i ben y mynydd, fel y caffai pawb eu disychedu gan y ddiod lesol hono, ac nid gan y ddiod feddwol. Yr oedd y ddau frawd, Mri. William a John Jones, Llanberis, y rhai nad oeddynt ond pregethwyr ieuainc y pryd hwnw, yn areithio yn y cyfarfod. Ac ni bu John Jones byw ond ychydig ddyddiau ar ol hyn, pan y bu farw yn sydyn yn nhŷ yr enwog Eben Fardd, yn Nghlynog. Yr oedd hyn tua'r flwyddyn 1844.
Mehefin 4ydd a'r 5ed, cynhaliwyd yma Gyfarfod Misol, pan y cafodd y diweddar Barch. David Davies, Abermaw (Penmachno y pryd hwnw), un o'i odfeuon mwyaf nerthol. Torodd y diweddar William Griffith, Terfynau, allan i waeddi dros y lle; a chan ei fod yn ddyn mawr a chryf, a llais grymus ganddo, dywedir ei fod yn dra effeithiol.
Yn y flwyddyn 1868, gwnaed yma gapel newydd, sef yr ail gapel a adeiladwyd yn y lle; ac y mae y ddyled wedi ei thalu er's blynyddoedd. Ni weithiodd neb yn well gyda hyn na William Griffith, Terfynau.
Bu yma amryw flaenoriaid rhagorol eraill, heblaw y rhai y cyfeiriwyd atynt, yn dal cysylltiad â'r achos, y rhai a godwyd i gyd ond un yn y lle; o'r rhai y mae rhai yn aros hyd yr awr hon, megis Mri. Edward Jones, Penmorfa; Hugh Davies, 'Rorsedd; Ellis Jones, Porkshop, Caernarfon; a Hugh Jones, Clynog. Eithr rhai a hunasant, megis Mri. Robert Prichard; John Owen, Ynysleci; Thomas Hughes, Derwinfawr; John Jones, Llwyngwanad; William Griffith, Terfynau; a John Evans, Nyffryn. Os ydym wedi anghofio rhywun neu rywrai mae yn wir ddrwg genym. Mae yr holl flaenoriaid sydd yma yn awr wedi eu codi ar unwaith, er's ychydig o flynyddoedd yn ol.