Cofiant Owen Owens, Cors y Wlad/Ei flynyddoedd cyntaf gyda chrefydd

← Ei droedigaeth

Cofiant Owen Owens, Cors y Wlad gan Henry Hughes, Bryncir

Ardal Bwlchderwin →

PENOD VI.
EI FLYNYDDOEDD CYNTAF GYDA CHREFYDD.

Cyfnod newydd yn dechreu yn ei hanes.—Brynengan yn lle manteisiol i gychwyn gyda chrefydd y pryd hwn.—Ei frodyr, Evan a Roger.—Hen rigwm.—Harri Thomas a phregeth John Elias.—Eglwys Bwlchderwin yn dechreu.—Duwiolion hynod yn perthyn i'r lle.—Rhisiart Humphrey.—Disgyblu Catrin Rolant.—Ymddiddan Rhisiart Humphrey a Thomas y Teiliwr.—Hanes Rhisiart Humphrey.—Thomas Robert y Teiliwr.—Ei hynodrwyd.—Gwragedd hynod.

BELLACH, ar ol ei droedigaeth, y mae cyfnod newydd yn dechreu yn hanes Owen Owens. Mae llawer o bethau newydd yn dechreu: dyn newydd a phethau newydd; llafur am wybodaeth Ysgrythyrol, a thrysori y Beibl a'r Hyfforddwr yn y côf; a dilyn moddion gras, y pregethau, a Sasiwn y Bala, &c. Dysgodd yr Hyfforddwr ar ei gof i gyd yn fuan iawn; ac yr oedd yn aros yn ei gof tra y bu fyw. Mynych wrth gynghori ieuenctid i ddysgu y Beibl ar eu cof, y byddai yn eu hanog i ddysgu yr Hyfforddwr, "Mi ddysg'is i'r 'Fforddwr i gyd ar 'y ngho' pan o'n i yn hogyn, ac y mae o ar fy ngho' fi heiddiw: ac mi cynghorwn i ch'itha i wneyd yr un peth," meddai.

Fel y cyfeiriwyd, yn Mrynengan y daeth Owen Owens at grefydd, ac yma y bu yn aelod eglwysig am tua blwyddyn ar ol ei droedigaeth. A diau iddo gael pob mantais i gychwyn gyda chrefydd yma. Gallasai ddweyd oddiar brofiad, fel y Salmydd:—"Y llinynau a syrthiodd i mi mewn lleoedd hyfryd; ie, y mae i mi etifeddiaeth deg." Yr oedd yma o leiaf dri o bregethwyr ar y pryd,—Robert Dafydd, Rhisiart William, a Moses Jones. Mae yn hysbys fod Robert Dafydd yn hynod fel un medrus am gadw seiat. Yr oedd Moses Jones yn dechreu pregethu ar y pryd, ei ddoniau fel y mor, ac yn ngwres ei gariad cyntaf. Credwn hefyd fod Rhisiart William yn dra buddiol a phlaen yn y seiat. Yr oedd yma flaenoriaid dawnus a phrofiadol, a chrefyddwyr gwresog, yn frodyr a chwiorydd. A gellir dweyd iddo "dyfu megis ymysg glaswellt, fel helyg wrth ffrydiau dyfroedd." Gan fod Owen Owens mor llawn o fywyd a direidi, yr oedd rhyw rai wedi darogan na ddaliai gyda chrefydd. "Pe buasai Roger ei frawd wedi myn'd i'r seiat, fe fuasai ryw obaith iddo ddal; ond am Owen ni ddalith o byth, mae o mor anwadal," meddai y gau-brophwydi. Ond dal a wnaeth Owen am yn agos i driugain mlynedd; ond ni ddaeth Roger at grefydd am lawer o flynyddoedd, sef yn amser y diwygiad a elwir yn ddiwygiad Brynengan, ac yn y flwyddyn 1832. Daeth brawd arall iddo i'r seiat y pryd hwn (1818), sef Evan, yr hwn oedd yn byw yn Tirdewin. Yr oedd efe yn nodedig am ei wresowgrwydd gyda chrefydd, a gorfoleddodd lawer yr adeg yma. Mae hen rigwm yn aros yn yr ardal sydd yn dangos hyny:—

"Wrth yfed gwaddod yn nhy gweddi,
Troes y bobol yn fwy rhigil,
I dyngu ac i regi.
Cynygiwyd cefndras hegar
Gan Evan Owen Roger;
Nid aeth y gwr erioed mor ffol,
A'i rhoddi'n ol i'w gymar."

Gwaith cablwyr yn gwneyd gwawd o grefydd, ac o'r gorfoledd gyda chrefydd, fel y gwelir, ydyw yr hen rigwm. mor ddidalent ag ydyw o gableddus. A phrin y mae yn werth sylw, ond fel y mae yn dangos fod Evan Owen yn un gwresog gyda chrefydd, ac yn arfer molianu a gorfoleddu yn amser y diwygiad. Wrth 'gefndras hegar' y meddylir, mae yn debyg, iddo ddigwydd taro ryw un, wrth godi ei ddwylaw, ar ol myned i hwyl gorfoledd. Ond nid oedd Owen Owens mor danbaid a'i frawd, nac mor ddilywodraeth arno ei hun a llawer eraill, er ei fod yn wresog iawn. Adwaenem hen frawd hynod o Leyn oedd yn yr ardal y pryd hwn, yr hwn oedd o'r un dosbarth ag Evan Owen, sef Harri Thomas, Talceneiddew, Brynmawr. Yr oedd ei gartref ef ar y pryd yn Mynachdy-gwyn, yn ardal Brynengan. Yr oedd yr hen frawd hwn yn llawn tân a gwres i'w ddiwedd, ymhen dros driugain mlynedd ar ol hyn. "'Doedd o ddim yn perthyn i'n plaid ni," meddai, "fyddai yn bloeddio haleliwia a gogoniant; yr oedd o yn o gumedrol a distaw, ac yn medru meddianu ei hun yn well." Pan nad oedd Harri Thomas ond bachgen bychan o ddeg i ddeuddeg oed, gwaeddodd allan dros y lle un tro yn Mrynengan, pan yr oedd John Elias yn pregethu. Sylwai ar y gair hwnw yn ei ddull difrifol ac arswydawn ei hun,—"A'r rhai hyn a änt i gosbedigaeth dragwyddol." Ail-adroddai a phwysai ar y gair—'a änt i gosbedigaeth dragywyddol." Yna gofynai pwy a änt yno?

"Y rhai hyn," meddai. "Pwy ydyw y rhai hyn?" meddai drachefn. "Meddwon, godinebwyr, torwyr Sabboth, tyngwyr." Ar hyny gwaeddodd y bachgen dros y lle, gan ei fod, mae lle i ofni, yn arfer tyngu a rhegi, a thori y. Sabboth, fel y cyfeiriwyd. Dywedai Harri Thomas fod Cyfarfod Misol yn Mrynengan yn y gwanwyn ar ol iddo ef ddyfod i'r Seiat, a bod John Jones, Edeyrn, yn pregethu ynddo ar y gair hwnw yn Zechariah viii 5—"A heolydd y ddinas a lenwir o fechgyn a genethod yn chwareu yn ei heolydd hi." Aethant i orfoleddu drwy y capel ar ganol y bregeth. Yr oedd John Jones yn rhoddi ei bwysau ar ochr y pulpud, ac yn edrych arnynt. Ac aeth rhyw rai i geisio eu hatal i orfoleddu. Ond meddai John Jones,—" Gadewch iddynt,

'Fe chwery bol a bwyd;
Ni chwery siaced lwyd, "

Gan awgrymu mai yr achos eu bod yn gorfoleddu oedd eu bod yn nghanol lawnder, a digon o ymborth, ac nad oedd yn dlawd arnynt.

Bu Owen Owens yn myned i eglwys Brynengan am tua blwyddyn; ond byddai Seiat yn cael ei chynal yn fynych y pryd hwn mewn ty yn ardal Bwlchderwin o'r enw Braich-y-Foel, sef cartref hen flaenor rhagorol o'r enw Rhisiart Humphrey. Diau fod Owen Owens wedi bod yn y Seiat yn y ty hwnw rai gweithiau. Ond yn yr adeg yma yr oedd capel cyntaf Bwlchderwin yn cael ei adeiladu, ac agorwyd ef ymhen tua blwyddyn ar ol iddo ef ddyfod at grefydd. Wedi hyny ymunodd a'r eglwys fechan a thlawd oedd yn y lle. Yr oedd yn colli llawer o freintiau wrth ymuno a'r eglwys fechan hon, ac ymadael âg eglwys liosog a llewyrchus Brynengan. Ond yr oedd yn perthyn i Fwlchderwin rai duwiolion nodedig iawn, yn enwedig yr hen flaenor, Rhisiart Humphrey, yr hwn oedd wr nodedig mewn sancteiddrwydd. Ymwasgodd yntau atynt, a diau i'r awyrgylch grefyddol hon adael ei hol arno tra y bu byw. Cafodd hefyd gyfleusdra i arfer mwy ar ei ddoniau yma nag a gawsai yn Mrynengan. Mynych y clywsom ef yn son am yr hen dduwiolion hyn, yn enwedig Rhisiart Humphrey, a hyny gyda'r sobrwydd a'r parch dyfnaf. Yr oedd yr hen flaenor yn un pur lym, a manwl iawn, gyda'r ddisgyblaeth eglwysig. Byddai yn llym iawn yn erbyn balchder yn enwedig. Nid arbedai neb, ac felly nid arbedai Owen Owens, er ei fod yn uchel iawn yn ei olwg. Yr oedd y diweddaf yn gwisgo ruban ar ei het, yr hyn oedd yn waharddedig iawn yn ei olwg ef. Dywedai wrtho yn bur llym,—" Mae yn rhaid i ti beidio gwisgo y ruban yna ar dy het, Owen, os wyt ti am fod yma gyda ni." "Mi beidia i a'i wisgo fo pan beidiwch ch'itha a gwisgo y bwcwl yna ar eich esgid," meddai Owen ar unwaith. Byclau a wisgid y pryd hwnw ar esgidiau yn lle careiau fel yn ein dyddiau ni. Ac yr oedd yn gryn addurn ar yr esgid, yn ddisglaer a gloyw bob amser, ac felly fe dynwyd y min oddiar gerydd yr hen frawd ar unwaith. Wrth ddisgyblu byddai yn arferiad y pryd hwnw i yru yr hwn a fyddai o dan ddisgyblaeth allan drwy y drws. Yr oedd yno un hen chwaer yn aelod yn Mwlchderwin, yr hon a fyddai yn fynych o dan ddisgyblaeth. Nid oes ond rhyw ugain mlynedd er pan fu farw, wedi cyraedd ei chan' mlwydd oed. Catrin Rolant oedd ei henw, ac yr oedd yn byw mewn ty o'r enw Tynycoed. Wedi i'r hen flaenor ei gyru allan drwy un drws, byddai hi yn ol yn y capel drwy y drws arall, gyda'r cyflymdra mwyaf. Yr oedd efe dipyn yn arafaidd yn ei ffordd, a hithau yn gyflym fel wiwer.

Mae hanesyn ar gael sydd yn dangos fod Rhisiart Humphrey yn un o deimlad gwresog, ac o ffydd gref. Yr oedd yn dyfod adref o'r capel un nos Sabboth gyda hen Gristion nodedig arall, yr hwn a elwid Thomas y Teiliwr. Byddai llawer o gyfeiriadau yn y weinidogaeth yn y blynyddoedd hyny at y mil-blynyddoedd ac ail-ddyfodiad Crist. Trodd yr ymddiddan rhyngddynt at ail-ddyfodiad Crist, oddiwrth rywbeth a ddywedasai y pregethwr, mae yn ddiau. A gofynodd Rhisiart Humphrey i Thomas Robert,—"Beth a wnaet ti, Tomos, pe b'ai Crist yn dyfod ar y cymylau, rhyng'o ni a'r Graig-goch" (mynydd uchel yn yr ardal y cyfeiriwyd ato o'r blaen yn y llyfr hwn)? "Fe äi fy nglinia'i i grynu yn y fan," meddai Thomas. A dywedir y cynhyrfai Thomas yn y fan gyda phethau llawer llai na hyny. "Beth a wnaet ti, Rhisiart?" meddai Thomas. "Mi neidwn nes y byddai yr hen glocsia' yma yn ddarnau o 'nghwmpas i," meddai Rhisiart Humphrey. Llawer gwaith y dywedodd yr hen dad, y diweddar Barch. Robert Hughes, Uwchlaw'r-ffynon, yr ystori hon gydag arddeliad, ac yn ei ffordd wreiddiol ei hun. Yr oedd y dyn allasai ddweyd fel hyn yn un o ysbryd gwresog iawn. Diau fod hyn wedi digwydd hefyd mewn adeg wresog iawn ar grefydd, mewn adeg o ddiwygiad mawr, megis amser diwygiad Beddgelert.

Ni bu Rhisiart Humphrey byw yn hir ar ol adeiladu capel Bwlchderwin, dim ond oddeutu saith mlynedd, oblegid bu farw yn mis Mehefin, 1826. Ceir hanes ei farwolaeth mewn cyhoeddiad misol bychan a gyhoeddid yn Nghaernarfon y pryd hwnw, o'r enw "Trysor i'r Ieuanc." Ei olygydd, meddir, oedd John Wynne, a'i argraffydd oedd Peter Evans, o'r dref hono. Rhoddid yr hanes gan y pregethwr ieuanc gobeithiol hwnw, Robert Williams, Brynengan, mab yr hen bregethwr, Rhisiart William. Nid annyddorol, feallai, gan y darllenydd fydd cael yr hanes fel y rhoddir ef yno. Fel hyn y mae:—"Efe oedd hynafgwr parchus a duwiol. Ei fuchedd oedd sobr a hardd. Pan yr oedd yn hynod o wael ac yn agos i angau, aethum i ymweled ag ef; ac yr oedd ei holl blant yno y pryd hyny, gwedi anfon am danynt. Yr oedd y cyfeillion crefyddol hefyd yno; a'r pryd hwnw cafodd ychydig seibiant, ac yn y seibiant hwnw ysgydwodd law â ni; a'r plant yn nesau at erchwyn y gwely i gael golwg ar eu hanwyl dad yn nyfnder yr hen Iorddonen. Yr oedd hon yn olygfa effeithiol, sef pan oedd yn ysgwyd llaw â ni. Yr oedd ein teimladau yn ddrylliog wrth weled ein hen dad duwiol ar fin ein gadael am byth. Y pryd hwnw galwodd ar ei blant, gan ddechreu gyda'r hynaf, a dywedodd wrthynt,—'Ffarwel, fy mhlant anwyl i, yr wyf yn myned i ffordd yr holl ddaear. Gwnewch y goreu o'ch amser. Ymdrechais gymaint ag a allaswn i'ch cadw. Gofalwch am eich mam.' Mae yn anmhosibl darlunio yr agwedd oedd ar y plant, a'r wylo oedd yn yr ystafell. Yn ei glefyd diweddaf yr oedd yn hynod o dawel, ac yn hollol foddlon i drefn Duw. Dywedai hefyd ei fod yn gweled ei grefydd yn troi yn dda, a'i fod yn gweled gwaed Crist yn ddigon i bwyso arno, a'i fod yn ddigon i'w lanhau." Yn ei waeledd diweddaf dywedai wrth rai o'r frawdoliaeth yn y lle nad oedd dim gwella iddo ef, ac у byddai raid iddynt ddewis blaenor yn ei le ef. "Ac yr ydw' i yn credu," meddai, "y gwnaiff Owen, Pantglas-ucha', flaenor." Ac y mae y farn hon yn brawf fod Rhisiart Humphrey yn sylwedydd craff; oblegid bu Owen Owens yn flaenor defnyddiol am tua haner can' mlynedd yn Mwlchderwin ar ol hyn. Ychydig ddyddiau cyn ei farwolaeth aeth Martha, hen wraig Nantcall-ucha', mam y diweddar Owen Humphreys, y Gesail, i edrych am dano, a gwelai arwyddion tlodi yn y tŷ. Gwelai nad oedd y gynfas oedd ar ei wely yn deilwng i fod ar wely hen flaenor mor ragorol, ac anfonodd un newydd a glan yno mor fuan ag y gallai. Mewn ffyrdd fel hyn y byddai haelioni hen grefyddwyr y dyddiau gynt yn dyfod i'r golwg yn fynych. Ac onid yw gweithred fel hyn yn werth i'w chadw mewn coffadwriaeth?

Mae cyfeiriad wedi ei wneyd eisoes at un arall pur hynod oedd yn perthyn i eglwys Bwlchderwin y pryd hwn, sef Thomas Robert, y Teiliwr. Mae yn amlwg ei fod yn Gristion didwyll, ond yr oedd rhyw bethan hynod yn perthyn iddo. Yr oedd o duedd naturiol tra chynhyrfus a dychrynedig, neu ar lafar gwlad yn yr ardaloedd hyn, yr oedd yn un "rhislyd" iawn. Dim ond iddo weled neu glywed rhywbeth ychydig allan o'r ffordd gyffredin, fe gynhyrfai drwyddo, ac fe redai ymaith fel ewig. Ar un gauaf caled, pan oedd eira trwchus ar y ddaear, yr hyn a ddigwyddai yn fynych yn amser ein tadau, yr oedd carw wedi dianc o un o barciau gwyr mawr Mon, yr hwn oedd wedi dyfod drosodd i Sir Gaernarfon, ac wedi cyraedd hyd i ardal Bwlchderwin. Wrth fyned at ei waith un boreu i un o ffermdai y gymydogaeth, gwelai Thomas ol traed rhyw greadur rhyfedd iawn yn yr eira. Tarawyd ef a dychryn ar unwaith. Meddyliodd ynddo ei hun, tybed ai llew ydoedd. Diau i'r ymadrodd hwnw ddyfod i'w feddwl, yr hwn a ddywedir am Benaiah, mab Jehoiada,—"Ac efe a aeth i waered, ac a laddodd lew mewn pydew yn amser eira," er nad oedd dim tebyg y gallasai efe byth wneyd hyny. Tra yr oedd y myfyrdodau arswydlawn hyn yn llenwi ei feddwl. dyma y creadur yn ei gyfarfod ar y ffordd: ac nid oedd wedi gweled creadur tebyg iddo yn ei oes. Cynhyrfodd gymaint fel y dechreuodd redeg a'i holl egni ar unwaith, ac ni safodd nes cael ei hunan yn grogedig wrth gwpl ryw feudy yn y gymydogaeth. dywedir iddo fod yn llechu yn ei ymguddfa am oriau lawer. Er yr hynodrwydd hwn oedd ynddo, credwn iddo fod yn ddefnyddiol iawn gyda chrefydd yn ardal Bwlchderwin am lawer o flynyddoedd. Efe, os ydym yn cofio yn iawn, a fyddai yn dechreu y canu am amser maith. Bu hefyd o gymorth mawr i ddechreu a dwyn ymlaen Ysgol Sabbothol yn ardal Taiduon. Treuliodd ei flynyddau olaf yn ardal Llanaelhaiarn, mewn lle o'r enw Llwyd-y-pric (Llwyn-y-brig, efallai).

Yr oedd yn perthyn i Fwlchderwin hefyd y pryd hwn rai gwragedd hynod iawn mewn duwioldeb, rhai y gellir cyfeirio atynt yn debyg i fel y mae Petr yn cyfeirio at rai felly yn ei amser ef,—"Canys felly gynt yr oedd y gwragedd sanctaidd hefyd, y rhai oedd yn gobeithio yn Nuw." Efallai mai yr hynotaf ohonynt oll oedd Ellin Owen, Derwin-ucha. Sonir am dani hyd heddyw yn yr ardal fel un a ryw hynodrwydd mawr ynddi mewn duwioldeb. Treuliodd ei hoes yn ddibriod, a bu farw yn lled ieuanc, sef yn 41 oed, Tachwedd 13eg, 1822. Llawer gwaith y clywsom Owen Owens yn son am dani gyda'r parch dyfnaf, fel un o ysbryd duwiolfrydig iawn, ac o fywyd duwiol a sanctaidd y tu hwnt i'r cyffredin. Yr oedd yn aelod yn Mrynengan, lawer o flynyddoedd cyn adeiladu capel Bwlchderwin; ac yr oedd argraff hen dduwiolion hynod yr ardal hono yn amlwg arni. Yr oedd wedi ei thrwytho yn y diwygiadau yn nechreu y ganrif hon. Yr oedd yn un o dymer hynod o dawel a phur wastad, ac felly ni byddai yn ymollwng i orfoleddu a molianu fel llawer o hen grefyddwyr yr oes hono. Ei bywyd gwastad, ei hysbryd difrifol, a'i dylanwad distaw, oedd ei hynodrwydd hi. Dywed un am dani, 'y byddai pawb yn swatio yn ei golwg a'i chlyw, hyd yn nod rhai oedranus, yn gystal a'i chyfoed.' Byddai yn cadw dyledswydd yn y teulu hwyr a boreu, a byddai hynodrwydd ac eneiniad mawr ar hyny yn fynych. Byddai hefyd yn cynal y moddion, yn ei thro, fel un o'r brodyr. Yr oedd ganddi frawd hefyd yn bregethwr tra chymeradwy, yr hwn a elwid, Robert Owen, Derwin ucha, yr hwn yntau a fu farw yn lled ieuanc, sef yn 41 oed, fel hithau. Cawn roddi hanes mwy manwl am dano ef yn un o'r penodau nesaf.

Yr oedd yno wraig arall, yr hon oedd yn un hynod o wresog gyda chrefydd, ar hyd ei hoes, ac yn neillduol felly yr adeg hon, sef yn amser y diwygiad y cyfeiriwyd to. Anni oedd ei henw, ac yr oedd yn briod ag un Robert Parry, Penisa'r-mynydd, am yr hwn y dywedir iddo gael ei ddiarddel o seiat Brynengan am gadw Ysgol Sul yn ardal Bwlchderwin. Byddai hi ac un arall o'r enw Mari William, Penbryn-Derwin, yn gorfoleddu yn fynych gan gydio yn nwylaw eu gilydd. Dywedir fod y diweddaf yn 'hynod grefyddol, a honai gryn lawer o wybodaeth bynciol ac athrawiaethol. Gwraig arall o gryn hynodrwydd oedd Mari Robert, Tan-y-chwarel. Ei 'hynodrwydd hi oedd arafwch didramgwydd. Dywedai wrth Owen Owens am ddyfod ati hi i gael tê ar y Sabboth, gan fod ei ffordd yn mhell i fyned adref, os na chai wahoddiad i unlle arall; a llawer gwaith y gwnaeth hyny.' Bu hi fyw i oedran mawr, a bu farw oddeutu ugain mlynedd yn ol ar ol treulio oes hynod o grefyddol, ac y mae ei choffadwriaeth yn fendigedig. Meibion iddi hi a'i phriod, John Williams, oedd y pregethwr ieuanc duwiol hwnw, Mr. Robert Williams, Tan-y-chwarel, yr hwn a fu farw yn mlodeu ei ddyddiau, am yr hwn y cawn sylwi ymhellach ymlaen; a Mr. Richard Williams, yr hwn oedd yn flaenor yn Rock Ferry, ac a fu farw yn ddiweddar. Yr oedd Mari Robert yn disgyn o deulu hynod grefyddol a Methodistaidd. Yr oedd yn wyres i'r hen santes hono a elwir ar lafar gwlad, 'Sudi Brynbrych.' Mynych y bu yr hen wraig hono yn myned o Frynbrych, yn ardal Brynengan, i gapel Tymawr, yn Lleyn, ar foreu Sabboth i wrando pregeth, pellder o tua deunaw milldir, gan adael tri neu bedwar o'i phlant o dan ofal perthynasau iddi oedd yn byw mewn ffarm arall gerllaw o'r enw Brychyni. Ac yr oedd Mari Robert, neu yn ol enw ei phriod, Mari William, wedi etifeddu llawer o'i hysbryd.