Cofiant Owen Owens, Cors y Wlad/Pregethwyr a gododd yn yr ardal (1)

Cofiant Owen Owens, Cors y Wlad

gan Henry Hughes, Bryncir

PENOD IX.
PREGETHWYR A GODODD YN YR ARDAL.
ROBERT OWEN, DERWIN-UCHA.

Ychydig o'i hanes i'w gael.—Yr hyn a ddywedir gan Robert Jones, Rhoslan, a Griffith Solomon.—"Yn wr ieuanc prydferth."—Lle ac adeg ei enedigaeth—Ei rieni.—Richard Tibbot, Llanbrynmair.—Ei deulu.—John Edward, Ereiniog.—Hynodrwydd ei deulu.—Yn brydyddion.—Esiamplau.Crefyddwyr cyntaf Hendre Hywel—Owen ac Ellis Jones, Plasgwyn.—Yn yr ysgol gydag Evan Richardson.—Yn hoff o ddarllen a myfyrio.—Yn ymgolli yn hyny, nes anghofio pob peth arall.—Yn myned yn ysgolfeistr.—Dylanwad ysgolion cylchynol Mr. Charles. Ei farwolaeth.—Yr hen ysgolfeistriaid.—Robert Owen fel pregethwr.

NID ydym yn gwybod i ond dau bregethwr godi erioed yn ardal Bwlchderwin, sef Robert Owen, Derwin-ucha, a Robert Williams, Tan-y-chwarel; ond yr oedd cryn hynodrwydd yn y naill a'r llall, er nad oedd yr hynodrwydd hwnw yn hollol yn yr un cyfeiriad. Ychydig iawn sydd o hanes Robert Owen mewn argraff. Mae y cwbl i'w gael, ni a gredwn, yn Nrych yr Amseroedd, gan Robert Jones, ac mewn hen Drysorfa, gan Griffith Solomon. Ond y mae yr ychydig sydd ar gael yn hynod gynwysfawr a chyflawn, ac yn ddarluniad byw a chywir o'r gwrthddrych. Fel hyn y dywedir yn Nrych yr Amseroedd:—"Robert Owen, o Dderwen-uchaf, oedd yn ŵr ieuanc prydferth, wedi ei egwyddori yn fanwl yn y wir athrawiaeth; treuliodd enyd o'i amser yn athraw ysgol; yr oedd ei ddoniau i bregethu yn eglur ac ysgrythyrol. Bu farw yn mlodau ei ddyddiau o'r darfodedigaeth." Ac fel hyn y dywedir yn y Drysorfa:—"Robert Owen, Derwyn-uchaf; boneddigaidd, croew, a chryno." Credwn fod y gair "prydferth," gan Robert Jones yn air cynwysfawr iawn. Yr oedd yn brydferth yn ei gorph, yn ei wisg, yn ei lawysgrif, yn nghyfansoddiad ei bregethau, yn ei ddull o'u traddodi, ac yn ei holl fywyd. Ac er nad oes gan Griffith Solomon ond tri gair i'w osod allan, mor gywir ac mor fyw ydyw y tri gair hyny,—" boneddigaidd, croew, a chryno." Mae yn amlwg fod Robert Owen yn wr ieuanc, "prydferth, boneddigaidd, a chryno," yn ei berson, yn ei fywyd, ac yn ei holl gysylltiadau; fel ysgolfeistr, ac fel pregethwr. A pha nodweddiad mwy dymunol allesid gael mewn dyn ieuanc? Mae y fath swyn i'r ysgrifenydd yn ei hanes, fel y mae wedi troi pob careg oedd yn ei gyraedd, er mwyn dyfod o hyd iddo. Acer na lwyddodd fel y dymunai, credwn y bydd yn dda gan y darllenydd gael hyny a gaed.

Ganwyd Robert Owen yn y flwyddyn 1769, yn Nerwinbach, amaethdy o fewn tua haner milldir i Brynkir Station. Enwau ei dad a'i fam oeddynt, Owen Probert, ac Ellin Ellis; ac aelodau o'r Eglwys Wladol a fuont ar hyd eu hoes. Eto byddai Owen Probert yn myned i wrando ar yr Ymneillduwyr, ar adegau. Dywedir fod brawd i Robert Owen, sef Ellis Owen, tad Mri. Robert ac Ellis Owen, Bwlchderwin, wedi bod yn llaw ei dad, pan oddeutu pedair oed, yn Nerwinucha, yn gwrando ar yr enwog Richard Tibbot, Llanbrynmair, yn pregethu. Yr oedd hyn tua'r flwyddyn 1775. Yr oedd ei fam, sef Ellin Ellis, yn tarddu o deulu a chryn hynodrwydd yn perthyn iddynt. Yr oedd yn gyfnither i John Edward, Ereiniog, wedi hyny o Blas-yn-Nghaerwys, pregethwr tra pharchus ymysg y Methodistiaid. Yr oedd tad Ellin Ellis, sef Ellis Powell, yn frawd i Edward Powell, tad John Edward. Mae yn amlwg fod y teulu hwn yn un lled hynod, ac ar rai cyfrifon o flaen i liaws teuluoedd y wlad. Yr oedd Edward Powell, y tad, a John Edward, y mab, yn feirdd o gryn fedrusrwydd a pharodrwydd; a thybir fod eraill o'r teulu yn meddu yr un ddawn. Dywedir mai prif ddifyrwch John Edward, hyd nes yr oedd oddeutu ugain oed, oedd darllen a chyfansoddi prydyddiaeth. Cyfansoddodd hefyd lawer o ganeuon; a dywedir ei fod ar ganol cyfansoddi "Interlude" pan y cafodd droedigaeth. Mae amryw rigymau o waith ei dad, Edward Powell, wedi dyfod i lawr i'n dyddiau ni. Mae un yn lled hysbys, sef math o wawd—gân a wnaeth i grefyddwyr Hendre Hywel, ond yr hon sydd wedi bod yn foddion i gadw yn fyw enwau crefyddwyr cyntaf yr ardal hono. Dyma ddau o'r penillion:

"Dic y Braich a Siontyn,
A Sion Gwmfedw sydyn;
Robert Evan, gadben gwych,
A Chadi grych ei chudyn."

"Dyma wyr y grefydd
Sy'n cersio ar draws y corsydd;
I Hendre Hywel gapel gwych,
I wrando sych-leferydd."

Richard Griffith, mab y Braich, oedd "Dic y Braich," yr hwn a fu ar ol hyny yn byw yn y Gell, ger Criccieth, ac yn flaenor yn Bontfechan. Treuliodd y rhan olaf o'i oes, yn y Traian, Cwmystradllyn, ac yn flaenor yn y Pennant. John Edward, mab y bardd, oedd "Siontyn." Robert Evan oedd wr duwiol oedd yn byw yn Ynys-y-pandy, tad-yn-nghyfraith blaenor yn Horeb, o'r enw Dafydd Davies, Ty'n-y-mynydd. Ac yr oedd y diweddar Mr. Owen Williams, blaenor rhagorol yn y Garegddu, Ffestiniog, yn ddisgynydd ohono. Mae yn amlwg fod y tad a'r mab yn brydyddion pur barod. Yr oedd y tad un noson wedi myned i bwll, ac wedi gwlychu ei droed. Ac anerchai ei fab fel hyn:

"A elli ffeindio i mi'n glós,
Y pwll'r eis dros fy esgid?"

"Yn y pwll sydd ar y rhôs;
Mae yn y nos yn enbyd,"

meddai John Edward, y mab, ar un gwynt. Yr oedd y diweddaf wedi bod mewn siwrnai rywbryd, ar adeg oer ar y flwyddyn. Erbyn iddo ddyfod i'r tŷ yr oedd yr aelwyd wedi ei hamgylchu gan bobl y tê ac eraill, fel nad oedd modd myned at y tan. Ac, meddai ar unwaith:

"Nid oes lle im' wrth y tân,
Gan 'lodau ar draws aelwydydd."

"Fe all y gŵr a'r bwtchas^[1] mawr,
Fod yn y llawr yn llonydd."

meddai ei dad, neu ei frawd, yn y fan. Yr oedd Edward Powell yn un hynod hefyd am dori ar gerig. Mewn cae yn agos i'r ty y mae hen bulwark (sef clawdd i'r anifeiliaid gael cysgod wrtho, rhag y gwynt a'r gwlaw), a'r argraff ganlynol ar gareg galed, wedi ei dori yn dda:

E. P.
[sef Edward Powell]
1780.

Ar gareg arall yn mur yr hen ystabl, y mae yr argraff ganlynol:

E. P.
1755.

Mae dawn a thalent yn dyfod i'r golwg hefyd yn nheulu ei frawd, Ellis Powell Yr oedd ei fab ef, Edward Ellis, yn daid i'r Parch. Thomas Ellis, Llanystumdwy, ac i Mr. Robert Williams, Henllan. Ac fel y cyfeiriwyd, yr oedd Ellin Ellis, mam Robert Owen, yn chwaer i Edward Ellis. A chwaer i Robert Owen, Mary, oedd mam y diweddar Barchn. Owen, ac Ellis Jones, Plasgwyn; ac felly, yn nain i'r athrylith rhyfedd hwnw, y diweddar Mr. Owen Jones, Plasgwyn. Digoned hynyna i ddangos fod cryn hynodrwydd yn perthyn i deulu Robert Owen.

Pan yr oedd Robert Owen oddeutu chwech neu saith oed, symudodd ei deulu o Dderwin-bach i Dderwin-ucha. A phan yr oedd oddeutu deg oed, sef tua'r flwyddyn 1779, daeth y diweddar Barch. Evan Richardson, Caernarfon, i gadw ysgol i Frynengan. Cafodd yntau y fantais annhraethol o fod o dan ddysgeidiaeth y gwr duwiol a rhagorol hwnw, gan nad oedd ond prin ddwy filldir o ffordd o'i gartref i Frynengan. Yr oedd y diweddar Barch. Richard Jones o'r Wern, yn yr ysgol yr un pryd ag ef; ynghyd a'r diweddar Barchn. John Jones, Brynllefrith, gweinidog duwiol, ffyddlon, llafurus, a defnyddiol, gyda'r Annibynwyr, ac Evan Evans, gweinidog parchus a dylanwadol gyda'r Bedyddwyr yn y Garn. Fe ymroddodd i ddysgu, fel mai dyma oedd ei hyfrydwch a'i feddylfryd penaf. Y fath oedd ei ymroddiad i ddarllen ac astudio, fel yr oedd wedi ei lyncu i fyny ganddynt. Nid oedd gorchwylion y ffarm yn cael eu lle dyladwy ganddo. "Pan yr oedd yn llanc yn 'gyru'r wedd,' yr oedd wrth ei waith yn cario'r tail i'r cae, ac eraill yn llwytho. Cerddai gyda'r wedd gan ddarllen ei lyfr. Ac wedi bod yn y cae gydag un llwyth, daeth yn ol am lwyth arall, a'r drol yn llawn, wedi llwyr anghofio dymchwel y tail ohoni, gan faint ei sylw i'w lyfr." Fel yna y dywed Mr. John Owen, Cilcoed, Clynog, am dano, yr hwn sydd yn nai fab brawd iddo, enw yr hwn oedd David Owen. Nid hir y bu yn gweithio ar y ffarm na chododd awydd ynddo i fyned yn ysgolfeistr. Ac y mae rhigwm byr ar gael, yr hwn a wnaeth wrth ffarwelio & gorchwylion amaethyddol, a wynebu ar y gwaith mwy cydnaws a'i ysbryd o gadw ysgol. Fel hyn y mae:—

"Ffarwel yn dawel i dir
Oer ddaear-wndwn, dderwindir;
I ladd gwair, a thyna'r gwir."

Dywedir ei fod yn hynod o hoff o rigymu, fel ei deulu yn gyffredin. Y lle cyntaf yr aeth i gadw ysgol iddo oedd Brynengan. Bu hefyd gyda'r un gorchwyl yn Rhydyclafdy, Bontfechan, Boduan, y Dyffryn (Ardudwy), a Chapel Ucha, Clynog; a diau ei fod wedi bod mewn llawer o fanau eraill. Yr oedd Hugh Jones, un o'r ddau hen bâr a fuont yn briod gyda'u gilydd am dros bymtheng mlynedd a thriugain, yn yr ysgol gydag ef yn y lle diweddaf, yn y flwyddyn 1797. Yr oedd efe yn un o ysgolfeistriaid Mr. Charles o'r Bala. Fel y mae yn hysbys, yr oedd yr ysgolion hyny yn ysgolion cylchynol, ac felly, yn cael eu symud bob rhyw dri, chwech, neu naw mis; ond byddent weithiau am flwyddyn yn yr un man. A buont yn foddion i wneyd daioni dirfawr. Rhoisant wedd hollol wahanol ar ein gwlad mewn ychydig flynyddoedd. Mae y darluniad a roddir o'r wlad cyn eu dechreuad, gan Mr. Charles, yn ddifrifol. "Mi a welais," meddai, "fod ardaloedd helaeth yn Ngwynedd wedi soddi mewn anwybodaeth dyfnaf o bethau Duw; nifer y bobl a fedrent ddarllen yn fychan iawn; ac yn gyffelyb o ran Beiblau yn eu tai. Nid oedd ond prin un o ugain, mewn amryw fanau, yn medru darllen yr Ysgrythyrau; ac, mewn ambell barth, anhawdd oedd cael cymaint ag un wedi ei ddysgu i ddarllen." Ond cyn hir wedi i'r ysgolfeistriaid hyn fod ar waith y mae yn ysgrifenu yn dra gwahanol. "Yr oedd cyfnewidiad amlwg yn egwyddorion a moesau y bobl y buasai yr ysgolion yn eu plith. Yr wyf fy hun yn ymweled â'r ysgolion, ac yn eu cateceisio ar gyhoedd; yr wyf yn cael y boddlonrwydd annhraethol o weled agwedd gyffredinol y wlad wedi newid yn dra rhyfedd, gweled yr anialwch yn blodeuo fel rhosyn, a'r sychdir yn ffrydiau dyfroedd. Trwy yr ysgolion a phregethiad yr efengyl, y mae taeniad gwybodaeth grefyddol yn ymhelaethu ymhob man. O, fy enaid, bendithia yr Arglwydd!" Ac yr oedd Robert Owen yn un o'r fintai fendigedig a fu yn foddion i wneyd y gwaith mawr a bendithiol yma yn ein gwlad. A chredwn ei fod wedi bod yn y gwaith mor hir ac mor effeithiol a nemawr neb o'r gwŷr da hyny. Credwn ei fod yn un o'r rhai cyntaf a godwyd at y gwaith hwn; oblegid yr oedd o ddeunaw i ugain oed pan y dechreuodd Mr. Charles gyda'r gorchwyl bendithiol yma. A pharhaodd gyda hyn tra y parhaodd Mr. Charles i gadw ysgolion. Ac yn y diwedd syrthiodd yn aberth i'w ymroddiad a'i weithgarwch gyda'r gwaith. Achos ei farwolaeth oedd iddo ddioddef gormod o anwyd o'i draed yn yr ysgol; yr hyn a drodd yn ddarfodedigaeth arno, ac a derfynodd ei yrfa, Mehefin y 10fed, 1810, pan nad oedd ond 41 oed.

Mae ein dyled fel gwlad i goffadwriaeth y gwyr da hyny, a fuont yn ysgolfeistriaid yn yr adeg dywyll yma, ac a fuont yn foddion i beri i oleuni wawrio arni, yn ddifesur. Mae sir Gaernarfon yn arbenig felly. Gallem enwi amryw a wnaethant waith rhagorol gyda hyn, megis,—Robert Jones, Rhoslan; John Roberts, Llangwm; Evan Richardson, Caernarfon; Robert Roberts, Clynog: a Michael Roberts, Pwllheli. A rhaid edrych ar Robert Owen, Derwin-ucha, ymysg y fintai anrhydeddus hon. Pa faint yw dyled trefi Caernarfon a Phwllheli, i goffadwriaeth Evan Richardson, a Michael Roberts? Pa faint yw dyled ardaloedd Brynengan, Pentreucha, Llangybi, Beddgelert, Llanaelhaiarn, a Chlynog, i goffadwriaeth, Robert Jones, John Roberts, a Robert Roberts? A'r un modd, gellir gofyn, pa faint yw dyled ardaloedd Bontfechan, Rhydyclafdy, a Boduan i goffadwrieth Robert Owen?

Credwn na bu yn pregethu yn hir; oddeutu deng mlynedd, feallai. Mae genym restr o'r pregethwyr a fu yn pregethu yn Llanllyfni o'r flwyddyn 1791, hyd y flwyddyn 1813, yn nghyd a'u testynau. A'r tro cyntaf y bu Robert Owen yn pregethu yno oedd, Chwefror 14eg, 1802. Gan fod Llanllyfni yn agos i'w gartref, nid ydyw yn debyg y buasai yn pregethu yn hir heb fyned yno, yn enwedig mewn adeg felly, pan yr oedd cymaint o deithio. Ond y mae yn amlwg ei fod wedi llafurio yn galed yn ystod ei dymor byr. Mae yn meddiant ei deulu driugain o bregethau o'i eiddo, y rhai sydd yn foddion i daflu llawer o oleuni ar ei hanes a'i nodweddiad. Maent ymron oll wedi eu hysgrifenu yn dra chyflawn, ac yn arddangos llawer o allu, yn gystal a llafur. Un o'r pethau sydd yn ein taro gyntaf o bob peth wrth eu darllen ydyw yr hyn a ddywedir am dano gan Robert Jones, Rhoslan, sef ei fod "wedi ei egwyddori yn fanwl yn y wir athrawiaeth." Mae ynddynt bregethau ar rai o brif athrawiaethau crefydd, megis y Drindod, Natur a Phriodoliaethau Duw, Cwymp Dyn, Swyddau Crist, &c. Yn wir, nid oes braidd yr un o brif athrawiaethau crefydd, nad oes ganddo bregeth arni, ac y mae yn dangos medrusrwydd mawr i ymdrin a phob athrawiaeth. Mae yn wir fod llawer o gynwys y pregethau i'w gael yn Nghorff Duwinyddiaeth Dr. Lewis; ond yr oedd y pregethwr er hyny wedi ei wneyd, i raddau helaeth, yn eiddo iddo ei hun. Mae y pregethau hyn hefyd yn taflu goleuni i ryw raddau ar chwaeth gwrandawyr yr oes hono. Maent yn gredyd i'r gwrandawyr yn gystal a'r pregethwr. Maent yn dangos y gallent ymborthi ar fwyd cryf ac iach. Peth arall a ddywedir gan Robert Jones am dano, sydd i'w weled yn y pregethau hyn ydyw, fod ei "ddoniau i bregethu yn ysgrythyrol." Mae cyflawnder o ysgrythyrau yn ei bregethau. Mae ynddynt lawer o gyfeiriadau heblaw y rhai a ddefnyddir yn y pregethau. Maent yn dangos llawer o hyddysgrwydd yn yr ysgrythyrau hefyd, mewn esiamplau a chymhariaethau ysgrythyrol. Maent hefyd yn dangos ei fod yn un o wybodaeth gyffredinol helaeth. Gwelir hefyd lawer o engreifftiau ei fod yn hyddysg yn yr iaith Saesneg. Dengys rhai o'r pregethau hefyd ei fod yn meddu ar ddychymyg cryf a ffrwythlawn, ac ysbryd cynes a gwresog. Er mwyn i'r darllenydd gael barnu drosto ei hun, ni a roddwn rai engreifftiau o honynt yn y benod nesaf. Mae yr holl bregethau wedi eu hysgrifenu mewn llawysgrif eglur a phrydferth.

Mae yr argraff canlynol ar ei fedd ef a'i chwaer, yn mynwent eglwys hynafol Clynog:

Coffadwriaeth am Robert Owen,
Derwyn-uchaf, pregethwr yr
efengyl ym mhlith y
Methodistiaid, yr hwn a fu farw
Mehefin 10, yn y flwyddyn 1810.
Ei oedran 41.
Coffadwriaeth y cyfiawn sydd fendigedig.
Hefyd am
Eleanor Owen, chwaer yr enwedig
Robert Owen, yr hon a fu farw Tachwedd 13,
1822, yn 41 oed.

Nodiadau

↑ (boots)

[1] (boots)

[1]