Cofiant Owen Owens, Cors y Wlad/Sylwadau, dywediadau, a ffraethebion

Cofiant Owen Owens, Cors y Wlad

gan Henry Hughes, Bryncir

PENOD XVI.
SYLWADAU, DYWEDIADAU, A FFRAETHEBION.

Yn y Cyfarfod Misol.—Ystori y parrot.—Yn y Sasiwn.—Yn y Cyfarfod Llenyddol.—Yn y Cyfarfod Dirwest.—Yn y Seiat.—Yn y Cyfarfod Ysgolion a'r Ysgol Sabbothol.—Mewn angladdau.Gyda'i gymydogion.—Mewn manau ac ar achlysuron amrywiol.

EFALLAI nas gellir cael dim yn well i osod allan Owen Owens, na'i eiriau ef ei hunan; oblegid fel siaradwr yr oedd ei ragoriaeth penaf. Anaml hefyd y gwelwyd neb a mwy o'r dyn yn dyfod i'r golwg yn ei eiriau. Felly, os mynir cael golwg arno mor agos ag y gellir i fel yr oedd, edrycher i'r benod hon. Yr oedd ei sylwadau hefyd yn ffrwyth ei sylwadaeth ef ei hunan; ni bu neb erioed yn fwy felly. Rhaid addef mai ychydig a ddarllenai. Nid oedd fawr o dduwinydd nac esboniwr. Yr oedd ei lyfrgell yn gynwysedig ymron yn gwbl mewn rhyw bump o lyfrau, heblaw ychydig o lyfrau bychain—yr Hyfforddwr, y Geiriadur, Gurnal, Beibl Peter Williams, a Boston ar bedwar cyflwr dyn. A darllenai y rhai hyn, nid er mwyn mwynhad yn gymaint, ond fel y byddai galwad am danynt, yn y Seiat, yn y dosbarth, neu i holwyddori. Ond yr oedd yn feistr hollol yn y llyfrau hyn, yn enwedig yr Hyfforddwr a Gurnal. Dywedir ei fod yn medru y ddau ymron i gyd ar dafodleferydd. Edrychai ar ddweyd rhywbeth yn isel am Gurnal, ymron yr un peth a dweyd peth yn isel am y Beibl. Dywedai un wrtho unwaith, nad oedd ganddo fawr o feddwl o Gurnal; ei fod yn ei weled yn gwneyd y diafol yn rhy debyg i'r Hollalluog. Edrychai Owen Owens arno yn sobr, ac heb ddweyd dim; fel pe buasai yn rhyfeddu at ei ryfyg. Edrychai ar y dywediad ymron yr un peth a phe dywedasid "geiriau cablaidd " am y Beibl ei hunan. Nid oedd yn rhagori nemawr fel athraw; a deallai yntau hyny yn dda. Ni bu yn athraw ymron ar hyd ei oes, ond ar ddosbarthiadau o ferched, a bechgyn lled ieuainc. Hefyd, os deuai rhyw gwestiwn duwinyddol dan sylw, os na theflid ef heibio yn bur fuan, byddai y peiriant mewn dyryswch yn union, a byddai y peirianydd mewn perygl o dderbyn niwed. Gallesid meddwl mai John Jones, Tremadog, oedd ei gynllun fel holwyddorwr. Ni byddai eisiau llafurio nemawr ar gyfer John Jones. Cael y bobl i hwyl, ac i deimlo yr hyn a fyddai dan sylw oedd ei amcan ef. Fe allesid ei ateb gydag "Ië" a "Nage" yn feunyddiol. Ac felly yr oedd Owen Owens. Yr un pryd, yr oedd y naill a'r llall yn deall eu hoes yn dda, ac yn gymwys hollol i'w hoes. Nid oedd gan Owen Owens, ychwaith, nemawr o gydymdeimlad â'r bobl fydd yn darllen llawer. Yr oedd saer yn ei ardal, yr hwn oedd yn gryn ddarllenwr. Ar ryw adeg, yr oedd yn gwneyd aradr i Owen Owens. Aethai yno amryw weithiau i chwilio am yr aradr, a dim tebyg iddo fod yn barod; ac yn lle bod yn gwneyd yr aradr, byddai y saer yn darllen rhyw lyfr. Yr oedd Owen Owens wedi ei daflu gryn dipyn oddiar ei echel, fel y dywedir. A chyfarchodd ef un diwrnod mewn tymer lled uchel:—"Ni waeth i ti beidio na darllen, a bod a dy drwyn mewn llyfr o hyd; ni chei di byth D.D. Ond hwyrach y cei di, ran hyny,—D—— diog." Ond dweyd yr oeddym nad oedd Owen Owens nemawr o ddarllenwr, ac mai ffrwyth ei sylwadaeth oedd ei areithiau, ei ddywediadau, &c. Arogl maes fyddai arnynt, ac nid arogl llyfrau. Ac er mwyn rhyw fath o drefn, fe roddwn engreifftiau o hono yn siarad mewn gwahanol fanau, ac ar wahanol achlysuron. Ac fe ddechreuwn gyda'r

CYFARFOD MISOL.

Bu Owen Owens yn ffyddlon iawn i ddilyn y Cyfarfodydd Misol am tua haner can' mlynedd. Pan fyddai amser y Cyfarfod Misol yn nesau, gofynai i'w gyd-flaenoriaid a oeddynt am fyned iddo. Yn dra mynych, nis gallent hwy fyned, a gwyddent hefyd y gwnai efe fwy o ddaioni yno, ac anogent ef i fyned. "Wel," meddai yntau, "mi ro' i gyfrwy ar gefn Demby, ac mi af ynta." Bu ganddo gaseg dda am lawer o flynyddoedd o'r enw hwn. Ond ei brofiad yn fynych fyddai fod anhawsderau lawer ar y ffordd Clywsom ef yn cwyno wrth hen frawd arall y byddai yn dymuno yn fawr cael myned i'r Cyfarfod Misol. "Ond," meddai, "pan yr ä i i hwylio i gychwyn, fe ddaw rhywun dieithr i'r tŷ. Ac wedi iddo fyned allan, ac i mi fyned i chwilio am y gaseg i'r cae, bydd hono wedi myn'd i'r gors. Ac erbyn myn'd yno wed'yn, bydd wedi myn'd i gysgod rhyw glawdd neu wrych, yn ddigon pell. Ac erbyn ei dal, bydd y cythraul wedi tynu ei phedol." Ond er yr holl anhawsderau, äi Owen Owens yno yn fynych am amser maith. A chan fod Bwlchderwin ar y terfyn rhwng Eifionydd ac Arfon, mynych yr äi i Gyfarfod Misol Arfon, os byddai yn agos, yn gystal ag i Gyfarfod Misol Lleyn ac Eifionydd. A byddai yn dda gan bawb ei weled yn dyfod iddynt, yn y naill ran a'r llall o'r Sir, ac ymdaenai rhyw wên hapus dros wyneb pawb pan ddelai iddynt. Ac fel y dywedai un hen frawd parchus,—"Pan godai i ddweyd rhywbeth, y byddai fel trydan yn rhedeg trwy y cynulliad " Dywed yr un gwr, hefyd, ei fod mewn Cyfarfod Misol yn Cwmcoryn,—"Yr oedd Dirwest dan sylw. A gofynodd y llywydd iddo, 'A oes arnoch ch'i flys dweyd gair, Owen Owens?' 'Dim harm Mr. Hughes,' meddai yntau, a neidiodd i fyny yn sydyn, a chaed ganddo anerchiad yn llawn o wres a thra doniol, ond nid wyf yn cofio dim a fedra i adrodd; ond cododd y cyfarfod i hwyl anghyffredin mewn ychydig funydau."

Yr oedd mewn Cyfarfod Misol ryw flwyddyn neu ddwy cyn ei farwolaeth yn mynydd neu bentref Llanllyfni, pan y gofynwyd iddo roddi gair o gyngor i wyth o bregethwyr ieuainc oedd yn cael eu derbyn yn aelodau o'r Cyfarfod Misol. A chyfarchodd hwy yn debyg i hyn:—"Peidiwch a dynwared neb. Cymerwch eich dull eich hun, a dywedwch eich pethau eich hunain. Meddyliwch am gael eich pregethau eich hunain. Byddant yn fwy effeithiol o lawer na phregethau neb arall, er i'r rhai hyny fod yn well pregethau. Yr o'n i mewn Cyfarfod Misol er's tipyn yn ol, yn cysgu mewn rhyw dy. Rywbryd yn bur foreu fe glywn lais yn gwaeddi, 'Mari, cywad,' 'Mari, cywad.' Ond nid oedd dim arwydd fod neb yn codi. Gwaeddai lawer gwaith, ond nid oedd dim tebyg fod Mari yn codi. Cyn hir fe glywn ryw lais arall, cras, yn gwaeddi, 'Mari, cywad. Mae hi'n amser codi, mae hi'n dechre g'leuo.' Ac yn y fan fe glywn dwrw yn y llofft; ac yn fuan clywn dwrw myn'd i lawr y grisiau, a thwrw yr arfau tân, a swn y llestri tê. Erbyn deall, parrot oedd yn gwaeddi y tro cyntaf, a'r meistr yr ail dro. Ac nid oedd Mari yn hidio dim yn nhwrw y parrot; ond pan waeddodd y meistr, mewn teimlad o angen, dyma hi yn codi ar unwaith. Peidiwch ch'itha' a bod yn rhyw parrots o bethau; 'does fawr o debyg y codith Mari felly. Ni chewch ch'i fawr o effaith wrth fod felly."

Mewn Cyfarfod Misol yn Bwlan, tua 1860-1862, yr oedd "rhwymedigaethau gweision a morwynion i'w meistriaid" dan sylw. A galwyd ar Owen Owens i siarad, pan y dywedodd eiriau tebyg i hyn:—"Yr yda ch'i'n siarad yn dda ar yr ochr yna, ond y mae ochr arall arni hi. Yda ni yn gwneyd ein dyledswydd aty nhw? Yda ni yn ceisio ganddynt weithio trwy deg? Os byddwn ni yn gâs wrthy nhw, ni wna nhw ddim ini. Ond os byddwn ni yn ffeind wrthy nhw, fe wnant bob peth yn union. Dywedwn eiriau siriol wrth y gwas,—'John, dos i'r ffridd i edrych y defaid.' 'Geweh ch'i wel'd y daw o yn ei ol yn union Ac wedi iddo dd'od yn ol dywedwn, 'A ddoist ti yn dy ol rwan?' A dywedwn wrth y forwyn, 'Mari, dos i chwilio am gawellaid o fawn.' Fe red Mari yn y fan ond i ni fod yn siriol hefo hi. Mi glywis i am ryw wr bonheddig unwaith yn myn'd i'r cae at ei weision, ac yn eu cyfarch nhw, 'Yr Arglwydd a fyddo gyda chwi.' Ac y maent hwythau yn ei ateb yntau yn ol, 'Yr Arglwydd a'th fendithio.' Pe bae nina' yn debycach i'r gwr bonheddig hwnw, yn parchu ein gweision, ac yn fwy caredig wrth ein morwynion, fe fyddai yn haws eu trin o'r haner." Boaz oedd y gwr bonheddig hwnw, mae yn amlwg.

Yr oedd Cyfarfod Misol yn Llanllyfni yn bur ddiweddar ar fywyd Owen Owens. "Y pwysigrwydd o gael teimladau crefyddol, yn gystal a deall clir, a gwybodaeth helaeth," oedd y mater dan sylw. Sylwai y siaradwr blaenorol, y Parch. Griffith Hughes, fod "gwybodaeth yn ymchwyddo," ac yn gwneyd dynion yn hunanol, a chwyddedig, a gwyntog. Galwyd ar Owen Owens i siarad ar ei ol. Ac yn debyg i hyn y cyfarchodd y cyfarfod:—"Yr ydw i yn cofio er's talwm y byddai afiechyd a elwid rickets ar blant. Byddai eu penau yn fawrion, a rhyw chwydd mawr yn eu boliau, ond eu coesau yn feinion. Yr wyf yn cofio fod un o fy mrodyr felly, pan yr oeddym yn blant. Ac yr oedd pob Doctor yn methu gwneyd dim iddo fo. Ond fe gafodd fy mam gyngor i fyn'd a fo i ffynon Criccieth, ac fe aeth a fo yno. Ac wedi bod yno am dipyn yn yfed y dw'r, fe ddarfyddodd y chwydd oedd yn ei fol o. Fe well'odd yn fuan, a daeth yn hogyn brafia fu 'rioed. Fe aeth ei fol o i'w gefn o i gyd, ac fe aeth yn hogyn cryf, iachus, mor gryf a'r un o hono ni. Os oes yma rai o hono nina' a rhyw chwydd annaturiol yno' ni, awn at ffynon goch Calfaria, dyma'r lle i gael ymwared ag o."

Yr oedd "cynydd crefyddol" o dan sylw mewn Cyfarfod Misol yn Nghriccieth Galwyd ar Owen Owens i siarad. Ac meddai,"Pan yr o'n i yn yr ysgol yn blentyn, yr ydw i yn cofio yn dda 'mod i wedi bod yn yr ysgol am flynyddoedd, ac yn meddwl nad oedawn i wedi dysgu dim. Yr oeddwn yn gweled fy llawysgrif yn gam ac yn flêr. Ond rywbryd fe darewais ar y copi cyntaf oedd genyf yn ysgrifenu arno yn yr ysgol. Ac erbyn cymharu fy llawysgrif â'r copi, gwelwn fy mod wedi dysgu llawer. Er fod fy llawysgrif yn lled gam, yr oedd yn unionach o lawer nag yr oedd yn y dechreu. Felly fe fydda i yn meddwl yn amal mai yn yr un man yr ydw' i hefo chrefydd o hyd, a bod fy llwybr i yn gam iawn, ac nad ydw' i yn cynyddu dim; ond wrth gymharu fy hun a'r peth oeddwn i ar y dechreu, yr ydw' i yn meddwl 'mod i wedi cynyddu cryn lawer." Yr oedd hyn yn rhagoriaeth yn Owen Owens, na byddai byth yn cymeryd golwg rhy dywyll a phruddaidd ar bethau. Cymerai olwg obeithiol a chalonog ar bethau crefydd. Yr oedd rhywbeth yn iachus yn ei ysbryd, heb fyned i eithafion y naill ochr na'r llall.

Mewn Cyfarfod Misol yn Arfon yr oedd "defosiwn crefyddol" o dan sylw. Cwynid fod yn anhawdd cael crefyddwyr, a hyd yn nod blaenoriaid, i fyned ar eu gliniau wrth weddio. Codai Owen Owens, a datganai ei syndod nad äi blaenoriaid ar eu gliniau yn y sêt fawr. "Dwn i beth i feddwl," meddai, "o bobl nad ä nhw ddim ar eu gliniau yn y sêt fawr. Mae'n helynt o beth na phlygai blaenoriaid, oni b'ai fod crydcymala dest (just) a'u lladd nhw."

Yr oedd Cyfarfod Misol yn Bethel, ger Penmorfa, rywbryd yn y flwyddyn 1870, ac yr oeddis yn derbyn hen frawd yn aelod o'r Cyfarfod Misol yn flaenor, oedd wedi bod gynt yn bregethwr. Ar ol i un neu ddau o hen frodyr siarad yn bur effeithiol, gofynwyd am air gan Owen Owens, a dywedodd eiriau tebyg i hyn:"Yr ydw' i yn cofio yr hen frawd yn dda yn aelod o'r Cyfarfod Misol fel pregethwr, ac y mae yn dda iawn gen i ei weled o yn dyfod yma fel blaenor. Yr oeddwn i yn meddwl wrth ei weled o, a'ch clywed ch'i yn ymddiddan a fo, am gynhaeaf gwair. Ar ddechreu y cynhauaf y mae hi yn edrych yn dywydd braf. Ac y maent yn gwneyd mydylau mawr, a elwir mydylau tywydd teg. Ond y mae hi yn troi yn dywydd gwan; a rhaid chwalu y mydylau ar hyd y cae, a hyny am ysbaid go hir. Ond cyn hir y mae hi yn gwneyd rhyw egwyl bach o haul, ac y maent yn gwneyd mydylau bach, a elwir yn 'cocyn troed bach.' Felly yr ydw' i yn gweled yr hen frawd, wedi bod a'r haul yn tywynu arno, ac yntau yn un go fawr ac amlwg. Ond trwy gyfarfod â thywydd mawr yn cael ei ddarostwng a'i chwalu. Ac y mae yn dda gen i ei wel'd o tua'i ddiwedd yn cael rhyw egwyl bach o haul eto, ac yntau yn cael ei godi yn rhyw 'gocyn troed bach,' megis."

Sylwai Owen Owens mewn Cyfarfod Misol yn Nghapel Ucha, Clynog, tua'r flwyddyn 1850, ar ddameg y gwr goludog. Canmolai y gwr goludog am ddarparu ar gyfer y dyfodol, ac am ei ddoethineb yn trin y byd. "Ar ol i'w dir gnydio yn dda ryw flwyddyn," meddai, "mae o'n siarad ag o 'i hun, ac yn ymresymu ynddo ei hun, ac yn dweyd, 'Beth a wnaf, am nad oes genyf le i gasglu fy ffrwythau iddo? 'Da iawn; onid oedd o yn siarad yn od o gall?' 'Hyn a wnaf: mi a dynaf i lawr fy ysguboriau, ac a adeiladaf rai mwy?' 'Glywsoch ch'i ddim dyn callach erioed?' 'Ac yno y casglaf fy holl ffrwythau a'm da.' Doedd dim posib' gwneyd yn well. Ond yn y diwedd y dar'u o ei methu hi: dweyd wrth ei enaid, 'Fy enaid, y mae genyt dda lawer, wedi eu rhoi i gadw dros lawer o flynyddoedd." Erbyn iddo fyn'd i farw, 'doedd gyno fo ddim ar gyfer hyny. Yr oedd ei holl dda yn hollol ddiwerth erbyn hyny. Wnai o ddim byd a nhw erbyn myn'd i farw. 'O, ynfyd, y nos hon y gofynant dy enaid oddiwrthyt; ac eiddo pwy fydd y pethau a barotoaist?' Doedda nhw dda i ddim iddo erbyn hyny. Erbyn y boreu, 'r oedd o wedi spriana'r cwbl." Yr oedd effaith neillduol yn canlyn y dywediad diweddaf, yn ei ddull pert ef o'i ddweyd. Yr oedd rhai yn wylo, rhai yn chwerthin, ac eraill yn wylo ac yn chwerthin ar unwaith. Wrth spriana y meddylir gwaith yr anifail yn gadael ei ymborth yn weddill (spare) ar ei ol. Ac ar ol gwneyd hyny, nis gall gyffwrdd âg ef, wedi hyny. Bydd yn hollol ffiaidd a gwrthodedig ganddo. Ymborth wedi ei spriana sydd ymborth hollol wrthodedig, er ei fod yr un yn gwbl a'r ymborth oedd yr anifail wedi ei fwyta yn flaenorol.

Mewn Cyfarfod Misol yn Horeb, ger Tremadog, tua'r flwyddyn 1846, yr oedd esgeuluso moddion gras dan sylw. "Fe fydd rhai pobl," meddai Owen Owens, "eisiau pobi neu olchi bob amser pan fydd moddion gras yn y capel. Ac am wn i," meddai, "pe byddai heb Seiat neu gyfarfod gweddi yn y capel, na bydda nhw heb olchi na phobi byth."

Dywedid mewn rhyw Gyfarfod Misol fod eisiau bod yn fwy hallt yn erbyn pechod. "Mae eisiau gofal mawr wrth roi halen," meddai Owen Owens. "Yr oedd y lodes forwyn acw, ryw noswaith, yn rhoddi halen yn yr uwd, ac wrth godi y cauad, fe aeth lwmp o huddug i fewn, ac mi ddifethodd y cwbl. Gwyliwn nina wrth roddi halen yn y pregethau ac yn y cynghorion i huddug fyn'd i mewn, a difetha'r cwbl. Mae arna' i ofn fod yma dipyn o huddug wedi dyfod i mewn i'r ymddiddan heddyw."

Mewn Cyfarfod Misol yn Llanllyfni, yr oedd y diweddar Barch. Robert Ellis yn llywydd, a galwai ar Owen Owens, gan ddweyd, "'Ryda ni yn disgwyl i ch'i ddwad yma i ddechreu Owen Owens." "Pwy sy'n dweyd?" meddai Owen Owens. "Y fi sy'n dweyd," meddai Robert Ellis, yn bur chwyrn. wel," meddai yntau; ac yna fe aeth ymlaen i ddechreu.

Fel y mae yn hysbys, yr oedd cryn lawer o'r wag, fel y dywedir, yn Owen Owens, a deuai hyn i'r golwg weithiau hyd yn nod mewn Cyfarfod Misol, ac mewn cysylltiad â'r Cyfarfod Misol. Eisteddai un tro wrth ochr hen flaenor diniwed ac anwybodus, pan y dygid i sylw ac y canmolid "Holwyddoreg Ysgrythyrol" y diweddar Barch. John Hughes, Lerpwl. "Beth ydy y 'Rereg' yma y mae nhw yn son am dano fo?" meddai yr hen flaenor." "Berfa olwyn Fethodistaidd," meddai Owen Owens. "Beth mae hi da?" "Gwneyd pont Fethodistaidd mae nhw," meddai Owen Owens. Yr oedd y diweddar Barch. John Owen, Tynllwyn, wedi dyfod a rhyw gynllun lled chwyldroadol o flaen y Cyfarfod Misol rywbryd, pan yr oedd John Jones, Tremadog, yn llywydd. Ystyriai John Jones fod y cynygiad yn an-Fethodistaidd, ac yn ymylu ar fod yn bechadurus. Gofynai iddo a oedd yn edifarhau am yr hyn oedd wedi ei wneyd? Safai Mr. Owen ar ei draed yn fud, a golwg wylaidd a Methodistaidd arno, gyda'i ben braidd yn gam, gan dosturio, mae yn debyg, at gulni a bychandra John Jones. Cododd Owen Owens yn sydyn ar y funyd, a dywedodd, "Mae o 'n edrych yn edifeiriol iawn, beth bynag." Nid oes eisiau dweyd fod Owen Owens yn cydymdeimlo â John Owen, gan fod y ddau yn gyfeillion mawrion, ac yn meddwl yn uchel o'u gilydd, er mor annhebyg oedd y naill i'r llall; a chwarddwyd y peth i ffordd ar unwaith. Yr oedd mewn Cyfarfod Misol yn Arfon, pan yr oedd y diweddar Mr. Thomas Lewis, A.S., Bangor, ynghyd a dau eraill o'r un man, yn cael eu derbyn yn aelodau o'r Cyfarfod Misol. Yr oedd un o'r tri yn un o Eifionydd; a gwyddai Owen Owens nad oedd ganddo nemawr o wybodaeth dduwinyddol. Gofynai rhywun i Owen Owens ar ol iddo ddyfod adref, sut y daeth hwnw trwyddi hi. "O, wel," meddai yntau, "fe griodd o dipyn, ac fe wnaeth hyny y tro yn llawn cystal iddo fo."

Yr oedd y diweddar Barch. John Griffith, Bethesda, yn pregethu yn hynod mewn Cyfarfod Misol un tro, gan ddweyd pethau newydd a beiddgar iawn. A dywedodd Owen Owens ar y diwedd, "Wel, chlyw'is i ffasiwn fentro 'rioed."

Ar ol bod yn gynrychiolydd yn y Sasiwn, ac wrth osod yr adroddiad o flaen y Cyfarfod Misol, dywedai,—" Yr o'n i wedi meddwl am ddwad a'r petha adra'n gynes, ond mae nhw wedi oeri llawer ar y ffordd."

Nid oedd neb yn mwynhau Owen Owens yn fwy na'r diweddar Barch. David Jones, Treborth; a byddai raid iddo siarad bob amser pan fyddai efe yn llywydd y Cyfarfod

YN Y SASIWN.

Nid anfynych y bu Owen Owens yn siarad yn Sasiwn ei Sir ei hun, sef Sir Gaernarfon. Mae cof am dano yn siarad yn Nghaernarfon, yn nghapel Engedi, un tro, gyda dylanwad mawr. "Y nefoedd," oedd y mater, a Dr. Owen Thomas oedd y llywydd. A galwodd Dr. Thomas arno i siarad. "Dyna oedd yn taro i fy meddwl i." meddai. "Fe fyddaf yn dilyn y Cyfarfodydd Misol yn Lleyn ac Eifionydd yn bur gyson. Nos Lun, fe fydd y bobl yn garedig iawn wrtha i. Fe fydd wyth neu ddeg yn gafael ynof, ac yn dweyd, Acw yr yda ch'i i ddwad.' Ond boreu dranoeth, pan yn bwyta, fe fyddan' yn gofyn yn ddieithriad i mi, pa bryd y byddaf yn myn'd yn ol, fel wedi blino ar fy nghadw. Ond os caf fyn'd i'r nefoedd, ni ofynith neb i dragwyddoldeb pa bryd yr af yn ol. Ond fe gaf weled Iesu Grist fel y mae, a bod yn dragwyddol gyffelyb iddo." Dywedir fod rhyw effeithiau annesgrifiadwy yn canlyn y sylwadau hyn. Dro arall, yn yr un lle, foreu y dydd olaf, galwai yr un gwr arno i siarad ar Ragluniaeth. Yn ei ddull cartrefol ei hun, fe ddy. wedai,—"Fe fydda i yn meddwl mai Rhagluniaeth fydd yn cadw y gwartheg acw rhag tori yn rhydd yn y nos, a difetha eu gilydd." Yr oedd sylw cartrefol yr hen frawd yn codi gwên i wyneb pawb. Ac nid oedd neb yn gwenu mwy na Dr. Thomas.

Fel y cyfeiriwyd o'r blaen, fe'i dewiswyd yn gynrychiolydd i'r Sasiwn yn y flwyddyn 1876, a hyny ar hyd y flwyddyn, yn ol yr arferiad y pryd hwnw. Yr oedd efe erbyn hyn yn 76 mlwydd oed. Gresyn na buasid wedi ei ddewis ryw ddeg, neu bymtheg, neu ugain mlynedd yn gynt. Yr oedd Owen Owens yn haeddu hyn pe na buasai dim ond am ei ffyddlondeb, heb son am ei allu anarferol i siarad. Ond fel hyn y rhyngodd bodd y Cyfarfod Misol! Onid ydyw Cyfarfod Misol yn rhyw greadur anniolchgar iawn? Nid Owen Owens oedd y cyntaf na'r diweddaf a welodd ac a deimlodd hyn. Ni chlywsom er hyny fod Owen Owens yn cwyno dim. Ond fe aeth i'r Sasiwn pan ofynwyd iddo, ac fe wnaeth ei waith yn onest a ffyddlon, er fod pwysau yn agos i bedwar ugain mlynedd ar ei ysgwyddau ar y pryd. Yr oedd hefyd yn lled wanllyd ei iechyd y pryd hwn. Digwyddai y Sasiynau hefyd fod ymhell o'i gartref ef. A chan nad oedd erioed wedi arfer teithio llawer gyda'r train, yr oedd hyny yn effeithio llawer arno yn yr oedran yr oedd ynddo. Fe fu yn wael iawn yn Sasiwn Drefnewydd yn yr haf, ac yn y Wyddgrug yn y gauaf. Fe gollodd rai o'r cyfarfodydd oblegid hyn, ac yr oedd yn ei wely yn ystod un cyfarfod. A phan ddaeth ei gyd-gynrychiolydd, y Parch. Thomas Ellis, yn ol o un cyfarfod, a gofyn iddo sut yr oedd, dywedodd, "Sâl iawn ydw' i Thomas bach; 'ddyliwn i mai ychydig iawn yn salach fyddai raid i mi fod, i farw." Ond er gwaethaf yr holl anfanteision, tynodd sylw mawr. Yr oedd llawer yn datgan eu syndod eu bod heb weled neu glywed am hen gymeriad mor nodedig, mor wreiddiol, ac mor alluog. Ymysg eraill, clywsom fod yr enwog a'r diweddar Barch. Richard Lumley yn synu at hyn. Dywedodd lawer o bethau tarawiadol a disglaer, a hyny yn ei ffordd hynod ei hun. Yr oedd ganddo allu mawr i ddweyd pethau a lynent yn meddyliau dynion am amser maith,—pethau i'w cofio am oes. A dywedodd lawer o bethau felly yn y Sasiynau hyn. Yr oedd amryw o'r siaradwyr a'i dilynai yn cyfeirio at ei sylwadau fel pethau hynod a gwerthfawr.

Y Sasiwn gyntaf yr aeth iddi a gynhelid yn Rhuthyn, Ebrill y 5ed, y 6ed, a'r 7fed. Yr oedd hon yn Sasiwn fythgofiadwy ar amryw gyfrifon; ac Owen Owens a ddechreuodd y cyfarfod cyntaf ynddi, yr hwn a gynhelid 2 o'r gloch dydd Mercher, y 5ed. Mae hyn yn brawf fod arweinwyr y Sasiwn yn gwybod am dano. "Ar brydiau, yr oedd y cyfarfodydd yn llawn brwdfrydedd; ac nid annyddorol ac anfuddiol oedd presenoldeb rhai fel cynrychiolwyr ag sydd yn meddu rhyw neillduolion (oddities)—dynion ag sydd yn meddwl yn eu dull eu hunain: ac yn traethu eu meddyliau yn eu dull eu hunain. Y mae presenoldeb y cyfryw yn ein cyfarfodydd yn rhoddi rhyw amrywiaeth dymunol iddynt fel y rhydd mynyddau cribog ymhlith dyffrynoedd tlysion ein gwlad." Mae yn amlwg fod yma gyfeiriad at Owen Owens fel un, ac ni a gredwn fel yr hynotaf o'r oll. Yr oedd yn tynu sylw mawr yn yr holl gyfarfodydd. I'r Sasiwn hon yr anfonwyd y diweddar Barch. Dr. Saunders, a'r diweddar Mr. David Evans, Caerdydd, fel cenhadau dros y Deheudir, i osod i lawr achos capel Saesneg Aberdar, yr hwn yr oedd y Presbyteriaid yn bygwth myned ag ef oddiar y Methodistiaid Yr oedd Dr. Saunders y pryd hwnw yn nghyflawnder ei nerth a'i ddylanwad, ac yr oedd Mr. Evans yn un o'r dynion mwyaf doniol a galluog, a rhyw ddull nodedig ganddo o osod ei feddyliau allan. Yr oedd areithiau y gwyr hyn yn tanio pawb, ac yr oedd rhai o'r cyfarfodydd yn berwi gan frwdfrydedd. Yr oeddynt yn dadleu yr achos gyda nerth a hyawdledd anghyffredin, fel ag yr oedd y dylanwad a gaent ar y cynulliad yn fyddarol." Ond er fod doniau penaf De a Gogledd yn siarad ar yr achlysur, sef y gwyr uchod, ynghyd a'r Parchn. Dr. Owen Thomas, Dr. Hughes, Roger Edwards, a David Davies, Abermaw (yr hwn oedd llywydd y Sasiwn ar y pryd); Mri. Ioan Jones, Rhuthyn; David Roberts, Hope Street, Lerpwl, &c., a'r doniau hyny yn cael eu cynhyrfu gan achos anghyffredin iawn; eto nid oedd doniau yr hen amaethwr plaen a gwledig o Gors-y-wlad, Eifionydd, yn cael ei gymylu ganddynt o gwbl; yn hytrach yr oedd yn tynu cymaint o sylw, os nad mwy, na neb o honynt. Gosodwyd yr achos o faen y Gymdeithasfa ddwywaith gan y gwyr hyn, sef yn y Cyfeisteddfod ac yn y Seiat gyffredinol, a siaradodd Owen Owens yn y ddau gyfarfod. Siaradodd yn ddoniol anarferol yn y Cyfeisteddfod. "Mr. Owen Owens, Cors-y-wlad, hen wr hollol wreiddiol o ran ei berson, ac yn ei ddull o feddwl, a siaradodd nesaf." "Mae yn an'odd i mi wybod," meddai, pa beth i'w ddweyd, ond wedi codi rhaid i mi ddweyd rhywbeth. Rhyw greadur gwyllt ydw' i, ac fel pob dyn gwyllt, yr wyf yn meddu ar duedd garedig (cym.) Yr ydw' i wedi gweddio digon, ond er pob peth yr oedd y gelyn wedi cael y llaw ucha' arna' i. Fe fum i yn ofni 'mod i'n gybydd, ond cybydd tlawd cofiwch (chwer.) Yr wyf wedi bod yn Fethodist er's yn agos i driugain mlynedd; ond pe buasai fy mrodyr yn leicio, fe allasen' gael digon o achosion i 'niarddel i lawer gwaith. Ond nid oedd gweddio yn llwyddo gyda mi i gael ymwared â chybydd-dod,—ar 'y ngholled yr o'n i o hyd er gweddio. Dyna ddigon o ragymadrodd (chwer). Yr yda' ch'i yn gwrando yn gampus, ond hwyrach mai gwell ydy' i mi eistedd i lawr (lleisiau, ewch ymlaen). Wel, wrth wel'd na wnai gweddio mo'r tro i gael ymwared â chybydd-dod, nid oedd dim imi wneyd ond naill ai marw yn gybydd, neu fynu cael ymwared âg o. Wel, mi bryn'is gae, ac mi rho'is o at geffylau pregethwyr, a thrwy hyny mi dor'is ben y Goliath o gybydd-dod â'i gleddyf ei hun (cym. a chwer.). 'Fuo mi ddim ar fy ngholled o ro'i y cae; mae yr Hollalluog wedi ei roddi yn ol i mi un waith ar ddeg (chwer.). Yr ydyw' i yn teimlo yn bur gynes 'rwan, os peidia i a chael anwyd wrth fyn'd adra'" (chwer. mawr). Tua'r flwyddyn 1860, fe brynodd Owen Owens gae bychan wrth gapel Bwlchderwin, oddeutu acer o faint, ac fe'i rhoddodd yn eiddo i'r Cyfundeb; ac y mae yn eiddo i'r achos yn y lle eto. Costiodd iddo o ddeuddeg i bymtheg punt, ac nid rhodd fechan oedd hyn iddo, pan ystyriom ei amgylchiadau. Yn nechreu ei oes, yr oedd ei ffarm dan ddyled o amryw ugeiniau o bunau. Ffarm fechan, uchel, gorsiog, a sal ydyw Cors-y-wlad. Pe buasai amaethwyr Mon, Dyffryn Clwyd, a Lleyn yn ei gweled, buasent yn meddwl fod yn anmhosibl iddo fyw ynddi, pe buasai yn ei chael am ddim. Ond erbyn y flwyddyn 1860, yr oedd yr hen frawd wedi talu y ddyled, ac wedi dyfod yn lled gefnog. Yr oedd hefyd wedi ffarmio yr achos yn Mwlchderwin yr un mor gydwybodol a ffyddlon yn y fargen. Maddeued y darllenydd hefyd y gair "ffarmio" am ofalu am achos Mab Duw. Ac un o'r pethau cyntaf a wnaeth ar ol cael ei gefn ato, oedd rhoddi y rhodd uchod i'r Arglwydd. Yr oedd Owen Owens yn gredwr cryf mewn Rhagluniaeth, fel y gwelir yn flaenorol yn yr hanes hwn, ac fel y tystia ei gymydogion. Tystiant hefyd ei fod yn credu yr adnod hono yn gryf iawn, "Anrhydedda yr Arglwydd a'th gyfoeth, ac a'r peth penaf o'th holl ffrwyth. Felly y llenwi dy ysguboriau â digonoldeb, a'th win—wryfoedd a dorant gan win newydd." A thrwy gredu hyn, fel y dywedodd yn yr anerchiad uchod, fe dalodd yr Arglwydd am y cae "un-ar-ddeg o weithiau." Er syndod i bawb, ond i'r neb sydd yn credu yr adnod hon, yr oedd yn werth mil o bunau, meddir, pan y bu farw. Rhaid cofio er hyny iddo gael ei fendithio â dwy wraig o'r fath oreu.

Yn y Seiat gyffredinol dywedodd ychydig eiriau drachefn ar yr un mater, yn ei ddull mwyaf digrifol. "Yr ydw' i yn coelio pe buasai y cyfeillion yma yn dwad trwy y wlad gyda'u tymer boeth y buasa nhw yn ysgubo hyny o arian sydd yn Sir Gaernarfon i gyd. Mae nhw wedi fy nhempero i yn iawn. Son am gini yn wir! [Yr oedd amryw wedi addaw gini at yr amcan]. Mi dal'is i ddau gini i dwrna yn Nghaernarfon am siarad yn salach o'r haner (chwer. mawr). Mi dreia i gario adra o'r Sasiwn yr hyn mae nhw wedi ei ddweyd yn chwilboeth" (chwer. mawr).

Yn nghyfarfod y blaenoriaid, "Addysg grefyddol yr ieuenctyd" oedd o dan sylw. A gwnaeth Owen Owens y sylwadau pert a byw a ganlyn:—"Dyda ni ddim am wneyd rhai pethau, am nad ydy' nhw yn bethau mawr; ond bydd llawer o bethau bach yn gwneyd bwndel go fawr pan y down ni i wely angeu. Dyna oedd eisiau, gwneyd y pethau bach oedd yn ein cyraedd; dweyd un gair bach wrth basio, dim ond darn adnod. 'Wyddo ni yn y byd pa faint o ddaioni a wnai peth mor fach a hyny. Er's tipyn yn ol yr oedd dyn yn cateceisio yr Ysgol Sul, ac medda fo wrth un o'r bechgyn, 'Mi fydda'n well i ti fod yn neidr yn myn'd allan o'r clawdd na marw yn ddyn annuwiol.' Mi lynodd y gair yn meddwl y bachgan, fel na chafodd o ddim gorphwysdra nes myn'd at waed y groes. Siaradwch a'r bechgyn am fyd arall. Gwnewch lawer o bethau bychain, os na allwch wneyd pethau mawrion. Mi ddeall'is i nad allwn i ddim gwneyd pregethwr, er i rywrai fy anog i hyny; mi ddeudwch ch'itha nad oedd dim anhawsder i gael hyny allan. Yr ydw' i wedi bod yn ceisio gwneyd y pethau bach oedd o fewn fy nghyraedd. Yr ydw' i am wneyd llawer o bethau bach nes yr ant yn un bwndel mawr. Ond 'does arna i ddim eisio eu gwel'd nhw 'rwan. A wyddoch ch'i beth ydy 'Cadw—mi—gei?' Rhyw focs bychan ydy o, a thwll i roddi arian i mewn ynddo fo: 'dydy nhw ddim i ddwad allan am amser hir iawn. Ond pan ddaeth y bachgan i'w oed fe agorwyd y bocs, ac yr oedd mwy ynddo fo nag oedd neb yn ei feddwl. Yr yda ch'itha yn Rhuthyn yma wedi rhoi mwy yn y 'Cadw-mi-gei' nag yr yda ch'i yn ei feddwl; cewch weled hyny pan yr agorir o yn yr adgyfodiad. Mi wni am lawer hen flaenor oedd wedi gollwng mwy i'r 'Cadw-mi-gei nag yr oedd efe ei hun na neb arall wedi ei feddwl; ond bydd y cyfan yn dyfod i'r golwg pan fydd y Brenin Mawr yn agor y Cadw-mi-gei.' 'Arglwydd, pa bryd y'th welsom yn newynog, ac y'th borthasom? neu yn sychedig, ac y rhoisom i ti ddiod? &c. Yn gymaint a'i wneuthur o honoch i un o'r rhai hyn fy mrodyr lleiaf, i mi y gwnaethoch. Y pryd hwnw bydd y dimeiau bychain wedi troi yn sofrens i gyd. Mae y cyfan yn y 'Cadw-mi-gei,' a do'nt i'r golwg pan fydd y Barnwr yn agor y blwch." "Derbyniwyd sylwadau gwreiddiol yr hen ddiacon parchus gydag arwyddion helaeth o gymeradwyaeth."

Yr oedd yn wael yn Sasiwn Drefnewydd yn Mehefin 13-16, fel y cyfeiriwyd, ac ni ddywedodd ond ychydig yno. Dechreuodd y Seiat gyffredinol 2 o'r gloch. Gofynwyd iddo ddweyd gair o goffhad am y diweddar Barch. John Owen, Ty'nllwyn, yr hwn oedd newydd farw ar y pryd. Yr oedd yn hynod o gyndyn i ddweyd dim, er ei fod yn hollol adnabyddus o Mr. Owen, a chanddo feddwl uchel o hono. O'r diwedd cododd i fyny yn sydyn ar ganol y llawr, a dywedodd, "Gofyn i mi ddweyd gair ar John Owen yr yda ch'i, ni fyddai waeth i ch'i ofyn i mi fesur y pellder oddiyma i'r haul hefo'r ffon yma nag i mi dreio mesur a phwyso John Owen," meddai, gan godi ei ffon i fyny, a chydio yn ei chanol.

Yr oedd y Sasiwn a gynhaliwyd yn Mhwllheli, Awst 23-25, yn un bwysig ar amryw gyfrifon. Dyma y tro cyntaf y dygwyd achos y "Gronfa Gynaliaethol" gerbron y Gymdeithasfa yn swyddogol neu gyfundebol, felly. Anfonid Mri. Peter Roberts, Llanelwy, a John Jones, Llanfyllin, o'r Gymanfa Gyffredinol i'r pwrpas hwnw. Rhoddodd Mr. Roberts un o'i areithiau goreu, ac y mae dweyd hyny am dano ef yn dweyd llawer; a chaed araeth gref a llawn o ffeithiau gan Mr. Jones. Siaradodd amryw frodyr eraill ar y mater; a'r hyn sydd yn ein synu yn yr adroddiad o'r drafodaeth ydyw, nad ydyw cymaint ag enw y "Drysorfa Gynorthwyol" yn cael ei grybwyll gan yr un o'r siaradwyr. Yr oedd Mr. Hugh Owen (Syr Hugh Owen), Llundain, yno hefyd, yn rhoddi hanes y casgliad cyntaf at Brifysgol Aberystwyth, ac yn dweyd amryw ffeithiau dyddorol am y symudiad pwysig hwnw. Yr oedd "Cynydd anghymedroldeb" yn cael sylw dwysaf y Gymdeithasfa. Rhoddodd Owen Owens anerchiad byr, llawn min a dyddordeb ar y mater. "Yr ydw' i," meddai, "wedi bod yn ddirwestwr er's dros haner cant o flynyddoedd, ac ni bum i erioed yn feddw na chyn na chwedi hyny. Esgeulus o ryw dipyn ddar'u ni yn amser dirwest gynt. Yr amser hono, yr oedd wedi myn'd yn gywilydd gan bobol gymeryd y diodydd meddwol. Pe'r edrychem yn ol at y daioni oedd dirwest wedi ei wneyd, fe fyddem yn fwy selog drosti. Ni welir byth 'rwan y diodydd meddwol yn y Cyfarfodydd Misol nac yn y tai capeli; ond peth dieithr gynt oedd bod hebddynt yn y lleoedd hyny. Yr ydw' i am ddwyn y mater o flaen yr Ysgol Sul y Sabboth nesaf. Ni fethodd hi erioed a chyraedd ei hamcan; ac ni fetha hi ddim 'rwan, ond iddi gael chwareu teg. Awn trwy yr Ysgolion Sabbothol i dreio cael yr holl aelodau yn ddirwestwyr, ac fe lwgwn y tafarnwyr yn fuan; ond 'does arna' i ddim eisio eu llwgu nhw, chwaith, mwy na rhyw bobl eraill; gallant fyn'd at rhyw alwedigaeth onest (chwer.)—ond gwelid yn fuan wedd arall hollol ar Sir Gaernarfon " Yn nghyfarfod y pregethwyr, adroddai Dr. Owen Thomas hanesyn Owen Owens am y parrot yn ei ddull pert ac effeithiol ei hun. Gwelir yr hanesyn mewn cwr arall o'r llyfr hwn. Siaradodd Owen Owens, hefyd, yn dda yn nghyfarfod y blaenoriaid ar "Feithrin ysbryd darllen—beth oedd gan y blaenoriaid i'w wneyd tuag at hyny."

Oddeutu amser Sasiwn y Wyddgrug, yr hon a gynhelid Tachwedd 28-30, yr oedd y wlad yn cael ei chynhyrfu ar fater y "Llywodraeth a'r cwestiwn dwyreiniol;" a daeth y peth hyd yn 'nod i'r Sasiwn, a phasiwyd penderfyniad arno. Siaradodd Owen Owens ar y mater yn ei ddull ei hun, ac heb honi gwybod fawr am yr helynt, gan ddangos ei gallineb arferol. "'Dydw i yn gwybod fawr am y Parliament yna. Ond mi wn un peth, wel'is i 'rioed gyfarfod gweddi yn methu ei farc. Beth fyddai i ch'i dreio cyfarfod gweddi i drin yr hen Dwrci yna? 'Fyddai dim mwy gan yr Arglwydd ei drin o mwy na chyw brân. Felly y byddai yr hen bobl yn gwneyd yn amser rhyfel Bonaparte. Yr oedd pawb wedi myn'd i feddwl y d'oi o drosodd i'r wlad yma. Ond fe aeth y wlad i weddio, ac fe'i cadwyd o draw. Byddent yn cynal cyfarfod gweddi bob boreu dydd Mercher, am naw o'r gloch; a byddai y pladurwyr yn amser y cynhauaf yn gadael eu pladuriau yn y meusydd, ac yn myn'd i'r capel i'r cyfarfod gweddi, ac yn gweddio nes y byddai eu chwys yn diferu; a chadwyd Boni o'r wlad. Mi greda' i pe cai ni gyfarfod gweddi y triniai yr Arglwydd yr hen Dyrciaid yna hefyd. Treiwn gyfarfod gweddi, gyfeillion, i'w trin nhw. 'Wyddo' ni yn y byd beth wnai cyfarfod gweddi. Os metha gweddi yn hyn, hi a fetha am y tro cyntaf erioed. Beth na all gweddi ei wneyd?" (cym.). Yr oedd 'myn'd' anarferol ar yr araeth hon, a phawb yn mwynhau, yn enwedig Dr. Owen Thomas, cadair yr hwn, meddir, oedd bron a syrthio. Siaradodd amryw weithiau yn y cyfarfodydd eraill hefyd.

Dywed ein hen gyfaill, Robert Owen, Bwlchderwin, fod Owen Owens wedi bod ar "daith" er's tua haner can' mlynedd yn ol gyda'r diweddar Barch. Griffith Hughes, am dair wythnos. Mae yn ddigon tebyg ei fod y pryd hwnw yn myned yn gynrychiolydd i ryw Sasiwn neu Sasiynau. Meddai Robert Owen am yr adeg hono, "Yr oedd fel pe buasai darn helaeth o'r byd yn myn'd i ffwrdd wrth i Owen Owens ein gadael am gyhyd o amser."

YN Y CYFARFOD LLENYDDOL.

Pan ysgrifenir hanes Cymru am y ganrif bresenol, gwelir fod gan y Cyfarfodydd Llenyddol law fawr mewn gwneyd ein gwlad yr hyn ydyw yn awr. Credwn fod y rhan fwyaf o brif ddynion y genedl ar hyn o bryd, wedi cychwyn eu gyrfa gyda'r cyfarfodydd hyn, hyny ydyw, y rhai sydd dros bump a deugain oed. Mae y Cyfarfodydd Llenyddol yn awr yn bethau hollol wahanol i'r hyn oeddynt er's deugain mlynedd yn ol. Y pryd hwnw, nid oedd gan fachgen neu ddyn ieuanc braidd un man arall i ddangos neu brofi ei dalent, ond ynddynt hwy. Ac nid oedd y cyfarfodydd hyn mewn mwy o fri yn un man nag yn Eifionydd. Dechreuwyd eu cynal yn y rhan hon o'r wlad tua'r flwyddyn 1853. Ac yr oedd rhai o brif ddynion y genedl yn dal cysylltiad a hwy, ac wrth law i'w cario ymlaen, megis y Parchn. William Ambrose (Emrys); John Owen, Tynllwyn (Gwindy y pryd hwnw); Eben Fardd; I. D. Ffraid, ynghyd ag eraill oedd heb fod yn llawn mor enwog, megis Ellis Owen, Cefn-y-meusydd; Tegidon; Bardd Treflys; Dewi Arfon, &c. Ac nid oedd neb a weithiodd yn well gyda hwy nag Owen Owens; ac yr oedd ganddo allu mawr mewn un cyfeiriad yn arbenig. Yn wir, braidd na ellir dweyd ei fod ar ddechreu y cyfarfodydd hyn yn ddigymar fel llywydd. Byddai dim ond golwg arno yn taflu bywyd i'r cyfarfodydd; a phan godai ar ei draed, byddai y bobl yn barod i chwerthin; a phan agorai ei enau ac y dechreuai siarad, byddai pawb yn fyw gan sirioldeb a brwdfrydedd. Pan welodd y gwr call a chraff hwnw, y diweddar Mr. Richard Williams (Beuno), Porthmadog, Owen Owens, yn llywydd Cyfarfod Llenyddol yn Mhorthmadog, y tro cyntaf y bu yno, dyna ddywedodd, "Wel, dyma, The right man in the right place [yr iawn ddyn yn yr iawn le]; mae digon o fywyd ynddo, fel sydd eisiau mewn cyfarfodydd fel hyn." Bu Owen Owens yn cynal dau neu dri o gyfarfodydd yn Mhorthmadog gyda I. D. Ffraid, y cyntaf yn llywydd, a'r olaf yn feirniad. Yr oedd I. D. Ffraid wedi synu na buasai wedi gweled neu glywed am ddyn mor fawr ag Owen Owens cyn hyny. Ac yr oedd wedi dotio at ei ddawn a'i ffraethineb, ac yn ei haner addoli ymron. "Efallai," meddai, "mai y rheswm paham yr o'n i heb glywed am dano ydyw, fod yma gynifer o ddynion mawr yn Eifionydd yma. Mewn gwlad lle y mae cynifer o fynyddoedd uchel ag sydd yn Arfon, nid yw mynydd pur uchel yn ymddangos yn rhyw uchel iawn, yn enwedig pan y mae y Wyddfa yn ymyl. Fe fuasai mynydd go gyffredin yn Arfon, pe buasid yn ei symud i Ddyffryn Clwyd yn ymddangos yn fynydd uchel iawn. Hwyrach mai felly y mae Owen Owens yma. Mae o wedi ei ddwyn i fyny yn nghanol y cewri, ac felly, nid yw yn ymddangos mor fawr, er ei fod yn fawr. Gwlad y cewri ydyw Eifionydd,—Dewi Wyn, Robert ap Gwilym Ddu, Pedr Fardd, Nicander, Emrys, &c Ac felly, nid yw Owen Owens yn ymddangos mor fawr yn nghanol y cewri. Ond pe buasai yn cael ei symud i Sir Ddinbych, neu i ryw Sir arall, fe fuasai yn cael edrych arno yn ddyn mawr iawn. Ni fedra' i roddi cyfrif yn y byd ond hyn pa'm na byddai mwy o son am Owen Owens." Yr oedd Owen Owens yn tynu I. D. Ffraid allan, ac I. D. Ffraid yn tynu Owen Owens allan; fel yr oedd y cyfarfodydd hyny ymysg y rhai goreu a gaed erioed yn y wlad. Yn un o'r cyfarfodydd hyn yr oedd cyfreithiwr yn siarad, yr hwn a gollodd ei araeth, ac fe fethodd a myned ymlaen. Dywedai Owen Owens ar ol iddo eistedd i law, "Wel, mi fydd gen i beth go ryfedd i'w ddweyd ar ol myn'd adra' i Fwlchderwin—dweyd fy mod i wedi gwel'd twrna wedi myn'd heb ddim i'w ddweyd." Ar ddiwedd un o'r cyfarfodydd hyn, gwnaeth Bardd Treflys yr englyn canlynol iddo:

"Difyrus yw diferiad—ei eiriau
Synwyrol yn wastad;
Am hyny fy nymuniad—
Hir oes i lyw Cors-y-wlad."

Yr oedd Owen Owens ac I. D. Ffraid yn lletya, noson un o'r cyfarfodydd hyn (y rhai a gynhelid bob amser ar ddydd Nadolig), yn nhŷ y diweddar Barch. Edward Davies. Gofynai I. D. Ffraid iddo pa faint oedd ei oedran. "Dydw i ddim mor hen ag yr yda ch'i yn meddwl," meddai Owen Owens. "Mae eich pen ch'i yn wyn iawn," meddai I. D. Ffraid." "Dyna'r lle gwana arna i," meddai Owen Owens yn y fan. Byddai y bobl mor hoff o'i glywed yn siarad yn y cyfarfodydd hyn, fel y byddai hyny ar drefnlen pob cyfarfod y byddai ynddo, ddwy neu dair gwaith yn ystod yr un cyfarfod—" Araeth gan y llywydd." Byddai llawer yn ei feio am fod mor ddigrifol yn y cyfarfodydd hyn, ac am gynyrchu cymaint o chwerthin ac ysgafnder. Ond ychydig a wyddai y gwyr difrifol hyn ei fod yn gorfod ffrwyno llawer arno ei hun, neu gallasai ddweyd llawer mwy o'r pethau digrifol hyn. Fel y dywed y diweddar Barch. Roger Edwards am dano yn y Drysorfa, y mis ar ol iddo farw: "Yr oedd efe yn ffrwyno y dawn bywiog hwn oedd ynddo." Ond ar adegau neillduol, megis ar brydnawn dydd Nadolig, byddai yn gollwng y ffrwyn ar ei war, megis, ac yn gadael iddo redeg yn wyllt, am fod yr adeg hono mor farwaidd. Ar yr adeg hono, un tro yn Mhorthmadog, un o'r pethau cyntaf a ddywedodd oedd," Pan o'n i yn cychwyn oddicartre', dywedodd yr hogyn bach acw am ryw ddyn,—' Tada, bach, anwyl, clws;' onid oedd o yn dweyd celwydd yn ofnadwy?" Aeth y bobl i chwerthin yn anghyffredin. "Peidiwch a chwerthin cimin," meddai yntau, "rhag ofn i ch'i dori ar eich traws ar ol cinio Nadolig yma." Aeth y bobl i chwerthin mwy ar ol hyny. ""Fuasech ch'i ddim yn chwerthin," meddai yntau, "pe buasai y clwy' sydd ar y gwartheg ar y gwyddau." Aeth y bobl i chwerthin mwy wed'yn nag o'r blaen. Yr oedd y Parch John Owen, Tynllwyn, yn feirniad yn y cyfarfod, ac nid oedd yn hoffi rhyw lawer o ddigrifwch un amser, ond yn enwedig ar draul chwerthin am ben clwy' y gwartheg. A dywedai mai nid peth i chwerthin am ei ben ydoedd. Aeth Owen Owens ymlaen gan ddweyd, "Rhaid i ni beidio cellwair hefo clwy' y gwartheg: mae John Owen yn dwrdio."

Mewn Cyfarfod Llenyddol yn Mhorthmadog yr oedd yn llywydd, tua'r flwyddyn 1860, ac araeth am bum' munyd ar yr Ysgol Sabbothol i gystadlu arni; ond nid oedd neb yn dyfod ymlaen, er cymell llawer. Anogwyd y llywydd ei hun i wneyd gan nad oedd neb arall am gynyg. Yr oedd Owen Owens newydd fod yn areithio ar y mater mewn cyfarfod mawr yn perthyn i'r Ysgol Sabbothol yn nhref Caernarfon, ac wedi cael cryn hwyl ar yr achlysur hwnw. Yr oedd yn falch o gael y cyfleusdra i roddi yr araeth drachefn. Un o'r pethau cyntaf a wnaeth oedd gofyn, "Beth a wnaeth yr Ysgol Sabbothol?" Ond nid oedd yr un ateb yn dyfod. Yr oedd yr ateb wedi dianc o'i gof i gyd. Ond yr oedd yr hen frawd i fyny a'r achlysur, fel y dywedir. Ac yma gwelwn engraifft nodedig o'i gyfrwysdra, cyflymdra ei feddwl, a'i hunan-feddiant. Mae yn gofyn y cwestiwn drachefn a thrachefn,—"Beth a wnaeth yr Ysgol Sabbothol? Beth a wnaeth yr Ysgol Sabbothol?" gan godi ei law chwith i fyny, a'i hestyn allan, ac yna ei thynu drwy ei wallt, gan grafu ei ben, fel y byddai pan yn methu, ac yn myned i ddyryswch. "Fe gewch gewch ch'i guro yn union," meddai, gan ddisgwyl y deuai rhywbeth i beri iddynt roddi cheers cyn hir. Yn ei gyfyngder fe waeddai drachefn, "Beth wnaeth yr Ysgol Sul? Fe gewch ch'i guro gyda hyn." O'r diwedd dyma atebiad yn dyfod, ond ei fod yn un rhyfedd iawn. "Beth wnaeth hi? Mae hi wedi hel bwgan 'Stumllyn i ffwrdd [bwgan adnabyddus iawn yn y wlad]. Beth wnaeth yr Ysgol Sabbothol? Mae hi wedi boddi holl Jack Lantars y wlad. 'Does dim Jack Lantar yn yr holl wlad 'rwan, os nad oes ryw un tua'r Pennant yna." Erbyn hyn yr oedd y pum' munyd i fyny, ac Owen Owens wedi enill y wobr yn anrhydeddus, a neb yn gwybod ond efe ei hun ei fod wedi bod mewn un brofedigaeth. Ni chafodd neb yn Mhorthmadog wybod, ond wedi dyfod i Fwlchderwin dywedodd ei hanes i gyd. Agorai ei fynwes i gyd iddynt hwy. Os byddai wedi cael hwyl anghyffredin yn rhywle, caent wybod hyny; ac os fel arall y byddai arno, byddai yr un mor barod i ddweyd.

Mewn Cyfarfod Llenyddol yn rhywle yn Eifionydd yr oedd Owen Owens yn llywydd, a galwai ar blant i ddyfod ymlaen i ddarllen, a hwythau yn lled, anniben yn dyfod. "Dowch, dowch, gyda brys," meddai yntau, "neu mi fyddwch wedi myn'd dros yr oed yn union deg."

Bu Owen Owens yn llywydd mewn amryw Gyfarfodydd Llenyddol yn yr hen adeilad mawr sydd yn Ynys-y-pandy, Cwmystradllyn. Un tro, rhoed gwobr am yr englyn goreu i'r llywydd; a dyma yr englyn a enillodd y wobr, yr hwn a gyfansoddwyd gan Gwilym Eryri:

"Gwres y wledd sy' o Gors-y-wlad,—yn hwylus
A hylaw at alwad;
Ffyddlonaf, dirionaf, dad,
Gomewydd o iawn gymeriad."

YN Y CYFARFOD DIRWEST.

Pan ddaeth dirwest i'r wlad, 1836-7, daeth Owen Owens yn ddirwestwr selog ar unwaith, a daliodd ati gyda'r gymdeithas hono i'w ddiwedd. Areithiodd lawer o'i phlaid am ddeugain mlynedd. Yr oedd ei ddawn yn taro yn dda yn y cyfarfodydd hyny, gan ei fod mor fywiog a digrifol, er, hwyrach, y buasai yn well iddo beidio bod mor ddigrifol; ond dylld cofio mai dyma duedd braidd holl areithwyr dirwestol yr oes hono. Y peth cyntaf a ddywedodd wrth areithio yn Nhremadog rywbryd oedd hyn,—"Dau ben fydd ar fy araeth i heddyw, a'r rhai hyny yn ymyl eu gilydd," gan awgrymu ei fod am fod yn fyr. Yr oedd Cymanfa Ddirwestol yn cael ei chynal yn Mhenygroes, Llanllyfni, ar brydnawn Sadwrn unwaith. Nid oedd neb o'r siaradwyr i siarad am fwy na deng munyd. Galwyd ar Owen Owens ymlaen. Cododd i fyny yn sydyn a chynhyrfus fel arfer, ac aeth ymlaen fel hyn,—"Wel, mi ddeuda i am ddeng munyd, ac mi ddeuda y gwir; ac y mae yn beth rhyfedd clywed dyn yn siarad am ddeng munyd heb ddweyd dim celwydd. Yr ydw i yn cofio clywed fy nhad yn dweyd pan oeddwn i yn hogyn, fod rhywun yn yr ardal yr oedd o yn byw yn rhoi ei hun yn dipyn o farrier. A phan y doi rhywun ato i ofyn cyngor pan fyddai rhywbeth ar y fuwch neu ar y ceffyl, dyna fyddai ei gyngor i bawb o'r bron,—'Doro gorniad o ddw'r a halan iddi i ddechreu, 'wneith hyny ddim drwg iddi beth bynag.' A dyna sydd gen ina yma heddyw i'w ddweyd,—Seiniwch ddirwest, 'wneith dirwest ddim drwg i ch'i beth bynag. Benau-teuluoedd, dowch ymlaen, 'wneith dirwest ddim drwg i ch'i. Fechgyn ifanc, mentrwch ddirwest, 'wneith hi ddim drwg i ch'i. 'Wneith hi ddim drwg i'ch cyrff ch'i, 'wneith hi ddim drwg i'ch amgylchiada' ch'i, 'wneith hi ddim drwg i'ch cymeriada' ch'i, 'wneith hi ddim drwg i'ch eneidia' ch'i. 'Wneith hi ddim drwg i ch'i mewn bywyd ac iechyd, a 'wneith hi ddim drwg i ch'i mewn afiechyd ac yn angeu."

Dro arall dywedai fel hyn mewn Cyfarfod Dirwest:—

"Os oes gyno ch'i rywbeth gwell i sobri dynion, fe fyddai yn dda gyno ni glywed am dano. Yr yda ni yn cymeryd y peth agosa i law fedrwn ni gael. Pe meddyliech ch'i am gi cynddeiriog yn dwad i gae, a lliaws o ddynion yn gweithio ynddo; 'wna nhw ddim meddwl am fyn'd i'r ty i chwilio am wn i'w saethu o. Na, fe gymeren' y peth agosa' i law,—un a'i raw, a'r llall a'i gryman, &c. Felly yr yda nina' yn cymeryd y peth agosa' i law i sobri dynion—dirwest."

Yr oedd Owen Owens ac Eben Fardd yn cynal Cyfarfod Dirwest unwaith yn nghapel Seion, Clynog. Siaradai y cyntaf ar yr achlysuron i feddwdod, a'r perygl o gellwair â'r demtasiwn. "Daeth dyn i'r Seiat un tro," meddai, "fyddai yn arfer dilyn y cŵn hela, ac yr oedd yn un hynod am godi'r 'sgyfarnog; a byddai yn arfer rhegi ar yr achlysuron hyn. Wedi dyfod at grefydd fe benderfynodd nad äi o byth ar ol y cŵn mwy. Yr oedd rhywrai yn dadleu ag ef, ac yn dweyd nad oedd dim niwed yn y byd yn hyny, y byddai yr hen Gurnal yn arfer dilyn y cŵn hela, ac yr oedd efe yn ddyn sanctaidd iawn. 'Na, well gen i beidio,' meddai yntau, 'rhag ofn i mi ddweyd yr hen air fyddwn i yn arfer ddweyd pan godai y pry'.' A dweyd yn ddistaw i ch'i," meddai Owen Owens, gan ostwng ei lais, "dyna beth oedd y gair—'d——l a'i chipio hi." "Er sobred oedd Eben Fardd yn gyffredin," meddai ein hysbysydd, "yr oedd o yn ysgwyd gan chwerthin yr adeg hon."

Fel y cyfeiriwyd o'r blaen, tudal. 66 a 114, cynhelid Cymanfa Ddirwestol yn Nhre' a Phorthmadog, am tua saith neu wyth mlynedd, oddeutu 1837-45. Byddai gan bob ardal neu gapel ei faner, a dywedir y gwelwyd tua 22 o faneri mewn rhai o'r cyfarfodydd, a ruban glâs wedi ei gylymu am fraich pob dirwestwr. Perthynai y cyfarfodydd i'r gwahanol, enwadau. Gwelwyd yr enwogion canlynol mewn rhai o honynt, sef y Parchn. Dr. Arthur Jones, John Phillips, Richard Humphreys, y Dyffryn, W. Ambrose (Emrys), Moses Jones, John Williams, Llecheiddior, &c. Cynhelid cyfarfod yn y boreu ar y square, yn Nhremadog, a'r areithwyr yn sefyll ar stage ar risiau yr hall. Mae cof am Mr. Ambrose yn gweddio yn hynod yn y lle hwn, ar ddechreu un o'r cyfarfodydd. Yr oedd yn wlaw mawr ar y pryd, a gofynai yntau am i'r Arglwydd atal y gwlaw. Cyn hir daeth yn ddiwrnod braf, a'r haul yn tywynu yn hyfryd, meddai ein hysbysydd. Un tro yr oedd Moses Jones yn areithio yn un o'r cyfarfodydd yn y Port, a dechreuodd y gwaed redeg o'i ffroenau ar ganol ei araeth, ac yntau yn areithio yn ei danbeidrwydd mwyaf. Ac, meddai, gyda'i ffraethineb arferol, "Gwelwch fy mod yn ymdrech hyd at waed." Dywedai John Williams, Llecheiddior, mewn un cyfarfod,—"Fuaswn i ddim yn yfed dim o'u cwrw nhw, pe buaswn i at fy haner ynddo fo." Codai Richard Humphreys ar ei ol, a dywedai,—" Fuaswn i ddim yn leicio ei wel'd o yn y demtasiwn." Dywedir y bu Owen Owens yn areithio yn y cyfarfodydd hyn fwy nag unwaith. Sylwai un tro ar y gair hwnw,—" A thi a elwir yn gauwr yr adwy." "Pan y byddwn. ni yn cau adwy," meddai "tua'r ardal acw, 'fyddwn ni byth yn naddu y ceryg, nac yn gofalu pa mor ruff [rough] y bydd yn edrych. Ond byddwn yn gofalu am ei chau yn ddigon uchel, fel nad aiff yr anifeiliaid ddim drosti. Peidiwch ch'i a myn'd i lyfnhau gormod ar eich areithiau, neu ni fydd ar y bobl feddwon yma ddim llawer o ofn neidio drostyn' nhw." Yn amser un o'r cyfarfodydd hyn, yr oedd Brecon Place, Porthmadog, ar ganol cael ei adeiladu; a safai yr areithwyr a'r cantorion ar stage yn perthyn i'r adeilad. Cyfeiriwyd hefyd yn y tudalen uchod at gyfarfod hynod a gynhaliwyd ar ben Foel Derwin. Nid oeddym wrth ysgrifenu y rhan hono yn sicr am bresenoldeb rhai gwyr enwog oedd yn areithio ynddo. Erbyn hyn, y mae pob sicrwydd fod yr enwogion canlynol yn areithio ar y pryd, sef y Parchn. John Jones, Talysarn, Moses Jones, a John Owen, Gwindy. Gallwn hefyd sicrhau yn awr mai yn mis Mai neu Mehefin, yn y flwyddyn 1844, y cynhaliwyd y cyfarfod hwn. Yr oedd Owen Owens yn llawn sel gyda'r cyfarfod, ac efe oedd yn gofalu am y fuddai a'r glasdwr, a'i ddrychfeddwl ef ydoedd.

YN YR YSGOL SABBOTHOL A'R CYFARFOD YSGOLION.

Y fath barch oedd gan yr hen bobl i'r Ysgol Sabbothol, a'r fath feddwl uchel o honi! Ac nid oedd hyny yn rhyfedd: hi oedd wedi eu gwneyd y peth oeddynt. Plant yr Ysgol Sabbothol oeddynt yn ngwir ystyr y gair. Yr oedd ei delw arnynt; a byddent yn berwi o sel drosti ar bob adeg. Braidd na ellir dweyd am Owen Owens ei fod yn rhagori hyd yn nod ar ei gyfoedion yn hyn. Edrychai megis drwy wydrau yr Ysgol Sabbothol ar braidd bob peth. Digwyddai fod Cyfarfod Ysgol yn Mrynengan ryw ddiwrnod neu ddau ar ol i lofruddiaeth Jesse Roberts, gan 'Jack Swan' gymeryd lle. Ac wrth siarad yn y cyfarfod, dywedai Owen Owens,—" Yr ydw' i'n siwr nad oedd hwna ddim yn aelod o'r Ysgol Sul," gan gyfeirio at y llofrudd. Yr oedd 'Dic Dywyll' yn myned trwy ei branciau yn ffair Wylifan, Criccieth, rywbryd. Dywedai bethau digrifol a doniol anarferol, cyn dechreu canu ei ganeuon; ac yr oedd canoedd wedi ymgasglu o'i ddeutu. Cyfeiriai at ryw adeg, "Pan yr oeddwn i yn darw 'Stumllyn 'stalwm," meddai, gan daro bagl ei ffon ar ochr ei ben, i ddynwared y creadur hwnw. Digwyddai Owen Owens fyned heibio ar y pryd, a gwelai efe yr Ysgol Sabbothol hyd yn nod drwy yr ynfydrwydd hwn. "Hwn," meddai, "fuasai yn gwneyd un iawn i hel plant i'r Ysgol Sul."

Dywedai yn Sasiwn y Wyddgrug ei fod yn aelod o'r Ysgol Sabbothol er's un mlynedd ar ddeg a thri ugain. Yr oedd felly yn aelod o honi, er pan yr oedd yn bum' mlwydd oed. A dilynodd hi hyd o fewn ychydig wythnosau i'w farwolaeth. Dywedai hefyd mewn Cyfarfod Ysgol yn bur agos i'w ddiwedd, ei fod wedi ei dilyn heb gael yr un fit ar hyd ei oes.

Byddai ffraethineb Owen Owens yn dyfod i'r golwg yn fynych wrth holi ar ddiwedd yr ysgol, ac wrth gynghori ar yr adeg hono. Yr oedd geneth ieuanc yn adrodd yr unfed benod ar ddeg o'r Epistol at yr Hebreaid un tro yn Mwlchderwin. Adroddai yn rhagorol. Daeth at y gair hwnw yn agos i'w diwedd, "A pheth mwy a ddywedaf?" "Wel, wir," meddai Owen Owens, "yr wyt ti wedi dweyd pethau go fawr hefyd." Dro arall dywedai,—" Os bydd rhyw hogyn yn 'cau dwad i'r Ysgol Sul, fe fuaswn i yn eich cynghori ch'i i gloi pob peth rhag hwnw." Yr oedd yn holi ysgol y Gwindy rywbryd. Gofynai i'r plant a oedd y Beibl yn gorchymyn curo plant. Atebai un hogyn bychan, gan berlio yn myw ei lygaid, nad-oedd. "'Rwyt ti am gadw dy groen yn iach, on'd wyt ti?" meddai Owen Owens. Yr oedd wedi bod yn holi yr ysgol yn Nghwmcoryn ar un adeg. Ar y diwedd gofynai y diweddar Barch. Robert Hughes, Uwchlaw'rffynon, iddo, a oedd ryw sylw oedd wedi ei wneyd yn ramadegol. "Nid dwad yma i ddysgu gramadeg i ch'i 'roeddwn i Robert," meddai yntau yn y fan. Dro arall dywedai yn Mwlchderwin, "Fe fydda' i yn codi yn foreu ar y Sul fel ryw ddiwrnod arall. A bydd yn hawdd iawn gen i edrych i gyfeiriad Bwlchderwin yma. Byddaf yn gweled y naill gorn ar ol y llall yn mygu. Ac yr ydw' i wedi sylwi mai y rhai ola' yn codi fydd y rhai ola' yn dwad i'r capel bob amser." Yr oedd yn holi yr ysgol un tro mewn Ysgol Sul a gynhelid yn Tyglas, Bwlchderwin. Gofynai beth oedd "rhaglaw." Nid oedd neb yn ateb. O'r diwedd atebodd yr hen gymeriad ffraeth a hynod hwnw, Griffith Evan, Cors-y-wlad,—"Ambarelo; rhag gwlaw y mae hwnw, beth bynag."

Yr oedd ganddo ddawn anarferol i holi plant, ac i roddi bywyd ynddynt. Byddai y plant yn fyw drwyddynt wrth iddo holi. Canmolai hwy. Troai at y bobl mewn oed ar ol i'r plant ateb yn lled dda, a dywedai,—" 'Welsoch ch'i 'rioed 'siwn beth a'r plant yma mewn difri' bobol? 'Tasa nhw wedi troi eu gwallt, a chain ar eu brestia, 'fuasa neb yn meddwl nad o Rydychain y buasa nhw wedi dwad 'Glywsoch ch'i blant yn rhywle tebyg iddy' nhw 'rioed? On'd ydy' nhw yn ateb yn dda?" Yna troai at y plant, a dywedai,—" Yr yda ch'i yn ateb yn dda. 'Does yma ddim plant yn yr holl wlad tebyg i ch'i." Byddai yn gwybod yn dda iawn sut i gael gan y plant i ateb. Os byddent yn methu ateb, dywedai gan grafu ei ben,—" Wel, hwyrach mai fi sydd ddim yn gofyn yn iawn." Yna troai i ofyn mewn rhyw ffordd arall; a ch'ai y plant i ateb yn dda wed'yn, ac yn llawn bywyd. Llawer gwaith y gwelwyd cynulleidfaoedd yn cael eu toddi wrth iddo holi plant, a'r dagrau yn rhedeg dros lawer grudd. Gwelwyd hyny ddegau o weithiau yn ei gartref, yn Mwlchderwin. Gallaseni roddi engraifft o'i ddull o holi, ond ni chaniata gofod.

Byddai y Cyfarfoi Ysgol yn boblogaidd pan fyddai efe yn llywydd, neu os deallid ei fod ef i fod ynddo. Cyrchid iddo am lawer o filldiroedd o gwmpas.

Gwelwn nas gallwn sylwi ar Owen Owens yn y Seiat, mewn angladdau, gyda'i gymydogion, &c., er fod genym gyflawnder o ddefnyddiau ar gyfer hyn. Fe chwyddai y llyfr i ormod o faintioli at ei bris pe gwnaem hyny.

Nodiadau