Cofiant Owen Owens, Cors y Wlad/Yr ardal y ganwyd ef, y treuliodd ei oes, ac y bu farw ynddi
| ← Yr adeg y ganwyd ef | Cofiant Owen Owens, Cors y Wlad gan Henry Hughes, Bryncir |
Ei deulu → |
.jpg)
PENOD II
YR ARDAL Y GANWYD EF, Y TREULIODD EI OES, AC Y BU FARW YNDDI
Pantglas Ucha, lle y ganwyd ef.—Mewn lle neillduedig.—O hynafiaeth mawr.—Darluniad o'r ty a'r cwmpasoedd. Ei berchenogion. Yr olygfa wedi rhoddi argraff arei feddwl.—Hugh Hughes, y Caerau, a'i hynodrwydd.—Dim lle o addoliad yn ei ardal enedigol—Ofergoeledd mawr.—"Martha'r Mynydd." Mr. a Miss Ingram.—Ei thwyll yn cael ei ddinoethi. Cors-y-wlad. Yn lle neillduedig.—Robert Jones, Llanllyfni.—Cywydd Robert ap Gwilym Ddu ar yr afon Ddwyfach.
Roedd y lle hefyd lle y ganwyd Owen Owens ynddo, yn gystal a'r amser y ganwyd ef, yn hynod. Ganwyd ef yn Pantglas Ucha, yn mhen uchaf plwyf Clynog. Saif yr amaethdy hynafol a pharchedig yr olwg, ar fin yr hen ffordd sydd yn arwain o Dremadog i Lanllyfni, ar y dde, ryw haner milldir yn nes i'r lle diweddaf na mynwent Taiduon, wrth fyned yn y cyfeiriad hwnw. Na ddisgwylied y darllenydd ychwaith weled yr hen balasdy (oblegid dyna ydoedd gynt) o'r ffordd, er ei fod yn ei ymyl. Llecha mewn pantle dwfn, rhwng y ffordd a'r mynydd uchel sydd gerllaw, yr hwn a elwir y Graig Goch, ac wrth droed y mynydd hwnw. Nid oes na thy na thwlc i'w weled o hono yn unman. Yr unig beth a welir ymron ydyw y mynydd uchel, yr hwn sydd yn codi yn sydyn i entrych awyr o'n blaen, a golwg bruddaidd ac ofnadwy arno, a'i liw yn ddu—goch gan y grug sydd yn ei orchuddio. Braidd nad ydym yn meddwl am Sinai wrth edrych arno. Mae yn bur debyg fod y ty wedi ei osod yn y lle hynod a dirgel hwn, er yr hen amser gynt, i ochel ac i ymguddio rhag y gelynion. Barnai yr hynafiaethydd hynod, Owen Williams, Waenfawr, ei fod wedi ei adeiladu beth bynag er amser y frenhines Elizabeth, hyny ydyw, er's dros dri chan' mlynedd yn ol. Mae y dull hynod y mae y ffenestri wedi eu gosod, meddai ef, yn sicrhau hyny. Yn lle bod frame y ffenestr wedi ei gosod ar y mur fel yn ein dyddiau ni, y mae wedi ei gosod oddimewn i'r mur, ac y mae golwg hynafol iawn ar y ffenestri i gyd. Mae grisiau y llofft wedi eu gwneyd o gerig, ac yn arwain o ymyl y tan i fyny gyda'r mur yn nhalcen y ty. Mae coed y llofft yn rhyddion, fel y gellir eu tynu a'u rhoi fel y gwelir yn dda, ac i gyd o dderw. Mae olion rhyw fath o fawredd o'i ddeutu hefyd. Rhwng y ty a'r Graig Goch y mae pantle lled ddwfn, ac afon yn rhedeg trwyddo; a chan fod y tir yn sych iawn fe ddarfu i rai o'r cyn-drigolion wneyd cynllun i ddyfod a dwfr o'r afon i ddyfrhau y tir. Fe wnaethant glawdd uchel, llydan, gan ei gychwyn dipyn i fyny yn nghyfeiriad y mynydd, a'r dwfr yn rhedeg mewn ffos ar hyd ei ben uchaf. Nis gellid gwneyd y clawdd rhwng y ty a'r afon, ac felly yr oedd yn rhaid gwneyd pont i arwain y dwfr drosti. Diau i'r cynllun hwn fod o wasanaeth i ddyfrhau y tir am amser maith; ond nid oes defnydd yn cael ei wneyd o hono er's llawer blwyddyn. Yr oedd y lle yn etifeddiaeth er's oesoedd, ac er cyn cof, i deulu y diweddar Mr. Richard Jones, Relieving Officer, Llangybi, yr hwn oedd yn llenor o gryn allu, ac y mae yn perthyn i'r teulu ar ei ol. Clywsom fod hen foneddwr yn byw yn y lle er's amser pell yn ol, a chanddo dair merch. Yr oedd yn berchen hefyd ar ddwy ffarm arall am y terfyn a'r lle, sef Bryn Marsli, a Thanyffordd. Dywedir iddo roddi un o'r ffermydd i bob un o'i ferched. Digon tebyg fod yr hen foneddwr hwn yn un o hynafiaid Richard Jones. Yr oedd Richard Jones yn fab i'r hen flaenor adnabyddus a dylanwadol hwnw, John Jones, y Glyn, blaenor yn hen gapel Bontfechan. Yr oedd ei dad yntau, Richard Jones, yn fab i John Prichard, Pantglas Ucha. Priododd Richard Jones â Mary, merch Robert Thomas, Graianog, Clynog, yr hon a gafodd Bantglas Ucha yn gynysgaeth ar ei phriodas, yr hyn a gymerodd le yn y flwyddyn 1773. Mae yn bosibl mai hon oedd un o'r tair merch y cyfeiriwyd atynt. Feallai iddynt ddyfod i fyw i'r Glyn ar eu priodas. Pa fodd bynag, yno yr oedd efe er's llawer o flynyddoedd cyn ei farwolaeth, yn y flwyddyn 1816. Claddwyd ef yn mynwent Llanystumdwy, yn 82 oed; ac yno y mae beddrod y teulu, ac ar ei fedd ceir y geiriau hyn, "Richard Jones, Pantglas, Gent." Yr oedd yn arferiad yn yr hen amser i gysylltu enw dyn wrth enw y lle oedd yn etifeddiaeth iddo, ac nid wrth enw y lle yr oedd yn byw ynddo. Ar fedd ei dad ceir y geiriau hyn,—"John Prichard, Pantglas, Clynog; bu farw yn 1746, yn 52 oed " Oddiwrth dy Pantglas Ucha y cafodd pentref Pantglas ei enw, am mai ar ran o'r ffarm yr adeiladwyd y ty cyntaf yn y lle, sef Pantglas Inn, ac yr oedd y tir gynt yn cyraeddd i ymyl station Pantglas. Dyma y ty, sef Pantglas Ucha, yr agorodd Owen Owens ei lygaid gyntaf ynddo, a dyma yr olygfa y disgynodd ei lygaid gyntaf arni. Myn rhai fod y golygfeydd mae dyn yn eu gweled yn ei febyd a'i ieuenctyd yn gadael eu hol arno tra y bydd byw, ac i raddau helaeth yn ffurfio natur a nodwedd ei feddwl, a braidd na thybiwn fod hyn yn wirionedd am Owen Owens; yr oedd ol yr olygfa oedd o gwmpas Pantglas Ucha arno tra y bu fyw. Er fod llawer o'r digrifol yn ei natur, eto yr oedd llawer o'r pruddglwyfus hefyd ynddo. Yr oedd rhywbeth hefyd yn ei wynebpryd ac yn agwedd ei ysbryd ag oedd yn peri i ddyn feddwl ei fod wedi byw llawer yn mhresenoldeb yr ofnadwy a'r dychrynllyd. Mae yn dda genym allu cyflwyno i'r darllenydd ddarlun o'r amaethdy hynod a hynafol. Tynwyd ef gan orwyr i Evan Owen, brawd Owen Owens, sef Mr. J. R. Owen, Pantglas, Cenin, yr hwn sydd yn flaenor yn nghapel Bwlchderwyn, ac efe hefyd a dynodd y darluniau o Gors-y-wlad a chapel Bwlchderwyn.
Er fod yr ardal oddeutu adeg genedigaeth Owen Owens yn dra amddifad o foddion gras, gan nad oedd na Llan na chapel o fewn llai na thair i bedair milldir i'w gartref, eto yr oedd yma rai penau teuluoedd tra chrefyddol, megis ei dad a'i fam, a Hugh Hughes y Caerau, y rhai oedd yn aelodau gyda'r Methodistiaid yn nghapel Talygarnedd, Llanllyfni. Yr oedd Hugh Hughes yn flaenor, nid anenwog, yn y capel hwnw. Yr oedd efe o deulu goleuedig a Methodistaidd, gan fod ei briod yn chwaer i'r Parch. Richard Jones, y Wern; a bu y gwr enwog hwnw William Prichard, Glasfrynfawr, wedi hyny o Glwchdernog, Mon, yn briod a modryb iddo, chwaer ei dad, neu ei daid. Yr oedd yntau hefyd yn wr call, a hynod mewn duwioldeb. Dywedir mai hen wr bychan, yn tueddu at fod yn dew ydoedd. Yr oedd hefyd yn weithgar gyda chrefydd, yn enwedig gyda'r Ysgol Sabbothol, oblegid sefydlodd ysgol yn mynydd Llanllyfni, mewn lle o'r enw Ty'nyfron. Dywedir mai ei brofiad bob amser fyddai ei fod yn methu dysgu ei wers, sef ymwadu âg ef ei hun. Yr oedd hefyd yn un mawr iawn mewn gweddi. Yr oedd un o'i hen frodyr crefyddol mwyaf anwyl, sef un John Prichard, Penpelyn, yn glaf iawn unwaith, ac yn agos iawn i angau. A'i yntau yno bob dydd mewn pryder mawr i edrych am dano. Parodd hyn iddo nesau at Dduw mewn gweddi daer ar ran ei hen gyfaill, a theimlodd yn ei ysbryd fod Duw yn gwrando ei weddi. Dranoeth aeth i dy ei hen gyfaill a golwg pur siriol arno, gan ofyn i'r wraig pa fodd yr oedd ei phriod. "Gwael iawn, Hugh Hughes," meddai hithau, yr oedda ni yn ofni bob munyd neithiwr mai ein gadael a wnai." "Paid a thori dy galon Gwen bach," meddai yntau, "fe fendia i ti eto yn siwr ddigon." "beth sydd yn peri i ch'i feddwl hyny, Hugh Hughes?" "Wel," meddai yntau, "cefais sicrwydd gan fy Nhad nefol boreu heddyw, wrth weddio yn y beudy isaf, mai mendio a wna, a chred hyny Gwen bach." A'r diwrnod hwnw trodd John Prichard ar wella. Penill Hugh Hughes bob amser ymron a fyddai:—
"Ond atat boed fy nghri,
'Does arall ond tydi
All fy nghlanhau;
Mwy haeddiant dwyfol waed
Na'r pechod mwyaf gaed,
A chryfach cariad rhad
Na grym fy mai."
Yn ei weddi bob amser byddai yn daer am i'r Arglwydd dynu caerau annuwioldeb i lawr. A gofynai un bachgen i'w fam, un tro, wrth ddyfod o'r capel, "Mam," meddai, " paham y mae Hugh Hughes, y Caerau, yn gweddio am i'r caerau dd'od i lawr, ac yntau yn byw yno ei hunan?" Mae llawer o ddisgynyddion a pherthynasau i Hugh Hughes yn wasgaredig ar byd Arfon ac Eifionydd, y rhai sydd yn gyffredin i'w hadnabod wrth eu prydwedd tywyll a'u synwyr da, ac y mae llawer o honynt mewn amgylchiadau rhagorol. Bu efe farw Mai 19, 1838, yn 81 mlwydd oed.
Yr oedd yr efengyl yn cael ei phregethu gyda nerth a dylanwad mawr yn amgylchoedd cartref Owen Owens er's llawer o flynyddoedd cyn ei eni, megis yn Mrynengan, y Garn, Llanliyfni, a Chapel Ucha, Clynog. Yr oedd yma hefyd amryw o bobl o dduwioldeb a sancteiddrwydd mawr, fel y cyfeiriwyd. Ond eto tua'r adeg y ganwyd ef, a rhai blyn. yddoedd cyn ac wedi hyny, yr oedd yma dywyllwch, annuwioldeb, ac ofergoeledd mawr. Ychydig flynyddoedd cyn geni Owen Owens y bu "Martha'r Mynydd" yn chwareu ei phranciau twyllodrus yma, a hyny ryw ddwy filldir o'i gartref. Gallem feddwl i hyny gymeryd lle tua 1790—4. Gan fod Robert Jones, Rhoslan, yn "Nrych yr Amseroedd " yn rhoddi yr hanes yn ei ddull manwl, cywir, a dyddorol ei hun, credwn nas gallwn wneyd dim yn well na rhoddi yr hanes i mewn yma yn ei eiriau ef ei hun, gyda rhai ychwanegiadau. "Yr ynfydrwydd digywilydd hwn," meddai, "a luniwyd yn benaf gan wraig ymadroddus, rith grefyddol, a'i gwr hefyd o'r gyfrinach. Yr oeddynt yn byw mewn ty ar fynydd Llanllyfni (sef ty bychan yn agos i Benpelyn]. Dechreuasant hysbysu i amryw eu bod wedi cael cydnabyddiaeth a rhyw dylwyth a elwid Anweledigion. Yr hanes oeddynt yn fynegi am danynt sydd debyg i hyn—Eu bod yn genedl liosog, mawr eu cyfoeth, ac yn blith drafflith mewn ffeiriau a marchnadoedd gyda ni, ac nad oedd neb yn eu canfod ond y rhai oedd wedi ymroddi i fyned i'w cymdeithas. Yr oedd y gelyn diafol wedi llwyddo i beri i rai goelio y teithient hwy, eu meirch, a'u cerbydau, ar hyd yr eira hebi neb weled eu hol. Yr oedd y fenyw ddichellgar hon wedi cael gan ryw nifer gredu fod gwr bonheddig mawr yn byw yn agos i'w thy ar y mynydd, mewn palas godidog, gyda'i ferch, a'u henwau oedd Mr. a Miss Ingram. Ymgasglai cryn lawer o ynfydion, gan mwyaf o bell y byddent yn dyfod, i gadw math o gyfarfodydd yn y nos, heb oleuni canwyll na fflam y tân, ond a gaid oddiwrth y marwor, canys ni allai y tylwyth anweledig oddef y goleuni. Weithiau deuai yr hen wr boneddig i bregethu iddynt ei hun, bryd arall y ferch a ddeuai mewn dillad gwynion. Ar ol treulio talm o amser cyn cael allan y twyll, digwyddodd i ryw ddyn cyfrwysach nag eraill o'r frawdoliaeth, graffu yn fanwl ac adnabod yn eglur mai gwraig y ty oedd yn dyfod atynt i'w twyllo, weithiau mewn dillad mab, bryd arall mewn dillad merch." Gelwid y dyn hwn wrth yr enw Guto Wirgast, yr hwn oedd wedi ameu er's tro mai twyll oedd y cyfan, a gwyliodd am ei gyfle i weled a oedd y pethau hyn felly. Digwyddodd i Martha losgi ei throed, a gwyddai yntau hyny. Ac un noson pan yr oedd Miss Ingram yn pregethu tu draw i'r wahanlen, yr hon a roddid bob amser rhwng y pregethwr a'r gwrandawyr, neidiodd marworyn o'r tân, a thafiodd oleuni ar droed llosgedig Martha, yr hyn a welid gan y dyn. "A gwaeddodd allan, 'Gwrandewch, bobl, ein twyllo yr ydym yn gael yn ddiamheuol! myfi a wnaf fy llw mai Martha yw hon.' Gyda hyn, aeth yn derfysg trwy y ty, a gorfu i'r creadur tlawd ddianc am ei einioes. Aeth y ddichell uffernol hon i warth, a chynifer oll a ufuddasant iddi a wasgarwyd; ac nid aethant rhagddynt yn mhellach, eu hynfydrwydd a ddaeth yn amlwgi bawb." Dywedir fod amaethwr ieuanc a chefnog o Fon, wedi ei lygaddynu i'r fath raddau gan y grefydd newydd hon, fel y cariodd ei holl eiddo i fynydd Llanllyfni i Martha, gan ddisgwyl iddi wneyd yn dda rhyngddo a Miss Ingram. Ac nid rhai o bell yn unig a dwyllid ganddi, ac nid rhai anwybodus a digrefydd ychwaith. Clywsom ei bod wedi siglo meddwl yr hen flaenor Hugh Hughes, y Caerau, am ysbaid. Bu tad y diweddar Barch. Richard Jones, y Wern, hefyd (Coedcaedu y y pryd hwnw), a dan ei ddylanwad am dymor; a bu raid i Richard Jones fygwth ei saethu os deuai yn agos i'r ty yno drachefn, cyn y bu i'w dad beidio rhoi ei ymddired ynddi; ac yr oedd John Prichard, oblegid dyna oedd enw tad Richard Jones, yn ddyn pur ddarllengar, ac yn dipyn o flaen o'i oes. Yr oedd hyn wrth gwrs, cyn i Richard Jones ddechreu pregethu, yr hwn a ddechreuodd yn y flwyddyn 1794, ac efallai cyn iddo ddyfod at grefydd. Nid ydym yn ystyried fod hyn yn unrhyw iselhad ar ei goffadwriaeth, yn hytrach, dengys ei fod er yn fachgen yn dangos yr un synwyr da, yr un gwroldeb, a'r un penderfyniad ag oedd yn ei nodweddu ar hyd ei oes. Iawn yw hysbysu i Martha ar ol hyn edifarhau a chyfaddef ei holl dwyll, a daeth yn aelod gyda'r Methodistiaid yn Llanllyfni, a bu yn aelod gyda hwy hyd ddiwedd ei hoes. Cafodd fyw i fyned i oedran mawr, a diau fod amryw yn ardal Llanllyfni yn ei chofio, oblegid clywsom y diweddar Mr. William Griffith, Terfynau, yr hwn na fuasai eto ond 75 oed, yn dweyd ei fod yn ei chofio yn dda. Bu farw Martha Parry, oblegid dyna oedd ei henw yn gyflawn, Medi 20fed, 1836, yn 86 oed, a chladdwyd hi yn mynwent y plwyf, Llanllyfni. Mae hyn yn dangos fod tywyllwch ac ofergoeledd mawr yn ardal enedigol Owen Owens, hyd yn agos i'r amser y ganwyd ef.
.jpg)
Nid oes ond rhyw filldir o ffordd o'r lle y ganwyd ac y magwyd Owen Owens, i'r fan lle y treuliodd weddill ei oes ynddo, sef Cors-y-wlad; ond y mae y ddau le yn hollol wahanol i'w gilydd o ran safle. Saif Cors-y-wlad ar lechwedd uchel, amlwg, noethlwm, a chorsiog, sydd yn rhedeg o fynydd y Bwlchmawr i lawr i'r wlad sydd islaw iddo. Cafodd y mynydd hwn el enw oddiwrth y bwlch mawr sydd yn y mynyddoedd rhwng y mynydd hwn a'r Graig Goch. Ffurfia y bwlch hwn hefyd fwlch mawr yn y mynyddoedd sydd rhwng Arfon ac Eifionydd, a thrwyddo y mae y rheilffordd yn rhedeg o Gaernarfon i Afonwen. Mae Cors-y-wlad i'w weled. ar y dde yn y pellder, ychydig cyn cyraedd gorsaf Pantglas, wrth fyned yn y cyfeiriad hwnw. Mae Pantglas Ucha ar y chwith o'r orsaf hono, ond nis gellir ei weled nes myned o fewn ychydig latheni iddo. Dyma lle y treuliodd Owen Owens ei oes faith o ddwy ar bymtheg a thriugain o flynyddoedd, ymhell oddiwrth na thref na phentref. Hwyrach fod hyn yn fantais i neillduolrwydd ei gymeriad ymddadblygu, heb gael ei atal gan ddim oddiallan iddo Pe buasai wedi treulio ei oes mewn ardal boblogaidd, diau na buasai llawer o'i neillduolion wedi cael chwareu teg i dyfu. Yma yr oedd fel pren yn tyfu mewn maes agored, a'i holl neillduolion fel cynifer o ganghenau yn ymddadblygu yn hollol naturiol, heb ddim i'w rhwystro. Yr oedd hen gymeriad arall Lodedig iawn yn cydoesi ag ef, y diweddar Barch. Robert Jones, Llanllyfni, yr hwn a dreuliodd oes faith fel yntau yn yr un ardal, ac o fewn ychydig filldiroedd i gartref Owen Owens. Syrthiodd llinynau Robert Jones mewn ardal boblogaidd, ond ni effeithiodd hyny nemawr arno ef. Yr oedd efe yn gymeriad mwy garw nag Owen Owens, ac felly mynai dyfu yn ei ffordd ei hun, er gwaethaf pob dylanwadau oddiallan iddo. Ond yr oedd Owen Owens yn fwy tyner, ac y mae lle i feddwl na buasai yn dal i gadw ei neillduolion pe buasai wedi treulio ei oes yn ardal boblogaidd Llanllyfni. Yr oedd y ddau er hyny yn gyfeillion mawr, ac yn gallu gwerthfawrogi doniau a neillduolion y naill y llall. Er fod Robert Jones o enwad arall, eto bu yn pregethu yn nghapel Bwlchderwyn lawer gwaith. Daeth Robert Jones hefyd i angladd ei hen gyfaill, a siaradodd fel efe ei hun yno.
Gan fod y bardd enwog, Robert ap Gwilym Ddu, wedi gwneyd cywydd prydferth, sydd yn rhoddi darluniad o'r ardal ynghyd a rhanau eraill o Eifionydd, tybiwn nas gallwn wneyd dim yn well na'i roddi i mewn yma yn gyflawn, ynghyd a'i nodiadau ar waelod y ddalen, er mai Saesneg ydynt. Er nad yw yr oll o'r cywydd yn cyfeirio at yr ardal hon, eto credwn fod yn resyn darnio cyfansoddiad mor odidog. Wele y cywydd yn dilyn:—
ANERCH YR AWEN,
Neu Fyfyrdod y Bardd wrth Afon Dwyfach.
Mor fwyn, fy llaw forwyn fach,
Yw dyfod at fin Dwyfach;
I'th gwrdd unwaith, gerdd enwawg,
Myfyrio, a rhodio rhawg;
Mynwn eistedd-mwyn osteg,
Ar fin dwr tir Eifion[1] deg;
Uwch Hengwm a'i gychwyngell;
Treiddio mae, trwodd ymhell;
Lli ei don sy'u lledanu.
Islaw i'r ddofn Seler ddu;[2]
Dyli' braisg, ar dal y bryn,
Yw'r mur dwr am war Derwyn.
Cyraedd y mae cainc arall
Oddi draw ei llaw i'r llall;
O dirt Nantcyll,[3] dewrwyllt don,
Hoff, enwog, ddysglair ffynon,
I'r họn fyth mae ryw hen fawl,
Ymddyg in' ddwr meddygawl.
Y drydydd gainc droadwy,
Eto i dd'od at y ddwy,
A'm ddirwyn mewn modd araf,
Yma rhed o Gwm[4] yr Haf.
Diferant wi! hyd forhallt,
Yn oer do, ar ro, o'r allt;
Ewyngroch gwrf o'r wengraig,
Yfwn fir o Afons faig;[5]
Dwyfach hygyrch ei defod,
Mwyn i fardd ar ei min fod;
Gwrando si ei phrif lifiant,
Diwael nerth, rhwng dwy ael nant;
Yn dirwyn i'r meithlyn mawr,
Yn araf o'i mwyn orawr;
Diymod myn ei damwain,
Berwawg hynt i i Abercain:[6]
Chwern droi, ymlithro i lawr,
Difeth law Cain a Dwyfawr
Mirain yw'r ddwy gymhares,
Er wna grym oerni a gwres
Difyr yw oslef Dwyfach,
A difyr yw ei dwfr iach;
Ar ei glan wiwlwys ganwaich,
Owain[7] a fu, awen faith,
Erys yn fyw, yr awen fad,
Hyd lenydd ei dylanwad;
Ymarllwys cerdd o'i merllwyn,
Bu lwys fab Elias[8] fwyn.
Minau, ydd wyf an anerch,
Cerdd dda yn ngwersyllfa serch;
Mewn cell, ar ei min y cair,
Cain awen yn cyniw air.
Cefais awr o ddistawrwydd
Uwch ei phen, i'r awen rwydd;
Awr fach, ymhlith oriau f'oes.
Fwynaf o oriau f'einioes;
Eilio, man byncio, mwyn bill,
Dan lawen wybren Ebrill;
Egor llais, wrth gwr y llyn,
Digymell ar deg emyn;
Tan gysgawdwydd. irwydd iach,
Mwyn dyfiant yn min Dwyfach;
Ac ednaint gwar, lafar lu,
Uwch ben oedd yn chwibianu;
Dolef ar gangen deiliog,
Oruwch dwr glân lle cân cog.
Difyr cael, dan dewfrig gwydd,
Rhoi auadl i'r awenydd;
A gwel'd islaw distaw don,
Araf deg rifedigion;
Amryw o bysg-mawr a bach,
Heigiant, nofiaut yn Nwyfach;
Cu amledd yn mhob cemilyn,
Ebyrth y deifr,-ymborth dyn:
Rhof fynych henffych i hon,
O'i chroywddwr chwareuyddion;
Dirioned ei raienyn,
Yw'r dwr glas ar dir y Glyn;[9]
Rhag bloedd trin, neu groes hinon,
A'i thaer hynt, fyth ni thry hon;
Arfau na dim ni orfydd
Ei gwar don tra gwawiio dydd;
Mwyn yw dod, i'r man y dêl,
Y dŵr iach, o dir uchel.
Yn ddadrwym a thi'n ddidroed,
I ble'r ai?-heb ŵyl erioed;
Byw redwr boreu ydwyt,
Rho osteg awr, ystig wyt;
Trwy'r môr hyd draw'r ymwri,
Os y dòn ni'th erys di.
O! yr afon ddofn, ryfedd,
I mi sy'n dangos fy medd;
O hyd y modd y rhedi,
Y rhed f'amser ofer i;
I foroedd byd anfarwol,
A'u dyli'n wyrth dialw'n ol.
Bid hawddamor, oror iach,
It' Eifion tra rhed Dwyfach;
Achlesa di, yma'n deg,
Y ferth anwyl, Frythoneg;
A nodda'n fwyn y ddawn fau,
Dufewnol yn dy fannu;
Da fo urddas dy feirddion,
Dros hir wedi yr oes hon;
Deled y beirdd fo'n dilyn,
Y dau gwell na'r Du a Gwyn;[10]
Medir İlwydd-mae dy wyr llen,
A thuedd at waith awen;
Wel bellach difyrach fydd
Mae'n llinyn mewn llawenydd.
Y nos sydd wedi neshau.
Er difyred fy oriau;
Tyred awen naturiol,
Arwain fi'n awr yw fy ol;
Da beunydd i'm diboeni;
O enaid fwyn na âd fi:
Beirdd diwael o'th gaffael gynt,
Prydyddion parod oeddynt;
Iawn yw'r swydd yn yr oes hon,
Ddal dydd a'th ddeiliadyddion;
Diau rhag y nos dywell
Dewis waith nad oes ei well:
Da morwyn, tyr'd i'm harwedd,
Enyd fach-o hyu hyd fedd;
Er y dim, na thor dymawr,
Pan nad yw ond penod awr;
Bydd wych bellach, Dwyfach deg,
Filur odiaeth yn ffloyw redeg;
Hyd farn dy ruad a fydd,
Trwy faenor tir Eifionydd;
Y dydd hwn sydd yn nesau,
Dwthwn dy osteg dithau,
Dwr unwaith, du oer enyd,
Dwfr barn a fu'n difa'r byd,
Daw dydd brawd, medd Duw awdwr,
Welw dân i ddileu y dwr."
Nodiadau
[golygu]- ↑ Eifion, or Eifionydd; a hundred in Carnarvonshire so-called.
- ↑ Seler ddu, the name of the place whence the river of Bwlch Derwyn floweth, on the N. E. side of Bwlch Mawr mountain, in the parish of Clynog.
- ↑ Nantcyll, or Nantcall, otherwise Nantcel: there is a fountain named Ffynon wen Nantcall.
- ↑ Cwm yr Haf, part of Llwyd-mawr, or Llwyt-mor, a mountain in the parish of Penmorfa.
- ↑ Afon faig, the name of that part of the river which descendeth from Cwm yr Haf.
- ↑ Abercain, or Abercin, a harbour, on the S. W. side of Cricierth, where the rivers Dwyfawr and Dwyfach flow to the sea. There is also a farm so called.
- ↑ Owen Gryffyth, a poet, buried at Llanystumdwy, 1730.
- ↑ William Elias, a poet, a native of Llanystumdwy in Eifionydd and A disciple of the said O. G. Mr. Goronwy Owen occasionally corresponded with W. Elias. [Yr oedd y diweddar Mr. Elias Jones, Gwredog, Amlwch, yn ddisgynydd o William Elias. Ganwyd a magwyd W. Elias yn Mrynbeddau, Rhoslan, amaethdy ar fin yr afon Dwyfach.—Yr Awdwr.]
- ↑ Glyn Dwyfach, a farm so-called, in the parish of Llanystumdwy.
- ↑ The two Eifionydd Bards, named R. ab Gwilym Ddu, and Dewi Wyn o Eifion.