Cofiant Watcyn Wyn/Chware awen

Cofiant Watcyn Wyn

gan Penar Griffiths

CHWARE AWEN.

AR un cyfnod, diau fod mwy o ryw chware goleu, llawn athrylith, yn y Gwynfryn, ac o'i gwmpas, nag odid un cartref yng Nghymru. Heblaw bwrlwm cudd, cyson y Bardd ei hun, gyda'i iechyd y pryd hwnnw yn dda, a'i feddwl yn bur rydd, yn fyw i bob symudiad a chyffyrddiad, ac yn ganolbwynt i gymaint o fywyd meddyliol a chymdeithasol ei sir a'i wlad, yr oedd cyfeillion lu o bob cylch o fywyd ymron yn dod i "spio 'i hynt," ac anaml y byddai neb mewn brys i ymadael; a byddai pawb a ddeuai yn "rhoi ei arian at y cyfnewidwyr," yn ol yr herwydd. Ni feddyliai neb am fardd mewn brys i ymadael â chylch mor gydnaws, oedd yn eithriad mewn gwlad ac oes, ac yn sefyll allan fel penrhyn goleu yn y tir; ac nid oedd dŷ yng Nghymru a mwy o hiliogaeth ddifyr hwnnw yn galw ynddo na'r Gwynfryn; a byddai rhai cyfeillion agos i'r Bardd yn aros dros ddyddiau yno. Yr oedd swyn ei bersonoliaeth a'i gartref yn cerdded hyd ymhell. Anaml y glaniai Cymro o unrhyw nod o'r America, yn Llynlleifiad, na byddai wedi cyrraedd y Gwynfryn cyn pen pythefnos, a chael croesaw Cymraeg, lond aelwyd, ond â chymaint o chware direidus, athrylithgar o'i gylch, nes y byddai'r ymwelydd yn cael llawer munud syn, ac yn gwylio'r gwreichion a chwareuai o'i gylch gyda rhyw fath o bryder.

Bu'r meddwl am dreulio noson yn y Gwynfryn fel hud melys i lawer un, lawer tro,—mynd tua'r hen gartref hyd ymyl y cae, yng nghysgod coed prydferth, lle y byddai awel yn chwiban, a lle y cai blodau gysgod; a'r drws yn agor i lond tŷ o garedigrwydd naturiol, ac o londer tlws.

Ond chware'r Bardd ei hun, pan ddeuai awr dawel, lonydd, yn rhodianna rhwng y ddwy berth wyros, ymhlith y coed afalau, neu yn eistedd ar foncyff gerllaw, neu yn ei gadair glyd yn ei ystafell, ac yn amlach na dim yn ei fyfyrgell lân, drefnus, gyda'r ddôl lâs yn ymgodi'n araf ar gyfer y ffenestr, a derw cedyrn fel gwylwyr ffyddlon hyd y fan. Ie ei chware bach, cartrefol, ef ei hun!

Yr oedd newydd ei gadeirio am y bryddest oreu ar Y Gorffennol," yn Ynyshir, ac meddai mor ddifyr, megis rhyngddo ef ei hun a'r gadair, ar awr oleu:—

Onest iawn, ces innau stôl,—rhyw gadair
Goediog yn bresennol;
Ac ar bren y 'Gorffennol'
Seinia i bob cân sy 'nol.

Cadair bren y 'Gorffennol '—wele mae'n
Stôl i mi'n bresennol;
Drwy adfydau'r dyfodol,
Caf nyddu a chanu'n ei chôl.

Fel hyn y canodd ei ddiolch i Mr. Ebenezer Thomas, Penlangoch, Llandeilo, am ddau pheasant a gawsai yn anrheg Nadolig:—

Dau pheasant da a phwysig—a gefais
Gan gyfaill caredig;
Adar glanaf y goedwig,
Di-gân, ond yn dew o gig.

Ewch atynt, saethwch eto,—a lleddwch,
Llwyddiant a'ch dilyno;
A dryll bob ergyd a ro
Aderyn wedi'i daro.

Y mwynhad hyfryd gafodd wrth ddiolch fel hyn o'i gartref clyd gyda Nadolig yn y gwynt! Hawdd i'r neb a'i hadwaenai ddychmygu.

Aethai Mrs. Williams ar ei gwyliau, un waith, a'r Bardd yn gwarchod gartref gyda'r plant, a dyna gân i'w galw yn ol:—

YN UNIG.

I.
O, ANNIE fach, fy ngeneth wen,
Yw'r amser bron a dod i ben,
I eistedd eto dan y pren,
Yng nghornel gardd y Gwynfryn?
Mae'r coed a'r dail yn cuddio'r lle,
Mae'r ford yn barod i gael tê,
O, tyrd yn fuan tua thre,
Mae'th eisiau'n anghyffredin!

II.
Mae GEORGIE 'n chware fel y bu,
Mae MARY 'n brysur gylch y tŷ,
A minnau wrthyf f'hunan sy'
Yn disgwyl am f'anwylyd;
Mae'r plant yn chware ar y cae,
Mae'r adar bach yn ddau a dau,
A minnau wrth fy hun fel tae
Yn ddim ond hanner bywyd.

III.
Mae llawer blwyddyn er y pryd
Dechreuaist ti a finnau'n byd,
A hyn sy'n gwneud tair wythnos cyd,
Heb ini weld ein gilydd;
Po hwyaf byddom byw ein dau,
Mae'r hen awyrgylch yn cryfhau,
A rhwymau cariad yn tynhau
Cydrhyngom byth a beunydd!

IV.
Mae arfer caru'r un o hyd,
Yn dwyn y serch, yn dwyn y bryd,
Does cwmni arall yn y byd
Fel cwmni'r eneth honno;
Does neb ar wyneb daear gron,
Lle gallaf lwyr ddadlwytho 'mron,
A dweyd cyfrinach, ond wrth hon,
Mae hi yn arfer gwrando.

V.
Wrth un y gallaf ddweyd fy nghwyn,
Un wna fy ngwrando er fy mwyn,
Un dan bob croes wna gydymddwyn
A dal i gydymdeimlo;
Does dim un arall yn y byd,
Er chwilio drwy ei led a'i hyd,
Y gallaf ddweyd fy nghwyn i gyd,
Pan wedi colli honno!

VI.
Rwy'n cofio fod dri mis un waith,
Oddiwrth fy nghariad ar fy nhaith,
Ond mae 'tair wythnos yn fwy maith
O'r hanner, nawr, na hynny;

Po fwyaf hen cawn fyw'n y byd,
Yn ffolach, ffolach, awn o hyd,
Rwyt ti yn dwyn fy serch a'm bryd
Yn fwy bob blwyddyn, ANNIE.

VII.
Gobeithio cawn ni'n hir gydfyw,
Mae cwmni'n annwyl, onid yw?
Rwyf yn gweddïo ar ein Duw
Am gadw'n bywyd dedwydd;
Gobeithio na ddaw pen y daith,
Ddim eto am flynyddau maith,
Ac y cawn fynd i'r gwynfyd maith,
Ryw ddiwrnod gyda'n gilydd!

Gwynfryn, Mehefin 2, 1896.

Yr oedd yn ddydd pen blwydd Mrs. Williams, a'r Bardd wedi troi yn ol i'r Gwynfryn o'i grwydro pell; nid oedd diofalu i'r awen y dydd hwnnw! A phwy na chlyw y tinc agos yn y gân hon—

ANN YN MYND AR HANNER CANT.

Rwy'n falch i gyrraedd gartre
Ar ol bod ffwrdd o dref,
Does unfan fel y Gwynfryn
I WATCYN dan y nef;
Mwy balch nag arfer heddyw,
Ar ol bod ddiwrnod bant—
I weled yr hen fenyw,
Sy'n mynd ar hanner cant!

Mae'r amser yn ehedeg.
Mae'r blwyddi'n llithro i ffwrdd,
Oddiar yr adeg ddedwydd
Pan wnaethum gyntaf gwrdd;
Ar ol y maith flynyddau,
Mae arnaf fwy o chwant—
Gweld wyneb yr hen fenyw
Sy'n mynd yn hanner cant.

Rwyf yn gobeithio eto
Am lawer blwyddyn faith,
Gael dod yn ol i'r Gwynfryn,
'Rol llawer melys daith,—

A derbyn croesaw cynnes
Fy annwyl wraig a'm plant,
Am lawer o flynyddau
Tuhwnt i'r hanner cant.

Rhag. 19, 1902, pan oedd Ann yn 49 mlwydd oed.

Dyma'i ddiolch am frithyll o Gwm Elan—

DOCTOR JONES a THREFOR IFAN
Aent i weled hynt Cwm Elan,
Yn yr Wy ar bwys y Rhaead,
Lle mae'r plu yn arfer dwad;
Yno buont am eu bywyd
Yn hel afon, a dal hefyd
At eu pasged, bant a'r pysgod
Gyda'u gwiail yn un gawod;
Ar ei blåt fe gafodd WATCYN
O'u pasgedaid, saith pysgodyn.

Y Doctor Jones, o Lansamlet, a'r datganwr Trefor Evans, Treforris, oedd y ddau hyn. Yr oedd Watcyn Wyn a'i briod yn Llanwrtyd ar y pryd, efe yn ddigon llesg, a hwythau'n mynd i Gwm Elan i bysgota, ac yn ei wahodd i'r ymdrech. Na," meddai, "dim gwynt i'r hwyl heddy' eto." Mwyn oedd eu gweled hwy yn cofio, a thlws ei ddiolch yntau.

Diddorol yw ei Gywydd yr Hammock," yn ddiolch i Miss Annie Rees, M.D. (Ceridwen), New Jersey, New York, am anrheg o un a anfonasai i'r Gwynfryn. Merch dalentog o Gwm Gwenlais, Llandebie, oedd hon, wedi myfyrio yn Ysgol y Gwynfryn, ac yn ddwfn ym mynwes y Bardd a'i deulu. Caiff yr Hammock fynd yn ei nerth ei hun!

Diolch am hammock doctor
Yrrwyd i mi 'r hyd y môr;
Dyma le i Fardd Rhydaman,
O'i lwyn coed i lunio cân;
Pridfawr sigl-wely prydferth
I'r Bardd o dan gangau'r berth,
Yn y tês bydd WATCYN toc,
Yn rhoi emyn o'r hammock.

Yn yr haf wrth bren afal,
Hongia'n deg wrth gangen dal,
A daw arogl coed eirin
Gyda'r falmaidd hafaidd hin,

Rhosyn byw Drysïen bêr,
Yn taenu arogl tyner,
Gyda'r awel i'r gwely,
O dan bren talcen y tŷ.
Yn yr haf i fardd afiach,
Gwely hedd ac awel iach,
Haul i'w friw, anadl i'w fron,
Ac eli idd ei galon!

Nawn o haf ym min y nos,
Ca orwedd dan bren ceirios;
Rhoi llam a wna i'r hammock,
Esmwyth anrheg deg y Doc';
Mud orwedd geiff am deirawr
Yn y llwyn rhwng nen a llawr;
Yn ei hammock caiff smoco'
Yn y berllan o dan do—
To o ddail—tŷ addoli,
Adar haf yn gôr diri!

Y gwely mwyn sigla mhell,
Ysgwyd a wna fel asgell,
Chwa dyner a'i braich danaf,
Awel gu i'm siglo gaf;
A daw cwsg yr adeg hon
A rhyw ddedwydd freuddwydion,
I'm harwain i'r Amerig,
Dros fryniau o donnau dig,
Heuldeg awr,—er gweled gwên
Y garedig Geridwen!

Gorffennaf 10, 1902.

Mae"Cân y Tecell Arian" yn son am fyfyrwyr mwyn yn cofio llafur yr athro; hynny oedd eu rhodd iddo ef a'i briod, a dyma'r canu difyr, a hi yn Wyl Dewi Sant:—

Ar ran fy annwyl briod,
Diolch yn fawr i chwi;
Rhyw orchwyl melys hynod
Yw diolch drosti hi;
"Myfi sy' i gael y dysteb,
Ond gwrando dithau 'nawr,"—
Medd ANN" Y ti sy' i ddiolch,
A chofia ddiolch yn fawr."

Mae diolch dros un arall
Yn orchwyl hardd i ddyn;
Yn hawddach gwaith o'r hanner
Na diolch drosto'i hun;
Mae'r wraig yn llawn o ddiolch
Am beth sydd wedi'i wneud,
Ei chalon hi sy'n teimlo,
Ond fy nghalon i sy'n dweyd.

Rown i yn dywedyd wrthi,
"Gofala di bartoi,
Y ti sy'n cael y tegell,
I ti maent yn ei roi."
"Nid felly," meddai hithau,
"Ond diolch di'n fy lle,
Cymeraf fi y tegell,
Cei dithau shâr o'r tê."

Fe doddodd hyn fy nghalon,
Pan glywais son am dê,
Ac es i wneuthur pennill,
I ddiolch yn ei lle;
Mi gofiais y gorffennol,
Meddyliais am a ddaw,
Waeth llawer dysglaid felys
Dderbyniais i o'i llaw.

Chwi fuoch yn garedig,
Fy mechgyn annwyl, do,
Ni chaiff y tegell arian
Ddim mynd yn angof dro;
'Ry'ch chwithau, fechgyn siriol,
Yn gall iawn, onide,
Yn gwybod wrth roi tegell
Fod gobaith am gael tê.

Mae rhywbeth yn ddiddorol
Yn hanes Dewi Sant,
Yn agor, ffordd y cerddai
Ryw win ffynhonnau gant;
Mae enw llawer Santes
Ynglyn â llawer lle,
Yn agor i'n hadfywio
Ffynhonnau llawn o dê.

Mae hanes plant y Gwynfryn
Yn llawn ffynhonnau tê,
Yn rhedeg drwy'r blynyddau
Yn ffrydiau, onide,

Ar ol y tegell arian,'
Yn dysteb heno roed,
Fe fydd y tê yn ffrydio'n
Felysach nag erioed.

Boed bendith ar eich pennau,
Am gofio f'annwyl wraig,
A boed y tê o'r tegell
'Run fath a'r dŵr o'r graig,—
Yn dilyn drwy'r anialwch
I ddisychedu dyn;
AC ANN yn llanw lawer gwaith
Ein dysglau ni bob un.

Adnabod Watcyn Wyn, a gwybod am ei hoffter o'r hen gymeriad, Athan Fardd, a'i "eiriau hirion," dyna ddigon i roi lle i englyn fel hwn, a wnaed gan y Bardd ar ei gladdedigaeth:—

Gwir arwr y geiriau hirion—aeth yn fud;
ATHAN FARDD dwym galon
Sydd yn y llawr yr awr hon
Heb air o eiriau byrion.

Ni chai dim ddianc arno, a mynnai'r ergyd cyfrin allan o bob amgylchiad. Ergyd digrif oedd hwnnw yng Ngwyl Glowyr Dosbarth y Glô Carreg, pan y siaradai Mr. W. Abraham (Mabon), A.S., eu cynrychiolydd:

Nid oes ragorfraint megis hon
Gan weithwyr unrhyw wlad,
Bendithiwch Dduw, boys, gennych chwi
Maе ABRAHAM уn dad.

Fel hyn y canodd i Gadair Major Morris, Brynffin, gŵr a fuasai i ffwrdd yn yr India am flynyddoedd—cadair Indiaidd!

I.
Cadair y Major MORRIS,—o Brynffin,
O bren ffaw uchelbris:
Mae lluniau duwiau yn dewis,
Rhoi bri mawr ar Gadair Burmis!

II.
I fynwes y Nirfâna,—i orffwys
Ar arffed y Buddha:
Yn wir i ddyn,—Cadair dda,
O dan rondyn o'r India!

III.
Yno cawn gelf i'n cynnal,—a naddwyd
Lle heddwch,—pob cymal:
Cawn orwedd,—eistedd, gystal,—
A duw dan bob troed i'n dal!'

Hyd. 17, 1895.

Wrth feddwl am y mynych helbul a fuasai ar ddyn ac anifail, am na fuasai pont i groesi'r Aman yn ol a blaen i'r Betws ac Amanford, a'i gweled hi o'r diwedd, " ar waith," aeth i fyd yr "Halier Cart" un tro, i ganu am dani. Gwyddai'r ffordd i "halio'i gart" yn rhy dda i ganu yn iaith neb arall, a dyna chware ar y "Betws" a'r "byd":—

Pont y Betws maes o'r byd,
Bach ei lled a mawr ei hyd,
A dwy ganllaw i'r ddwy law,
I'n helpu i fynd i'r ochor draw.

Y bont newydd maes o'r byd,
Fydd fwy ei lled a llai ei hyd:
Cerrig Aman maes o law,
Geir i'n dwyn i'r ochor draw.

Pont y Betws, mae'n llawn bryd
I ni 'i chael hi maes o'r byd,
Rhag i ni wrth fynd yn gro's,
Gael mynd o'r byd yn nyfnder nos.

Y bont newydd—mae'n llawn bryd
I ni gael ei gweld i gyd:
Cerrig cochion Aman dlos,
Megis bwa mawr yn gro's.

Pont y Betws, bant â hi,
Ar yr afon gyda'r lli:
Mae'n llawn bryd i'r hen bont bren,
Gael ei thaflu dros ei phen.

Pont y Betws, bant â hi,
Dewch â'r newydd bont i ni;
Pont o gerrig, nid o bren,
Pont i gart fynd dros ei phen.

Medi 21, 1889.

Ni chai dim gymryd lle ym Mhentre Cross Inn—Amanford yn awr—heb i'r gwefr gael ei deimlo yn y Gwynfryn. Yr oedd pob symudiad a digwyddiad yn chware yn ei awen, ac yn pasio drwyddi.

Ar "Sgwar y Pentre" byddai hen ystablau gwyngalchog, a wasanaethasai eu cenhedlaeth, yn ddiau, ond a ddaethai at ddydd eu dymchweliad o'r diwedd, i roi lle i shop chemist, ac amryw siopau gwychion eraill. Nid oedd peth felly i ddigwydd heb i'r Bardd droi i chware. Ac meddai:—

I.
Mae'r stablau ar y groesffordd
Yn cael eu tynnu lawr,
Mae sŵn y muriau'n syrthio
Yn gwneuthur twrw mawr;
Y mae cymylau lluwchog
Yn codi gyda'r gwynt,
Cymylau llwch yr hen goach mawr
Oddiar y dyddiau gynt!

II.
Mae'r chemist wedi dechreu.
A brysio ar ei waith,
Mae'r llwch a'r coed a'r cerrig
Yn hedfan idd eu taith;
Does neb o'r bechgyn heddyw
Yn pwyso ar y wal—
Does neb o gewri'r corner gang,
A feiddia geisio'i dal.

III.
Bu llawer ceffyl enwog
O fewn y stablau hyn,
Pan oedd y coach brenhinol
Yn pasio trwy Cross Inn;
Bu llawer bachgen hoyw
Yn pwyso ar y mur,
Ond nawr mae'r cyfan wedi mynd—
Does dim ond atgof pur.

IV.
Wel, chware teg i'r stablau,
Hwy gawsant fyw eu shâr,
Maent wedi gweled llawer oes
Yn sefyll ar y sgwar;
Er maint y son am danynt,
Er cymaint oedd eu bri;
Rhaid oedd eu symud, meddai'r Maer,
Ar flwyddyn y Jiwbili.

V.
Wel, chware teg i'r chemist,
Cyn tynnu lawr ddim un,
Fe fynnodd eitha crefftwr
I dynnu eitha llun;
Os bydd rhyw un a hiraeth
Ar ol y stablau hyn,
Yn siop y chemist caiff eu gweld,
Mae'r llun ar bapur gwyn.

VI.
Mae'r stablau wedi eu symud
I'r cysgod yn y coed,—
Ac yn eu lle fe godir
Y siopau glana erioed;
Daw'r Groesffordd bob yn dipyn
Yn addurn stâd y Lord,
Beth fydd y sgwar yn hen Gross Inn
At centre Amanford?

Mae Cân y Stablau "yn paratoi'r ffordd at "Gân y Siopau," ac heb ymdroi i esbonio, wele hi—

Mae'r palas mawr yn barod,
A'r Chemist yn y Siop,
A'r prynwyr fewn ac allan
Yn cerdded yn ddi—stop;
Daw llu o bellter daear
I Amanford "Shir Gâr,"
I weled y Siop newydd
A godwyd ar y Sgwar.

Y Stablau enwog hynny,
Lle safai'r Coach mawr gynt,
Sydd wedi cael eu chwalu
Yn llwch i'r pedwar gwynt;
A Phalas wedi'i godi
Ar adfail Cymru Fu,
I ddangos y poteli
Sy'n gwella Cymru Sy'!

Mae yno dair o Siopau,
Rhagoraf yn y wlad;
Siop Chemist a Siop Baker,
A Siop am Watches rhad;

O un cewch foddion doctor,
O'r llall cewch fara gwyn,
O'r trydydd cewch yr amser
I lyncu'r pethau hyn.

Mae pedair heol yn arwain
Tuag at eu drysau hwynt,
A miloedd o gwsmeriaid
Yn dod o'r pedwar pwynt;
Aiff enw EvAN EVANS
Ar led drwy fro a bryn,
Am godi'r fath adeilad gwych
I wella Sgwar Cross Inn!

Yr oedd mawr ofal calon ganddo am bopeth o gylch y Gwynfryn—pob pren a phob gwyrddni. Ond daethai ystorm ar eu gwarthaf un tro, gan "daflu un o brennau harddaf Eden y Bardd i lawr,"—a dyma'i gŵyn:—

Y gwynt oer wrth dalcen tŷ—a roddodd
Wreiddiau'r pren i fyny,
A'i frig lawr, gawr scythrog hy',
Dan fall—roi coeden felly!

Ond dyma flangell drymach ar y "Defaid,"—defaid amaethwr cyfagos a dorasai i mewn i dir y Gwynfryn, gan wneuthur dinistr ar y gwyrddni:—

Mae defaid JONES, Tirdail,
Bron bwyta'r cae i ffwrdd,
Wrth bori bob yn ail,
Yn ddafad ac yn hwrdd;
Ac ni fu 'rioed mewn tref na llan,
Fath haid o ladron mewn un man.

Mae ganddo ddafad gloff,
A'i choes yn stiff fel post,
Pan fyddo 'i'n rhedeg off
Gwel pawb ei bod yn dost;
Ond er ei bod yn wan o nerth,
Fu erioed o'i bath am neidio perth.

Mae ambell un heb wlân,
Ac ambell un heb gorn,
Ac ambell un fel brân,
Yn cymryd perth yn scorn;
Mae'n syndod gweled dafad wen
Yn hedeg fry rhwng dae'r a nen.

Mae'n anodd codi clawdd
O flaen y milgwn hyn;
Nid yw yn orchwyl hawdd.
Amddiffyn WATCYN WYN;
Mae defaid JONES mor gul a main,
Waeth pa mor dew y byddo'r drain.

Mae'r Bardd bob nos a dydd,
Yn rhedeg hyd y cae,
A sŵn ei beswch sydd
Yn cyfarth fel pe tae;
Ond y mae defaid JONES bob un
Mor fyddar ag yw ef ei hun.

Mae'n rhaid i WATCYN WYN
I brynu mwsged mawr,
I saethu'r lladron hyn
Yn lleibe ar hyd y llawr;
Os prynu mwsged wnaiff y Bardd,
Bydd tân a lluched yn yr ardd.

Pan ddelo'r mwsged syth
I ddwylaw WATCYN WYN,
Bydd yn "Goll Gwynfa" byth
Ar y cythreuliaid hyn;
Pan fyddo'r Bardd yn bwrw tân
Ar grwmp y ddafad heb ddim gwlan.

Ar ol y rhyfel poeth,
Ar ol y bwrw tân,
Ni welir 'crambi 'noeth
Na gwedder' gyda gwlan;
Pan gliria mŵg y mwsged mawr,
Pa le bydd defaid JONES yn awr?

Bydd JONES a'i fugail da
Yn chwilio am y rhain,
A'u cael i gyd a wna
Yn topio'r tyllau drain;
Ar ol i rym y mwsged certh
Eu saethu'n glots i ben y berth.

O henffych ddedwydd ddydd,
'Rol symud ffwrdd y baich;
Ca'r bugail rodio'n rhydd,
A'i filwg ar ei fraich;
Pob twll oedd yn y berth cyn hyn.
A dafad wedi'i dopio'n dyn.

Ar noson coroni'r brenin, yr oedd Dr. Price wedi goleuo ei lawnt a'i dŷ yn brydferth iawn, ac meddai'r Bardd o'r Gwynfryn, oedd heb fod ymhell o'r llewyrch:—

Your grounds were very grand,
Your lawn was a fairy land
The night of the Coronation.

Ar noson y coroni,—Y Laurels
Leuerodd eleni;
Gwawr tŷ'r Doctor yn torri
Liw nos i'n goleuo ni!

Impio mil o lampau mân,—a wnai PRICE
Ymhob pren o'r goedlan;
Ymaith ffodd nos Rhydaman,
Yn ofni'r lanterni tân!

Nodiadau