Cofiant Watcyn Wyn/Ei fyd a'i fro
| ← Rhagair | Cofiant Watcyn Wyn gan Penar Griffiths |
Ei eni a'i febyd → |
COFIANT WATCYN WYN
EI FYD A'I FRO.
Y MYNYDD DU" a "Watcyn Wyn"! Mae rhyw chware bach, cyfreithlon, yn dod i mewn i bopeth perthynol i fywyd ein hen gyfaill. Ond nis gellir ysgrifennu hanes bywyd llenyddol a chymdeithasol Cymru, yn ystod yr hanner canrif diweddaf, heb gofio'r ddau hyn--“ Y Mynydd Du" a Watcyn Wyn"! Paham du, pwy a ŵyr? Ond daeth y llenor a'r bardd yn wyn o dan ei ddylanwad. Mynydd Du Shir Ga'r," wrth reswm, sydd yn ein meddwl. Ar fwy nag un golwg, nid oes dim yn anghyffredin ynddo. Nid yw nac uchel nac ysgythrog; hen fynydd gweddus, diddig, boddlon, ydyw. Y mae'r stormydd a dreiglant drosto yn anniddig iawn yn fynych, a chaiff y gwynt le i wneud helynt pan ddaw i'w gefn agored yn ei rwysg. Mor gyffredin yw'r hen fynydd, fel os troir i eiriadur Cymraeg parthyddol, a tharo ar" Mynydd Du," ni'n cawn ein hunain ar rês o fynyddoedd Sir arall yn y de, ar unwaith, a dim gair am "Fynydd Du Shir Ga'r." Ond rhaid siarad yn "ddistaw bach" ar ei hen gymeriad cyhoeddus, rhag i'w blant ffyddlon, lu glewion, fel ydynt, glywed; a brysio i ddywedyd i'r hen fynydd weled llawer yn ei hanes. Gwelodd wead "Mabinogi " clasurol ein gwlad gallai ddywedyd cystal â neb am helfa'r Twrch Trwyth": pwy wyddai'n well hanes cyfrin "Meddygon Myddfai," a'r ystori am Riwallon Feddyg, oblegid ar un o'i ystlysau boddlon, cudd ef, y mae "Llynnoedd y Fan," fawr a bach. Daeth George Borrow dros y "Mynydd Du" ar ei daith o Langadog, a digon du fu hi arno, canys yr oedd y nos wedi cau am dano .cyn cyrraedd i'r "Gwter Fawr," yr hen enw ar Frynaman. "Cododd Brynaman o'r Gwter Fawr," meddai Watcyn Wyn. Nid oes berygl i ymholydd hanes y mynydd hwn gael ei adael heb wybod fod "Pryse Cwmllynfell" wedi bvw'n hir yn ei gysgod, wedi bugeilio "praidd yr Iôn" ar hyd ei lethrau am lawer blwyddyn, lle y gwelodd yn ddiau ambell "ddafad ungorn gâs," fel y gwelodd Gwilym Hiraethog yntau; wedi gweddïo nes creu arswyd ar werin, a phregethu nes peri syndod i filoedd y Gymanfa. Meddai'r Bardd am dano fel pregethwr:—
Pregethai natur yn ei holl agweddion;
Pregethai dywydd teg a hyfryd hinon;
Y gwynt, y dail, yr adar roddai i ganu,
A bore o Wanwyn yn ei wedd yn gwenu;
A chrych y nant, a bwrlwm gloyw'r ffynnon
Osodai i farddoni yng nghlustiau dynion;
Amrywiol dannau telyn creadigaeth
Oedd wrth ei law, a bysedd ei farddoniaeth:
Canodd farddoniaeth bur yn llawn o bopeth,
Canodd y byd i gyd ar fesur pregeth.
Cofio fod "Pryse Cwmllynfell" yn efrydydd mawr o seryddiaeth a llysieuaeth sydd yn dod a'r goleu i'r llinellau hyn. Ac am ei weddi, meddai'r Bardd drachefn:—
Ond llais ei weddi byth fydd yn ein clustiau,
A lles ei weddi byth fydd ar galonnau;
*****
Yn nerth ei weddi'r oedd ei nerth yn byw,
Yn llais ei weddi clywid llais ei Dduw;
Ni chlywsom ddim yn gallu tynnu'r nef
I'r byd erioed mor hawdd a'i weddi ef,—
Neu godi'r byd i'r nef, ni wyddom pun,—
'Roedd ganddo ef-ryw ffordd i'w gwneud yn un
Yn nerth ei Dduw, ynglyn â'i nerth ei hun.
Rhaid i hanesydd diweddarach gael son am hyawdledd" Davies Cwmaman," gweinidog yr "hen Fethel," hen gysegr yr Anni— bynwyr, yntau ar lethr yr hen fynydd; a'i "Fyfyrdodau Byrion" wedi eu cyhoeddi yn 1854, pan oedd Watcyn Wyn yn ddeg oed: ac ni all nad oedd aml un wedi ei gyrraedd ef mewn pregeth hyd yr hen gwm. A hawdd y ceid ystori am lawer hen gymeriad, nwyddau na fu yr hen "Gwter Fawr a'i chyffiniau erioed yn brin o honynt; a deuai'r cwbl hyn—bethau mawrion—i mewn i fywyd ieuanc, byw, derbyngar, y bachgen yr oedd Cymru i'w alw'n "Watcyn Wyn." Prin y cafodd neb fwy o gyfrinach y "Mynydd Du" nag ef. A phe nas gallasai gael llawer ynddo, gallasai gael llawer oddi arno, dim ond dringo i goryn "Pen Rhiw Wen "—dinas wen yr odynau calch," chwedl yntau. Oddiar dŵr y ddinas" honno
ceid golygfa nad oes ei rhagorach yng Nghymru. Edrych i'r de fyddai ddigon i gael golwg ar hen ardal "Llawdden, fwyell aur, a Dafydd William, Llandeilo Fach, a ganodd yr hen emyn:—
I gyfeiriad y Gogledd yr oedd cartrefi Williams Pantycelyn, Dafydd Jones o Gaio, John Thomas o'r Col, Myddfai—emynwyr enwog ill tri—Ficer Llanymddyfri, a'r Esgob Owen o Lasallt; ac ychydig yn fwy i'r Gorllewin, gwelai hen ardaloedd Lewis Glyn Cothi, a Morgan Rhys, emynydd gwych arall— heb son am Gastell Dinefwr, Llandeilo, y Gelli Aur, gyda'i stori am Jeremy Taylor yn ymguddio, ac eilwaith gartref mawr, goleu, Syr Rhys ap Thomas yn uwch i fyny ar lannau Tywi. Wedi son yn ei ddull difyr ei hun am yr hen lecyn amlwg hwn fel "dinas yr odynau calch," meddai ef mewn man, "Paham na byddai rhyw un wedi codi hotel ar Ben y Rhiw Wen? Byddai yn sicr o'i gwneud hi'n galch yno."
Soniodd yn ei Atgofion am fyd llai na hwn,—" Yr olwg gyntaf ar fyd," meddai, "byd digon bach ran hynny, ond hynod o newydd a phrydferth, byd â'i nefoedd yn cyrraedd o Ben y Garreg Lwyd i Fynydd y Betws, ac o'r Garreg Fraith i Benlle'rfedwen." Meddai mor syml:—
Yma'n blentyn rhwng mynyddoedd,
Lled y cwm oedd lled y nefoedd,
Y Garreg Fraith a Phenlle'rfedwen,
O bob tu gynhaliai'r wybren!
"Dyma'r trumau pellaf a welwn, ac nid oeddwn yn meddwl fod trumau pellach yn bod, am fy mod yn gweled y pedwar mynydd hyn mor bell a'r terfyn eithaf, a chuwch a'r nefoedd! Byd bach oedd y byd, ond wedi ei greu yn brydferth a diddorol dros ben, yn llawn afonydd, neu nentydd, a chaeau, a pherthi, ac adar, ac ambell heol, ac ambell dý. Nefoedd fach oedd y nefoedd, dim ond just digon o faint i doi'r byd bach, ond os mai nefoedd fach oedd hi, yr oedd yn deg, ac yn lâs, ac yn dyner, ac yn siriol dros ben. Fyth yn dyner, fyth yn glir,' fel y mae Islwyn yn dweyd."
Dyna fel y cyfarchodd pethau ef yn ei ddyddiau cynnar. Dyna'r byd a ddaeth i mewn iddo, byd y bardd i berffeithrwydd ymron, yn arbennig y bardd agos, cartrefol, "Watcyn Wyn." Dehonglodd bennod yr hen fynydd:—
Y Mynydd Du, cyn agor rhych
Yr heol dros ei wyneb;
Cyfarthiad ci a bref yr ŷch
A glywai'r garreg ateb;
A dawns a chân y "tylwyth teg,"
Ar ben" Brynmân," a phen " Foel deg,"
Cyn son am waith mewn awel wynt
Yr amser gynt.
Pan oedd pob un yn heliwr byw,
A'i lais mor glir a chynydd;
A sŵn cŵn hela yn ei glyw,
'N beroriaeth ddihefelydd;
Y llwynog coch o flaen y cŵn,
A phawb yn myned yn y sŵn.
Ar ol yr helfa fel y gwynt,
Yr amser gynt.
Pan oedd y carw 's llawer dydd
Yn yfed dwfr yn "Aman,"
A'i gyrn yn wyllt, a'i draed yn rhydd,
Yn frenin y rhai buan;
Cyn tynnu clawdd dros fron y llwyn,
Cyn torri lawr y "Derw lwyn,"
Na ffordd, ond ffordd y dwfr a'r gwynt,
Yr amser gynt.
Nid ar unwaith, megis ar un curiad, y daeth y byd mwy i mewn iddo, mwy na'r" byd bach" a garai mor fawr. Wedi gwella o'r dwymyn," a mynd ar daith mor bell a Llanddeusant, pan oedd orfod arno "groesi'r Mynydd Du, a dringo i Ben y Rhiw Wen," y daeth i weled "golygfa nad oedd ei thlysach yn y wlad hon."
Er bod "Sir Forgannwg," "pan ddeuir i bwynt uchaf y Rhiw Wen, yn diflannu o'r tu ol, a Sir Gaerfyrddin yn ymagor o'r tu blaen," fel y canodd rhywun:—
Wrth ddod i Sir Forgannwg,
O wele, dyma olwg,
'Rwy'n gweld ymhell tu draw i'r byd,
Mae Gwynfa i gyd yn amlwg.
meddai, fel un yn fawr ar ei ennill :-"Mae Gwynfe oddi tanom, Llanddeusant ar y dde, Pont-ar-lleche a Llangadog o'n blaen, Dyffryn Tywi draw draw, a Mynydd Llansadwrn, a bryniau eraill, yr ochr hwnt iddo, a'r cyfan yn y golwg oddiar Ben Rhiw Wen."
Dacw un o'r afonydd arian i'r golwg-" Sawdde," a rhaid i'r Bardd gael ei galw yn Ferch y Llyn." "Merch Llyn y Fan Fach yw'r Sawdde," meddai, "ac mae hi wedi suddo'n ddyfnach yn y graig nag un afon a welais i erioed. Tybed mai 'Y Sawdd Wy' yw ei henw iawn? Y mae hi wedi hollti a rhigoli'r graig, ac wedi torri pyllau dyfnion, anferth, pan yw'r graig ystyfnig yn ceisio ei rhwystro, ac y mae rhaeadr yn rhuo ymhob pwll, hyd y dydd hwn, a'r pysgod glanaf yn y wlad yn neidio o bwll i bwll, dros raeadr a rhacadr, ar eu ffordd tua 'Llyn y Fan.'
Sut bynnag yr aeth "coesau newyddion " y llencyn a well- asai" o'r dwymyn " âg ef i Landdeusant, dyma ddigon i brofi i'r Bardd ddod adref i'w fyd. Nid oedd dlysni, hedd, na rhamant heb ei gyfarch. Ni chai natur mewn unrhyw wedd arni, siarad yn ofer âg ef.
Yr oedd hen enwau cyfrin, tlysion y cylch, yno i ddywedyd llawer Mynydd Amanw," "Y Llwyn Moch," Twyn Moch,' Cwmtwrch," "Ffrydiau Twrch,' "Cwm Gwŷs," Cwmecel," "Bocelecel," Y Llwchwr," Llwch Ewin," Twyn y Rhosfa," "Twyn Glâs Bach,' Nantyfyta,' Bryn- iau'r Hyddion," "Gwely Arthur," Gwely Arthur," "Y Garreg Lwyd," Garreg Fraith," "Bryniau Gleision," "Pen yr Helyg," Banwen," etc. Mae bydoedd hen a diweddar yn yr enwau hyn, ac aeth Watcyn Wyn i mewn iddynt, a hwythau i mewn iddo yntau. Y Dyma'i waddol ef, ei fyd; a'i allu i guro'n wylaidd wrth ei ddôr, a cherdded i mewn gyda cham gweddus, a'i gwnaeth yn addurn cenedl. Mor fyw oedd apêl ei fyd ato! Fel hyn y canodd i ran o hono:—
Y mae Cymru a'i mynyddoedd
Yn cysgodi mil o gymoedd,
Ond nid oes drwy'r wlad yn unman
Un cwm imi fel Cwmaman.
Aml yw'r twyni a'r llechweddau
Sy'n addurno" Gwlad y Bryniau."
Ond nid oes drwy Walia wiwlan
Un bryn imi fel Brynaman!
Enwog lannau teg a glynnoedd,
Ymaneddant rhwng mynyddoedd,
Ond ni welais drwy'n gwlad wiwlan
Un glyn imi fel Glanaman.
Ni chlywsom iddo erioed golli awr i geisio profi ei fod yn olyn- iaeth rhyw hen fardd gwych, a hawdd y gellir credu iddo ef, pan ofynnwyd iddo a oedd "o'r un gwaed o'r un gwaed" ag Owen Watcyn, "Owain Dafydd, Cwmaman," fel y galwyd ef yn ddiweddarach," gau ei lygaid, a'i ddwrn yn gaeëdig am ei gudyn gên," ddywedyd yn chwareus, "Eitha gwir, clywais lawer gwaith gan fy nhylwyth fod Owen yn ein teulu ni; a ninnau, wrth gwrs, yn nheulu Owen," ac yn "codi ei ysgwydd a chwerthin yn iach." Nid cwestiwn o fod o "waed coch cyfa" na glâs oedd ei gwestiwn ef, ond bod yn Watcyn Wyn. Hynny a ddaeth, a chawn fynd at yr hanes.