Cofiant Watcyn Wyn/Hogi'r cryman
| ← Newid byd | Cofiant Watcyn Wyn gan Penar Griffiths |
Cystadlu a breuddwydio → |
HOGI'R CRYMAN.
CYN myned i mewn i'r Coleg, efrydodd yn Ysgol Ragbaratoawl un Mr. Thomas Jeremy, yng Nghaerfyrddin, i'w gymhwyso'i hun mewn "Lladin a Groeg," y rhai na wnaethai fawr â hwy ym Merthyr. "Felly," meddai, yn llawn chware, arholiad neu beidio, yr oedd yn rhaid ymroi ati, i forio neu foddi yn y culfor rhwng Groeg a'r Eidal." A chyda helynt Paul yn ei feddwl, wrth atgofio'r arholiad, meddai ei ffraethineb gogleisiol, "Ac wedi i ni yn brin fyned heibio, daethom i ryw le a elwir y Porthladdoedd Prydferth." Pa mor "brin" oedd y "myned heibio," ni wyddom; gwyddom mai nid nyni biau italeiddio'r llythrennau; ond ni synnem ddarganfod iddo sefyll yn bur anrhydeddus yn rhestr yr ymgeiswyr. Nid rhyfedd galw'r hen goleg yn "Borthladdoedd Prydferth," oblegid ar ol mordaith fer a garw" y cyraeddasai yno yn 1875, ac yr oedd lliw tymhestloedd y ddwy flynedd cynt ar ei brofiad.
Blynyddau disglair ar hen Goleg Caerfyrddin oedd blynyddau myfyrdod yr efrydydd a'i gyd-efrydwyr. Yn Brifathro, dros ei dymor ef yr oedd Dr. Vance Smith; ac yn Broffeswyr, yr oedd y Parch. Rhys Jenkin Jones, M.A., Aberdâr; y Parch. William Morgan, a'r Parch. D. E. Jones, M.A. Yr oedd ei edmygedd o'r Prifathro yn fawr iawn. Hoffai ryddfrydigrwydd ei ysbryd, a'i barch i wirionedd. Yr oedd hoffter y Prifathro o'r disgybl yntau yr un mor fawr. Nid pell o fod oedd y yn yr un seiat yr oedd y ddau ysbryd. Gadawodd y Prifathro argraff annileadwy ar feddwl y disgybl, a rhoddodd liw ac osgo i'w feddwl.
Gwr mawr, ac annwyl ganddo oedd y Proffeswr William Morgan. Mynych y soniai am dano gyda pharch diledryw. Ymhlith ei gyd-efrydwyr yr oedd y gwŷr adnabyddus—J. Gwenogfryn Evans, M.A., D.Litt.; Parchn. J. M. Gibbon, Llundain; Tyssul Evans, M.A., B.Sc., E. Griffith Jones, B.A., D.D. (Prifathro Coleg Bradford); Elfed Lewis, M.A., Llundain; Towyn Jones (Aelod Seneddol dros Ddwyrain Caerfyrddin); Rhondda Williams, Brighton; Esau Jones, Teignmouth; D. Bowen, Hermon, Manordeilo, ac eraill. Hawdd y gall efrydydd ieuanc ddiolch am gyfle fel hwn, ar gyfer dysg a phrofiad yr athrawon, a thalent naturiol, anturiaethus y bechgyn hyn a'u cyffelyb. Wrth gofio hyn, pa ryfedd fod yno "guro cryn dipyn ar gorneli ei gilydd mewn ambell gyfarfod ?"
Beth fu'r goleu a ddaeth arno o gyfeiriad yr athrawon, nid hawdd dywedyd, ond cafodd ef a'i gyd-efrydwyr gyfle i gyfarch rhai o bynciau uwchfeirniadaeth y blynyddau diweddaf hyn, a gwnaed hwy yn lled gyfarwydd â rhai o'i theithi; ac meddai ef," ychydig o ddim newydd sydd wedi ei ddysgu oddiar hynny hyd yn awr, nad oeddent hwy (y myfyrwyr) wedi eu paratoi ar ei gyfer." Dichon nad oeddynt mor "newydd " iddo ef hyd oed y pryd hwnnw ag oeddynt i rai o'r myfyrwyr, nid am ei fod ef wedi darllen mwy ac ymhellach na hwy, oblegid nid oedd yn ddarllenwr mawr. Yn hytrach na chymryd poen i ddarllen llyfr, meddwl yn ol yr ychydig neu lawer a ddarllenasai, a wnai ef, a meddwl yn galed, heb fod meddwl yn galedwaith iddo; ac felly yr oedd syniadau arweiniol, amlwg, llyfrau ac awduron yn dod yn eiddo pur naturiol iddo ef. Buasai wedi ymweithio iddynt fel wrth reddf. Gwelsom ef yn cynnil gerdded rhai o diroedd uwchfeirniadaeth, rai blynyddau cyn i'w harweddau diweddar ddod yn hysbys i ddarllenwyr Cymru, o'r hyn lleiaf. Nid oedd yn rhwym i unrhyw gyfundrefn, ond i'w reddfau naturiol ei hun. Rhaid ei fod yn ddisgybl cyfleus, hydrin, i athro eangfrydig, oblegid aethai i'r Coleg gyda'r syniad mai gwaith pennaf a blaenaf athro da, gonest, yw agor llygaid ei ddisgyblion, a'u cryfhau i edrych ymlaen, a dal Bydded goleuni y dyfodol sydd yn rhwym o ddigwydd o hyd ymhob creadigaeth." Ac meddai," Cawsom ni weled y goleu, a gellir dywedyd am y disgyblion, fel y dywedwyd am y disgyblion gynt: "A phan welsant, hwy a'i haddolasant; ond rhai a ameuasant." Nid addolwr cibddall oedd efe un amser. Safai yn ei gylch o oleuni, gyda'r goleuni hwnnw wedi magu ynddo barchedigaeth ddofn, groesawgar; ond parchedigaeth oedd mor naturiol a'i gariad at Hezeciah ei dad. Ei brif gŵyn yn erbyn y Coleg oedd prinder cyfle'r Gymraeg. Ni allai ddygymod â hyn un amser. Pan yn darlithio yn Rhydychen ar" Ganu gyda'r Tannau," gwnaeth bennill i Eos Dâr i'w ganu, a phwy na wel yr ergyd?
Rhyw grugyn mawr o'r Groegwyr
Yn enwog fel Lladinwyr;
Heb wybod dim am iaith eu mam—
Na soniwch am eu synnwyr.
Gyda dysgu'r Gymraeg i'w ddisgyblion yr oedd ef wrth ei fodd yn Ysgol y Gwynfryn. Ac wrth gofio'r tlodi hwn, rhaid iddo ef gael chware, a dywedyd, "Dim ond ieithoedd meirwon oedd yn byw yno." Cofiai mai Cymry oeddynt i gyd, mai'r Eglwysi Cymraeg yn bennaf a gasglai at eu cynhaliaeth; mai i'r weinidogaeth Gymraeg y paratoid y rhan amlaf o honynt, ac eto ni cheid yno wers mewn Cymraeg. Ni pheidiodd a rhyfeddu at hyn ynglyn â'n holl golegau enwadol, hyd ddiwedd ei ddydd. Wrth gofio ffyddlondeb y Proffeswr Michael Jones i'r Gymraeg, yn y Bala, a helynt y Coleg, meddai, "Pan gollodd Michael y Coleg, collodd y Coleg ei Gymraeg."
Faint bynnag gyfrannodd athrawon a chydfyfyrwyr i Watcyn Wyn, ni all na chyfrannodd efe lawer iddynt hwy gyda'i ddigrifwch naturiol, a'i sylwadau llawn athroniaeth, agos a gogleisiol, oblegid nid o'r cymylau y siaradai ef unrhyw amser, ond o ganol dynion. Meddai ef wrth "Gwili," ei gyd- athro, "Darllenwch fwy ar ddynion, a llai ar lyfrau."
Llawer awr ddifyr gafodd ei gydfyfyrwyr ac yntau yn y Coleg. Iddynt hwy yr oedd anghofio caledwaith yn beth hawdd yn sŵn ei ffraethebion glân, diwenwyn ef; ac yn ei bresenoldeb enillgar. Teimlai yntau yn bur rydd a diofid. Nid oedd hyn, yn ol ei gyfaddefiad ef ei hun, yn ddiberygl. "Yr unig berygl," meddai, am fyfyriwr yn tybio mai mynd i mewn i goleg ydyw'r cyfan, "yw iddo deimlo'n rhy rydd a rhy iach . . . .a thyfu'n rhy fawr a phwysig! Dichon, er hynny, y daw i'w le wrth ddod mâs, yn enwedig os bydd yn dod mâs fel fi, heb un alwad!"
Bu'r Eglwys Wâg" a'r " Alwad" ar y bwrdd ganddynt lawer tro, ond nid oedd un o honynt a fedrai beri i'r "Eglwys Wâg " ganu, ond Watcyn Wyn, a llawer cainc ddifyr a darawyd:—
Mae'r testyn yn hen destyn,
Eglwys wâg!
Chwi wyddoch hynny, fechgyn,
Eglwys wâg!
Mae'n destyn enwog hefyd,
Mae'n destyn pwysig enbyd,
Ac anghyffredin ddybryd
Y dyddiau hyn drwy'r hollfyd:
Eglwys wâg, Eglwys wâg!
Mae'n destyn llawn o feddwl,
Er yn wâg!
Mae iddo feddwl dwbwl:
Eglwys wâg!
Mae'n destyn digon dwfwn
I'r scholar mwyaf feddwn
I geisio solvo'r cwestiwn:
Uwchben y dyfnder safwn,
A phlymiwn faint a fynnwn,
Ei waelod fyth ni welwn!
Eglwys wâg, eglwys wâg!
****
Mae rhai y flwyddyn gynta
Am Eglwys wâg!
Pan ar brobation yma,
Eglwys wâg!
Yn wir ni choelia'i flewyn,
Nad yw hi'n hawddach dipyn
Ym meddwl llawer hogyn
Gael Eglwys cyn pen blwyddyn
Nag ymhen tipyn wedyn !
Ond tebyg dysga pobun,
Er hynny, bob yn ronyn,
Nad yw'r eglwysi cyndyn
Ddim mor wâg, ddim mor wâg!
Mae'r postman yng nghymdogaeth
Eglwys wâg!
Yn crynu dan ohebiaeth
Eglwys wâg!
Pan aiff Gweinidog diddig
I'w dŷ rhagderfynedig,
Deisebau 'sgrifenedig
Sy'n llifo'n gyfeiriedig
Am le y gŵr parchedig
Cyn rhoi'r ymadawedig
O fewn y beddrod unig,
Ugeiniau gawn i gynnyg,
Eglwys wâg, eglwys wâg!
****
Meddyliwn beth yw ystyr
Eglwys wâg!
Mae'n bwysig, annwyl frodyr,
Eglwys wâg!
A fydd hi'n llawnach hefyd,
O gael rhyw fachgen glanbryd,
I sefyll yn ei phulpud,
Yn dwedyd, ac yn dwedyd
Dim, Dim !—ar hyd ei fywyd!
Yn wir fe fyddai'n iechyd,
I lawer Eglwys lwydbryd
Gael 'chydig bach o newid,
Eglwys wâg, Eglwys wâg!
Gofalwn wrth gymeryd
Eglwys wâg,
Rhag ofn y bydd ei phulpud
Bulpud gwâg:
Ymdrechwn 'nawr, gyfeillion,
I ddod yn ddynion llawnion,
I lanw yr anghenion,
Sydd drwy'r Eglwysi "gweigion!"
Mae'n rhaid cael "doniau" cryfion
Cyn ateb holl ofynion
Eglwys wâg, Eglwys wâg!
Peth pwysig yw wynebu
Eglwys wâg!
Difrifol yw pregethu
I Eglwys wâg!
Gyfeillion annwyl yma,
Par'towch i gwrdd â'r gwaetha!
Gwaith caled, cofiwch hynna,
Yw ennill caws a bara
Wrth ddweyd y gwir, fi ddala!
A rhoi rhyw beth i gylla
Eglwys wâg, Eglwys wâg!
Cân boblogaidd yn y Coleg oedd ei gân gân "Rhannu'r Supplies," a chawsom orchymyn gan aml un o'i gydfyfyrwyr i'w gosod yn y Cofiant, ac er mwyn y chware iach sydd ynddi, wele hi—
RHANNU'R SUPPLIES.
I.
Wel, bellach fy nghyfeillion,
Y supplies;
A oes supplies newyddion
I'r supplies?
A yw Llanstephan yma?
A Nebo, a Philadelphia?
A Llanybri a Smyrna?
Yw Horeb, dydd Sul nesa
I'r supplies, i'r supplies?
II.
Oes rhagor heb eu henwi,
O supplies?
Dim ond rhyw bump sydd genny!
O supplies;
Nawr, silence, ynte fechgyn,
Os nad oes yma rywun
A rhagor, silence, JENKYN!
Taw son gael clywed tipyn,
Ai dim ond pump sy i erfyn
O supplies, o supplies?
III.
Ble mae'r supplies i ddechreu?"
"Gyda fi,"
Ar unwaith ddaw o gegau
Dau neu dri;
A rhuthro gyda hynny,
O gylch y gŵr sy'n rhannu,
A hwnnw'n sefyll fyny
Ar ben y bench dan grynu
Rhag ofon cael ei dynnu
'N ddau neu dri, 'n ddau neu dri!
IV.
Rhyw hanner munud felly,
O hue and cry
Sydd eisieu gael cyn colli
Pob supply!
Am un ar ddeg, rwy'n credu,
Yw'r amser i'w dosbarthu,
Ond damwain i'w rhyfeddu,
Ers mwy nag awr cyn hynny,
Na fyddir wedi llyncu
Pob supply, pob supply!
V.
"Dewch yma," ebe'r senior,
"At two o'clock!
Efallai bydd yma ragor
Yn y stock;
Yn fuan wedi cinio
(Neu efallai cyn cael honno),
Mae'r juniors yno'n heidio
A'u ffyn o fewn eu dwylo
(Mae'n dda cael ffon i bwyso),
Ond dyna'r clock yn taro,
A dyna'r cyfan sy yno
Yw two o'clock, two o'clock!
VI.
Mae'r bechgyn ffodus hynny
Sy a supplies,
Yn awr yn curo i fyny
Am ryw flies;
Mae rhai'n gwneud hewl o honi,
Yn mynd fel y drygioni,
A'r cyfan yn gwreichionni,
A rhai ar gefen pony,
Off tua Chapel Nonni,
Am supply, am supply!
VII.
Roedd THOMAS WILLIAM MORGAN.
Medde nhw,
Yn tyngu wrtho'i hunan,
Ar ei lŵ!
Mai starvo fydd y diwedd,
A marw'n ddiymgeledd!
Fydd hynny ddim anrhydedd
I grefydd y bedwaredd.
Ganrif ar bymtheg ryfedd
Daw, daw, fe ddaw dialedd
Arnyn nhw, arnyn nhw.
VIII.
Mae yma rai bron marw
Am supply,
Yn mynd trwy dywydd garw
Heb un fly;
Mae brawd o dre Machynlleth,
Yn foddlon rhoddi unpeth
Am bulpud i roi pregeth,
Mae POWELL fyth mewn penbleth,
A dweyd y gwir glân, difeth,
Fe roddwn innau rywbeth
Am supply, am supply!
IX.
Mae JONES 'Berdâr yn gofyn,
"Gest ti hwyl?"
I lawer un o'r bechgyn,
Wedi'r ŵyl;
"Hwyl, do!" medd WILLIAM THOMOS,
"Gwae fi na bai ond wythnos
O amser genny i aros
Cyn cynnyg eto, achos
Ni ches i 'rioed ddim agos
Cystal hwyl, cystal hwyl!"
X.
Mae rhai yn gwybod hanes
Y supplies,
Y maent yn nhref yn llechres,
Y supplies;
Os bydd un dda ar ddyfod,
Maent hwy yn siwr o wybod,
A byddant hwythau'n barod,
I fyned i'w chyfarfod,
Er efallai'n fynych orfod
Rhoi gwobrau yn ddiddarfod
Er clirio'r ffordd i'r gwaelod,
I'r supplies, i'r supplies!
XI.
Y mae gwahanol fathau
O supplies,
A llawer iawn o ddadlau
Am supplies;
Mae rhai supplies personol,
Ac ereill cyffredinol,
Mae yma gylch tufenol,
A darnau o gylch allanol,
Ar Eglwys wâg wrth reol;
A dywed rhai'n swyddogol,
Os bydd rhyw bwynt penodol,
Fod yma gylch neilltuol
O supplies, o supplies!
XII.
Rhaid cael supply personol
'Nawr i fynd,
A phregeth achlysurol
I ryw ffrynd!
Anelu un pechadur,
Yw'r orchest, bellach, frodyr,
Rhyw chwaer efallai achubir,
Boed bendith ar ein llafur,
I wella'r byd o'i ddolur
Bob yn ffrynd, bob yn ffrynd!
XIII.
Mae llawer meeting hwyliog
Wedi ei gael,
A llawer dadl enwog
Ar eu traul;
Pe byddet ti mor witty
Ag wyt ti mewn committee,
Pan roddir pulpud iti,
Fe fyddai'n llai dy bity,
Druan gwael!
XIV.
Mae llawer iawn o stormio,
A hue and cries,
Wrth wella a reformio
Y supplies;
Bu yma execution
O wit ac elocution,
A row a revolution,
A gŵr yr institution,
Ddiwrnod distribution
Y supplies, y supplies!
XV.
Wel, bellach, rhag amharu
Y supplies,
Dewch ini gael gwasgaru
Y supplies;
Eu gwasgar hwynt i bobman,
Helaethu'r cylchoedd allan,
Meddiannu Cymru'n gyfan
Applio'r doniau purdan
A glywir yma'n clecian,
I helpu achos egwan,
Y supplies, y supplies!
"Dod mâs heb un alwad," chwedl yntau, wnaeth ef, ond chwareuai yn ei atgof hyd yn oed ar hynny," Credais un waith fy mod yn mynd i gael galwad! Yr oeddwn yn pregethu mewn eglwys wag yn Sir Benfro, ac yn aros gyda'r prif ddiacon! Gyrrem i'r capel mewn cerbyd. Yr oedd yno gynulleidfa urddasol ac astud, a chawsom gyfarfod hyfryd, fore Sul. Yn y cerbyd wrth fynd yn ol, gofynnai y diacon i mi, 'Beth ydych yn feddwl am ein capel a'n cynulleidfa?' Capel hardd a chynulleidfa brydferth,' meddwn innau. Cawsom gyfarfod da iawn,' meddai'r diacon, 'da iawn wir,' a minnau'n gwrando. 'Chwi wnaethoch un peth heddyw,' meddai, na wnaeth ein diweddar weinidog ni yn ei fyw'; a minnau'n gwrando, ac yn credu fy mod wedi gwneud gwyrthiau! 'Do'n wir,' meddai ef, chwi wnaethoch un peth na wnaeth ef erioed, sef dweyd rhif yr emyn yn iawn y cynnyg cyntaf bob tro!' A dyna'r man agosaf y bues i i gael galwad erioed, oedd yn y cerbyd gyda'r archddiacon hwnnw, ac yn wir, yr oedd yn gynnyg lled agos mewn man lled uchel, onid oedd?"
Nid clod i ddeall tawel, treiddgar eglwysi Cymru oedd ei ddyfod ef allan "heb alwad." Ond y mae'r ffaith iddo ef ymgadw mor siriol yn wyneb hynny, bod mor hawddgar a chynorthwyol i fyfyrwyr a gweinidogion, ac mor barod i weini i eglwysi bychain gwledig, am gydnabyddiaeth ddiddorol o fechan, ac yn fynych am ddim, yn dywedyd llawer am ei ddynoliaeth hyfryd. Ni wyddom am neb cyhoeddus, ac i'w enwi yn yr un ganrif â Watcyn Wyn am athrylith a chymhwyster, a wasanaethodd ei genedl ar dâl cyn lleied ag y gwnaeth efe. Yn ystod yr ugain neu'r deng mlynedd ar hugain a aeth heibio, ni bu neb cyhoeddus byw yn llwyrach i'w genedl nag y bu "wit y dydd a pet y Dê," chwedl Eifion Wyn. Ni allai honni ac ymwthio, ac ni fynnai er dim ddefnyddio na chyfaill na phwyllgor nac enwad i geisio cyrraedd safle na feddai hawl a chymhwyster iddo. Mor foddlon y troai adref wedi noson o wasanaeth difyr a da mewn darlith, eisteddfod, neu bregeth, gydag ond ychydig dâl yn ei logell, ond â chân yn ei ysbryd, ac atgofion peraidd o'i waith a'i "wit" yn aros ar ol yn y neuadd, y capel, a'r cartref. Cododd ei allorau yn ddis— taw, ac mewn conglau cudd, a gosododd ei aberth boddlon arnynt, heb na "sain utgorn na llef geiriau." Ond daw goleu gwell â hwy i'r golwg yn wylaidd gyda hyn, a phlyg Cymru wrthynt gyda chân o ddiolch ar ei min, a dagrau o newydd hiraeth ar ei grudd.