Cofiant Watcyn Wyn/Newid byd

← Y bachgen a'r dyn ieuanc

Cofiant Watcyn Wyn gan Penar Griffiths

Hogi'r cryman →

NEWID BYD.

DAETH Watcyn Wyn i fyny o'r pwll glô du, ac i fyny i beidio mynd i lawr byth mwy. Ffarweliodd" â'r "gwaith glô," yn ei eiriau cartrefol ei hun, "pan tua saith ar hugain oed," am fod amgylchiadau wedi newid cwrs ei fywyd. Gwneuthum gartref i mi fy hun," meddai; —priododd. Yr oedd hyn pan tua chwech ar hugain oed. Yr oedd wedi bod yn lled gyfarch y byd swynol rhamantus hwn er pan oedd rhwng tair a phedair ar hugain oed." "Cyn hynny," meddai, "ni wyddwn i fawr am dano, a dichon i hynny fod yn fendith i mi." Llonydd "go lew i fwynhau gwanwyn gwyrdd ieuenctid diofal a dibryder,—llonydd i gael blâs ar ddarllen, a dechreu rhigymu, a dechreu cynganeddu " olygai hynny; er fod gan y ferch honno—Mary Jones, o'r Trap, ger Llandeilo, ddigon o gydymdeimlad â llenydda, a barddoni, a darllen, i beidio â thywys y dall allan o'r ffordd," meddai'r hwn a'i hadwaenai hi oreu.

Bu hi yn ysbrydiaeth ac yn amddiffyn iddo, ac meddai ef, "daeth rhodianna yn ysgol y nos i mi, i fy mharatoi i feddwl am ddydd bywyd." Priododd y ddau ar y 9fed o Ebrill, 1870. Ond ym mhen un-mis-ar-ddeg yr oedd yr elor mud wrth y "tŷ bychan yn ymyl yr heol, ym Mrynaman," a'i gweddillion hithau yn cael eu dwyn arni i'r bedd. "A gadawyd fi," meddai'r Bardd wylofus, "â merch fechan dair wythnos oed, ar ol!" Tarawyd tant newydd yn ei fywyd, a thant dieithr, na allasai ei swn deimlo'n gartrefol yn ei fywyd difyr ef. Ond mor gyfrin yr hiraeth! "Aeth hi i'r nef ym mis Mawrth, ac aeth y gwanwyn a'r haf ar y ddaear heibio, heb i mi eu gweled a'u teimlo fel arfer." Ni allasai calon ysig fynegi ei hiraeth mewn geiriau a gyffyrddai galon yn ddyfnach; "gwanwyn a haf yn mynd heibio heb eu gweled a'u teimlo fel arfer!"

Ond gwanwyn a haf ar y ddaear" oedd yn mynd heibio, hefyd. wyddai yn ei ddagrau am Wanwyn a Haf nad aent heibio, ac yr oedd "Mary" yn nofio yng ngwynfyd y rhai hynny. Hawdd y gellid disgwyl galar—gân fyddai byw wedi'r profiad hwn, a chaed hi:—

MARY annwyl, annwyl, annwyl,
Dyma ddechreu caled waith,
Dechreu cân, a dim i ddisgwyl
Drwyddi, ond wylo dagrau llaith;
Galar ganu, galar wylo,
Ceisio rhoddi hiraeth lawr;
Ysgrifennu sill i foddio
Dyfnder teimlad—hiraeth mawr.

Wyt ti'n cofio'r tyner siarad
Am yr un a fai ar ol ?
Pan yng ngafael breichiau cariad,
Y cyd—rodiem dros y ddôl?
Y mae un yn awr yn cofio—
Cofio'r geiriau bob yr un,
Ie'n cofio, ac yn teimlo,
Ac yn wylo wrtho'i hun.

****
Wyt ti'n cofio'r breuddwyd hynny,
Ar ryw fore ddarfu'm ddweyd,
Fod y gwanwyn wedi methu
Glasu fel yn arfer gwneud?
O, fe gostiodd ei ddehongli
I mi ffrwd o ddagrau drud—
Pan y gwelais yn y glesni,
Bridd dy fedd yn llwyd i gyd.

Newid mawr a phendant oedd oreu bellach, ac ym mis Ionawr, 1872, aeth i Ferthyr, i ysgol a gynhelid yno gan Mr. Evan Williams, M.A., ac a elwid yn "Tydfil School." Diwrnod "oer, gwlyb, diflas," oedd y diwrnod y gadawodd ei hen gartref, a'i gartref newydd wedi'i chwalu mor sydyn, ac yntau " ymron marw o hiraeth wrth adael" y cyfan. Nid oedd yr olwg a gafodd ar Ferthyr y prynhawn hwnnw yn enillgar iawn, ac yr oedd pawb yn ddieithr iddo ond yr athro, yr hwn oedd gyfyrder iddo. Syrthiodd ei goelbren i blith y boarders, a daeth i fwyta yn well, wrth weld y bechgyn yn bwyta." Yr oedd ganddo air caredig i'r ciniaw, ond prin yr oedd y tê i fyny â safon tê'r Mynydd Du, gyda'r bwrdd crwn ger y tân, a'r ymenyn cartref yn blasu mor hyfryd! Na, meddai ef, "Tê main, a bara 'menyn tew; y bara yn dew wyf yn feddwl."

Gan mai efe oedd "yr hynaf yn yr ysgol," mae ei sylwadaeth ynglyn â hi o werth. Nid hir y bu cyn dod i'r casgliad mai "eithaf peth yw i Fethodist fynd at Annibynnwr i'r ysgol, neu Annibynnwr at Fethodist, neu Wesley at Fedyddiwr, i gael cymysgu tipyn ar waed yr enwadau gwahanedig sydd yn ein gwlad." Nid oedd y geiriau hyn ond adsain o'i fywyd eang ei gydymdeimlad, a syml ei ddull. Cashai gulni enwadol â châs cyfiawn.

Yr achlysur i'r sylw hwn oedd dyfodiad nifer o fyfyrwyr Coleg Trefeca i'r ysgol ym Merthyr, ar yr anghydwelediad a gymerasai le rhyngddynt hwy â'r Prifathro. Ac wedi profiad manwl a maith, synnai na byddai gennym fwy o golegau unedig, lle y gallai'r gwahanol enwadau adnabod ei gilydd cyn mynd yn ddall i ragoriaethau'r naill y llall." A chydag anhawster y Methodistiaid i ymuno ar Goleg unedig, yn ei gof, meddai, Y mae Corff y Methodistiaid y dyddiau hyn yn gwneud cam â'i enaid ei hun, gallwn feddwl!" Dyna awydd mawr ei fywyd gweld y genedl yn mynd yn fwy na'i gwahaniaethau bychain, ac yn manteisio ar gyd-gymdeithas i feithrin teimlad lletach, ac ysbryd haelfrydicach. Erioed ni chollodd gyfle i fyw a siarad yr ysbryd hwn; ac ni ymadawodd unrhyw ddisgybl â'i ysgol ragbaratoawl ef heb i'r ysbryd hwn ei feddiannu.

Ni feddai weledigaeth eglur gyda golwg ar ei ddyfodol, pan aeth i Ferthyr. Ei duedd gryfaf oedd sicrhau tystysgrif goruchwyliwr gwaith glô, ond aeth yr haint hwnnw heibio gyda chyngor addfed yr athro. Yn ei anerchiad yng Ngorsedd Eisteddfod Merthyr, ar ei chyhoeddiad, Gorffennaf 19, 1900, meddai:—"Fi fuo i allan am chwech o'r gloch y bore ugeiniau o weithiau ar hyd yr hen dips yma, yn ceisio dysgu' Hic, Haec, Hoc' a'u cymdeithion dieithr; ond yr wyf yn credu yn fy nghalon y buasai yn well ar fy lles fod wedi defnyddio yr oriau cynnar gwerthfawr hynny i ddysgu neidio Hec, a cham, a naid;' buaswn yn gryfach a hoywach dyn heddyw, pe wedi fy nghyfarwyddo i wneud hynny."

Buan y collodd gysgod mwyn yr athro hefyd, oblegid yn haf 1873, tra'n mynychu dosbarthiadau yn y Celfau, yn Llundain, cydiodd y typhoid ynddo, ac ychydig ddyddiau y bu fyw wedi cyrraedd adref ar frys. Brysiasai'r efrydydd oddiar ei wyliau ym Mrynaman, i Ferthyr, i ymyl gwely ei athro claf; ond er ei wylio "braidd bob awr, ddydd a nos, yr wythnos olaf y bu fyw," collodd ef. Ergyd blin oedd hyn i'r myfyriwr briw ei deimiad—yr athro wedi marw yn ei freichiau. Gyda hynawsedd cyson ei athro, ac "ennill ambell wobr mewn Eisteddfod, i gael arian poced," llwyddai i ymgadw rhag angen. Cofiodd ei gyfeillion ym Mrynaman am dano, drwy anfon iddo £34 o elw cyngerdd a wnaethent iddo, "modd i ganu yn y nos," meddai ef, mwy o arian nag a welais erioed ar un olwg!"

Wedi'r gwyliau a'r angladd daeth yn ol i Ferthyr, i fod yn athro cynorthwyol i Mr. J. J. Copeland, M.A., yn ei hen ysgol, am "ychydig gyflog." Gwell cyflog iddo ef oedd dod i adnabyddiaeth o gyfeillion cydnaws—Rhys Lewis, Nathan Dyfed, Dafydd Morgannwg, Tydfylyn, Osian Dyfed, ac eraill beirdd a llenorion adnabyddus. Yno y clywodd "Osian Dyfed "— y Parch. J. Osian Davies, Llundain yn traddodi ei bregeth gyntaf, canys ym Merthyr y trigai "Csian" ar y pryd, a bu Watcyn Wyn ac yntau'n gyfeillion difyr. Mynnai Tydfylyn iddo yntau ddechreu pregethu, yr un pryd ag "Osian," oblegid ar bregethu y rhedasai ei fryd yn awr, ond gwell oedd ganddo ef "fynd adref i Gibea, Brynaman," i ddechreu ar hynny o waith; ac felly y bu.

Dechreuodd bregethu yn 1874, ar gais gweinidog y lle ar y pryd, y Parch J. Morlais Jones. Yn cydgychwyn âg ef, eithr ymhlith y Methodistiaid, yr oedd Mr. Henry Jones—y Proffeswr Sir Henry Jones, Glasgow, yn awr. Yr oedd Mr. Jones yn ysgol—feistr yn y lle ar y pryd. Pregethai Henry Jones "eithafol o orthodox y pryd hwnnw," meddai ef, a thybiai mai'r rheswm am yr uniongrededd addfed hwn oedd lliw diwinyddol y llyfrau yr oedd raid eu darllen ar gyfer arholiadau cynnar pregethwr gyda'r Corff. Ac ar ol dywedyd iddo ddechreu odfa i "Mr. Henry Jones," pan draddododd ei bregeth gyntaf, yng nghapel y Methodistiaid, Cwmaman, a son am dano yn "siarad yn glir ac yn dda" (dau nôd angen pregethwr gan Watcyn ar hyd ei oes), gan "draethu y pethau y gredid yn ddiameu yn y Corff," meddai, yn llawn chware, "Daeth Henry Jones wedi hyn i ddweyd ei feddwl ei hun yn bur groyw, ac nid oedd ei enaid ei hun yn ffitio'r Corff cystal." Difyr yw cofio i'r athronydd a'r bardd gael odfa gyda'i gilydd cyn hwylio o'r cyntaf i'r Alban, i efrydu ym Mhrifysgol Glasgow, a'r olaf i lannau Tywi, i efrydu yng Ngholeg Presbyteraidd Caerfyrddin. Mwyn oedd cymdeithas y Bardd o lannau'r Aman i'r Athronydd o'r Alban bryd bynnag y ceid cyfle am ymgom, a deuai ei lythyr rhydd a difyr i'r Gwynfryn fel chwâ dros rug yr uchel-diroedd.