Cofiant Watcyn Wyn/Trwy ddellt
| ← Chware awen (parhad) | Cofiant Watcyn Wyn gan Penar Griffiths |
Y bardd a'i ardal → |
TRWY DDELLT.
HAWDD y dywedir ar gyfeillion a galwadau dyn, ei fywyd a'i fyw. Dros bwy, ac ar ran pa beth y daw y llythyr gludydd i fore guro wrth ei ddrws. Pa sawl cymdeithas a sefydliad sy'n cyfrif ar ei gymorth: pa sawl symudiad newydd sy'n cofio'i fod, ac yn cychwyn yn gynnar at ei ddrws? Pa sawl meddwl ieuanc sydd yn chwilio am gyngor, ac yn y diwedd yn dod at y drws lle y mae goleu?
Meddyliais am y llu mawr a ysgrifennai at Watcyn Wyn; a dyna ddellt i weld trwyddynt, ei fyd a'i fywyd. Dyna Feirdd fel Hwfa Môn, Tafolog, Berw, Cadvan, Ceulanydd, Gwydderig, Dyfed, Dewi Môn, Dafydd Morgannwg, Iolo Caernarfon, Eifionydd, Cochfarf, Athan Fardd, "J. T. Job," Gwili, Cranogwen, Ellis Wyn o Wyrfai, ac eraill. Dyna gerddorion fel Dr. Joseph Parry, E. W. B. Nicholson, Rhydychen, Eos Dâr, David Jenkins, William Davies, D. W. Lewis, M. O. Jones, Bryceson Treharne, a'u tebyg. Llenorion, eto, fel Syr John Rhys, O. M. Edwards, M.A., John Morris Jones, M.A., Dr. Gwenogfryn Evans, Elwyn Thomas, Gwyneth Vaughan, Allen Raine, R. Alex. Johnson; Llyfrbryf, a gweddill helaeth. Daw gwýr Eglwysig fel y Deon Howell, o Dy Ddewi; a'r Archddiacon Griffiths, o Gastellnedd; Seneddwyr fel Arglwydd Pontypridd, Tom Ellis, Llewelyn Williams, a Thowyn Jones; gwŷr enwog addysg fel Viriamu Jones (diweddar Brifathro Coleg y Brifysgol, Caerdydd); Syr Henry Jones, Syr John Williams, Proff. D. E. Jones, Caerfyrddin; E. Keri Evans, M.A., a "Beriah"; ac nid oes diwedd heb gael Barnwyr fel Gwilym Williams, o Fiskin, ac H. M. Edwards, o America; a pherchenogion papurau dyddiol, yn gofyn ei farn ar wahanol bynciau.
Erfyn arno weinyddu yn ei le fel Bardd yr Orsedd yn Eisteddfod Pontypridd," a cheisio ganddo "yn ddi siom fod yn Eisteddfod Bangor er mwyn rhoddi help' iddo ef yn ei "lesgedd" y mae Hwfa Môn, a chanu englynion ar ei gystudd.
Daw "Dewi Môn" ar ei ofyn am "Emyn," ac am gân ar yr alaw, "Distyll y Don," a dyry air caredig am "Cân y Bugail," gan y Bardd.
BRECON,
October 28, 1892.
Dear Watkyn Wyn,
Having been appointed literary editor of a new collection of Welsh National Airs to be published shortly by an Edinburgh firm, I am anxious to secure the co-operation of some of our leading Welsh Bards. Will you kindly contribute a song or two? If so, I will send you by and by the metres I require. But I wish to know at once that I may include your name in the prospectus.
With kind regards,
Yours truly,
D. ROWLANDS.
Watkyn Wyn.
BRECON,
April 2, 1894
Dear Watkyn Wyn,
Will you kindly write me a song on the air "Distyll y Don," for Vol. V., which I am now getting up? On the other side I have transcribed the words by CEIRIOG—which are in OWAIN ALAW's collection. The air is minor. I am sure you will be able to do it justice.
Your words, "Cân y Bugail" are very much admired. I trïed my hand on the same air myself—but I must say I like yours very much better. We are busy at the new Congregational Hymn Book now. I am collecting Hymns on Mesur 16—" Yn Eden cofiaf hynny byth," these days. But there are very few worth reproducing on this metre in the other Hymn Books. I should be exceedingly thankful if you would write a hymn on this metre, and send it to me.
I am sending you a large order—but I hope you will forgive me.
With kind regards,
Yours very truly,
D. ROWLANDS.
Son am sefydlu "Cymdeithas o Feirdd a Llenorion " y mae'r Proff. J. Morris Jones; a chanmol ei awen y mae Tafolog.
DINAS MAWDDWY,
Mehefin 12, 1884.
Fy Annwyl Gyfaill,
Heddyw y daeth eich Post Card i'm llaw, onide cawsech atebiad i'ch cais yn gynt.
Gwyddoch nad wyf fi ddim yn oracl ar fanylion deddfau mympwyol ynglyn âg unrhyw bwnc, ond byddaf yn lled-dybied fod gennyf ryw syniad agos i'r marc am egwyddorion cyffredinol. Am y llinell y gofynnwch fy opinion ynghylch ei chyfreithlondeb, nid wyf yn barod i sicrhau pa blaid sydd yn gywir. Buasai TUDNO yn ei chymeradwyo oherwydd ei chywreinrwydd, ond buasai GWILYM COWLYD yn ei chondemnio oherwydd anghydbwysedd seiniol. Gwn fod GWILYм yn fympwyol iawn, ac ar lawer o bethau byddaf yn anghytuno âg ef, ond am gynghanedd ddigynghanedd fel y llinell a nodwch yr wyf yn tueddu i gyd-olygu âg ef, am fod y glust—oracl uchaf y gynghanedd, wedi'r cwbl yn rhwym o'i chondemnio. Mewn cynghanedd groes o gyswllt, fel yn ddiau yr honnir gan rai fod y llinell hon, yr ydych yn cael eich siomi yn y cyferbyniadau rhwng y dechreu a'r diwedd yn lle bod y llinell yn haneru yn naturiol, yr ydych yn cael rhyw bum sill yn gwneuthur eu hunain yn rhyw slaviaid i ddeusill nad yw y dinc a roddant yn werth rhedeg ar eu hol. Ond digon ar hynna.
Yr wyf yn deall mai chwi oedd y goreu yn yr ymgais am Gadair Caerdydd. Ysgrifennais i hynny o feirniadaeth a wnaethum heb feddwl dim am danoch; ond ar ol ei gyrru ymaith, daeth i'm meddwl y gallai mai chwi oedd yr awdur. Drwg iawn gennyf oedd nad oedd yn rhoddi digon o foddlonrwydd i mi allu cymeradwyo rhoddi y Gadair i chwi yn galonnog, er nad oedd amheuaeth gennyf na chadeiriwyd ei gwaelach, lawer gwaith. Ysgrifennais felly at Dyfed, ond os byddai ef a Cynfaen yn tybied mai gwell oedd ei dyfarnu yn deilwng, na ddywedwn air yn erbyn, ond deallais fod Cynfaen yn teimlo yr un fath, tra yr oedd Dyfed braidd yn drymach yn ei gondemniad ar y cwbl, ac felly trodd y dyfarniad yn anffafriol, er eich bod yn amlwg ar y blaen. Er fod eich Awdl ar y cyfan yn lled dda, y mae ymhell o fod yn deilwng o honoch pan ar eich uchelfannau. Nid oes un bardd byw bedyddiol o'ch blaen yn fy marn fechan i "yr amser yr ymgodo hi (yr awen) yn uchel—hi ddiystyra y march a'i farchog." Da iawn gennyf gael ar ddeall eich bod yn fyw. Cawsom hwyl anghyffredin gyda'ch englyn doniol i R Penywern.
Cofion fyrdd at Mrs. "Wyn" a chwithau,
Eich cyfaill byth,
TAFOLOG.
Am y lleill o'r beirdd, a Thafolog yntau hefyd, ysgrifennant ato fel eu cydfeirniad ar destyn y gadair neu'r goron, a thestynau eraill gwaith o hyd!
Pan ddeuwn at y cerddor, mynych ofyn ynglyn â geiriau "Libretto" ar y "Ferch o'r Scer" y mae Dr. Joseph Parry; ac ysgrifennodd y Bardd gryn lawer. Y mae'r pentwr llythyrau meithion oddiwrth Dr. Joseph Parry yn dangos y gofynnid byd o waith; creu, cynnal, a chymhennu'n ddiderfyn. Gyda'r ddwy chwareugerdd, "Y Ferch o Gefn Ydfa," a'r "Ferch o'r Scer" yn llanw'i feddwl a'i ddychymyg, nid oedd ball ar ysgrifennu a gofyn y Doctor, ac anodd dywedyd pa fodd y gallodd y Bardd ymgadw mewn amynedd a dyfalbarhâd. Eithr, er fod y gorchwyl o gyfarfod â gofyn y cerddor gwych yn anhygoel ymron, cyflawnodd ef yn feistrolgar. Heb i ni ymdroi gyda hyn, dyna lythyr y Doctor yn son am dôn i'r Orsedd:—
2, NEWPORT ROAD,
CARDIFF,
April 24, 1891.
Dear Mr. Wyn,
Thanks for your "Gorsedd Ode." I like the lines very much; my only fears are, the practicability of having any choral or Part Music sung at "Yr Orsedd," owing to the difficulty of getting the singers together (i) in an out of the way place; (ii) so early in the day; (iii) open air, rain, wind, sun, etc., etc. These will be some of the obstacles in the way. What think you? What I meant was for Cadeirio'r Bardd in the Eisteddfod. There the singers would be present, and an Alaw a Chytgan Gadeiriol would tell well, and it is much needed to add still more dignity to the ceremony. To sing "The Lost Chord," and what not, has ever been the heights of absurdity in my sight. If you kindly write me for this I think you would do a good thing, and I shall set it to music, but before you start let me hear, and I shall tender a form for the same for your consideration.
Cofion serchocaf,
Yr eiddoch,
JOSEPH.
Ysgrifenna Mr. E. W. B. Nicholson, Llyfrgellydd y Bodleian, Rhydychen, ato i ddiolch am gyfieithiad, ac i ddywedyd, "I think myself fortunate in getting such a translator to introduce me to the Welsh people."
OXFORD,
10th November, 1897.
My Dear Sir,
I am very much obliged to you, and think myself fortunate in getting such a translator to introduce me to the Welsh people. Some day I shall try a new Welsh national air: the idea of the words which I have in my mind would, I know, delight all Welsh patriots—but the air must be worthy of them. I heard Land of my fathers' the other day for the first time, and found that it was apparently compounded of "Bonnie Dundee, "Rosin the Beau," and "Jesus of Nazareth passeth by!" As to "God bless the Prince of Wales," it is not only not Welsh in character, but its cadence is borrowed (apparently) from "My pretty Jane!"
Yours sincerely,
E. W. B. NICHOLSON.
Gofyn yn aml am "benillion telyn" y bydd Eos Dâr, a phob amser yn cael! Daw y Proff. David Jenkins ar ei ofyn am "benillion pwrpasol" ar briodas "Tom Ellis"; yntau'n cael. Ac mae llythyr Eos Dâr yn cyd-daro â chais y Cerddor.
MAERDY,
PONTYPRIDD,
Mai 1, 1898.
Annwyl Watcyn Wyn,
Unwaith eto danfonaf am Benillion Telyn. Danfonodd Mr. Jenkins, Aberystwyth, ataf, yn hysbysu fod Mr. Tom Ellis, A.S., yn priodi, dydd Iau, Mai 26, a'i fod wedi deisyf am gael canu penillion gyda'r delyn yn y Luncheon ag sydd i ganlyn y ddefod. Dywedai Mr. Jenkins ei fod ef yn ysgrifennu at W. Wyn, er cael penillion pwrpasol i'r amgylchiad. Rhyngddo ef a minnau, gobeithio y caf lond côl o honynt. Penillion Pen Rhaw, a Phen Pâl; y ddau fesur. Mi a obeithiaf fod iechyd ar ei oreu yn y Gwynfryn.
Diolch am benillion i'r Iwerddon. Byddaf yn cychwyn bore fory, a chyrhaeddaf yno am 8.30 bore Mawrth (yn Belfast). Mawr mor dda gennyf fyddai cael cwmni y Cender, a'i serchog ymddiddanion.
Cofion annwyl,
EOS DAR.
Son am eiriau at donau y bydd Mr. M. O. Jones, a threfnu ynghylch yr Hanes—gerdd ar "Y Saboth yng Nghymru "pryddest gan Watcyn Wyn.
Pan ddaw ei hen gyfaill Mr. D. W. Lewis, yntau ymlaen at y porth, yr un gofyn a geir ganddo yntau—gofyn am bennill ac emyn.
Y mae Mr. William Davies am eiriau cân "Sêr y Goron," ac y mae Mr. Bryceson Treharne yn ceisio "lyrics" i'w rhoi ar gân.
Daw'r Llenor a'r Hynafiaethydd yntau, â'i gwestiwn! Holi a yw "Mynydd Aman' yn enw arferedig yna, a pha le y saif y mynydd yn gymwys.' Ac wedyn, "A oes yna rywbeth a ellid ystyried yn Llwch (neu Lyn) Tawe yn agos darddiad y nant a elwir "Egel?" Daw'r "Twrch Trwyth" yntau, dros y llwybr! Yna, holi am dafodieithoedd.
RHYDYCHEN,
Mawrth 18, 1895.
Annwyl Syr,
Dim ond gair i ddiolch yn fawr i chwi am eich llythyr, ac i ofyn cwestiwn neu ddau eto. Yr ydych yn son am odreu Mynydd Aman,' a ydyw Mynydd Aman yn enw arferedig yna, a pha le y saif y mynydd yn gymwys? nesaf, a oes yna rywbeth a ellid ystyried yn Llwch (neu Lyn) Tawe yn agos. i darddiad y nant a elwir Egel?
Carwn yn fawr ymweled â'ch ardal chwi, ond nis gwn yn iawn am un tebyg i mi ddyfod y ffordd yna yn fuan.
Yr eiddoch yn ddiffuant,
J. Rhys.
Oxon,
December 18, 1895.
Dear Mr. Williams,
I venture to trouble you with some more questions, but this time not about swine, but about dialects. In your dialect, and in mine, both long a and short are pronounced broad; but in Montgomeryshire they are both narrow, as in tān, cār and llăn, căm. In most of Gwent and Morgannwg the long one is narrow, and the short one broad, as you have doubtless noticed. What I want to know is, what is the Brecknock pronunciation, whether it is like yours, or Glamorgan or Montgomeryshire? Also where would you draw the line between you and Morgannwg in this respect? When do they begin to say tād, tān, kiān for tad, tan and cân? Is it the Nedd or the Tawe or what is the boundary?—the western portion has not always belonged to Glamorganshire I believe.
Wishing you and Mrs. Williams a Merry Christmas and a Happy New Year,
I remain,
Yours very truly,
J. RHYS.
Croesawu ei "Ystorïau Cymru" i'r "Cymru" mae O. M. Edwards, a diolch am "Yr Yswain Mawr." Mae "Allen Raine" yn cydfeirniadu âg ef mewn rhyw Eisteddfod, ac yn son am y Cyfansoddiadau. Eisiau gwybod am am "Gwilym Hiraethog "—" the distinguished Dr." sydd ar Mr. Johnson, i baratoi ysgrif arno i'r "Dictionary of National Biography."
Rev. W. H. Williams.
GREEN LANES,
LONDON,
November 6, 1894.
Dear Sir,
I have been requested by the Editor of the Dictionary of National Biography' to prepare an article by the end of this present month on the late Rev. Dr. William Rees, of Liverpool, which I have consented to do. Unfortunately, however, I am confronted by a very great difficulty, inasmuch as I find upon research at the British Museum Library that nearly all his works are printed in Welsh—which is to me an unknown tongue. I am compelled, in consequence, to look to others for the supply of the needful information; and in this respect I have been greatly favoured. I am desirous, however, of ascertaining Dr. Rees' Characteristics as a Poet, and to obtain trustworthy comments upon his leading poems.
I shall esteem it a very great kindness on your part if you will do so—as it will serve to enrich the article, and I am anxious to draw up as fair, full, and faithful an account of the distinguished Dr. as I can.
Apologising for troubling you,
I remain, dear Sir,
Yours faithfully,
R. ALEX. JOHNSON.
Pwnc y Brifysgol i Gymru sydd gan Syr Henry Jones—sŵn gwaith, a byd mawr o hyd! A chyda dywedyd hynny, dyma siarad cynnes â hen gyfaill.
GLASGOW,
Awst 31, 1895.
Fy Annwyl Gyfaill,
Yr oedd yn dda gennyf weled eich llaw, neu ei hôl, o dan blasdy bach mor ddel. Byddaf yn gweled eich enw weithiau, ac yn clywed ambell adsain o englynion Gwydderig; y mae Gwalch druan, mi glywais, wedi tewi yma. Ond os oes canu'r ochr draw, ar dant neu delyn, neu mewn odlau, y mae ef, mi waranta, yn lleisio'n well nag erioed. Yr oedd enaid angel mawr yn y Gwalch; ac y mae yr atgof am dano ef yn felys i gyd. Dyn iawn oedd o. Cofiwch fi o waelod calon at Gwydderig, os gwelwch chwi o yn rhywle. Pe deuech chwi ac yntau i'r wlad bell hon rywbryd, caech groeso dau frenin.
Yr eiddoch yn serchog,
HENRY JONES.
Clywed y mae'r Archddiacon Howell fod y Bardd ar ei daith i Dŷ Ddewi (i ddarlithio yn ddiau), ac yn gofidio na all fod adref i gynnyg iddo "roesaw calon" yn ei dŷ!
ST. DAVID'S, R.S.O., SOUTH WALES,
19th November, 1900.
Annwyl Gyfaill,
Y mae yn annhraethol ddrwg gennyf na byddaf gartref i'ch croesawu i Dŷ Ddewi nos Iau. Yr wyf dan ymrwymiad i bregethu yn Rhaeadr y noson honno, onide buaswn yn eich gwahodd i gymryd gwely, a thŷ, a thân, "bara a chaws, bîr a chig," gyda chroesaw calon yn y Deondy. Gyda chofion serchus,
Yr eiddoch yn ffyddlonaf,
D. HOWELL
. Mae Tom Ellis yn diolch am "gân priodas," ac mae Llewelyn Williams wedi bod yn gwledda ar awen y Bardd yn "Cân a Thelyn," ac yn mynnu anfon diolch ar ol darllen y ddwy linell anfarwol":
Os nad yw'r Twysog yn yr Wyl,
Mae'r genedl annwyl yno.
Yr un yw neges llythyr Dr. Gwenogfryn Evans, ac meddai:
Mae gweld hen wyneb yn nechreu'r llyfr, a chlywed acen a thôn llais adnabyddus fyny a gwared drwyddo, a'r ffaith nad y'ch wedi anghofio un sy'n ymgrymu dan ddyfal donc afiechyd yn peri cynhesrwydd yn y galon ag adloniad yn yr ysbrydôdd. Er gwaetha pen frithin a blinder y blynyddoedd mae'r ysbryd yn dda ar y cyfan ag yn gwawdio'r gymhalwst i hunan!
Da gen i gael ar ddeall eich bod yn iach a chysurus, a gweld fod yr Awen yn "llamu'n iach o fryn i fryn." Oes dim chwant cwarter o ysgol arnoch chi yn y gaeaf mewn lle fel Rhydychen? Mae ma ddigon o ddewis i chi. Dewch lan i roi peep ar y lle, a galwch yn No. 7, Clarendon Villas i gael gweld sut dderbyniad gewch chi!
Gyda chofion cynnes, a diolch lawer am y Delyn, a rhwydd-deb iwch,
Ydwyf, yr eiddoch
GWENOGFRYN.
Canmol gwaith "Ysgol y Gwynfryn" y mae Viriamu Jones; a gofyn am linell i'w cherfio ar rodd werthfawr i deulu urddasol a wna'r Barnwr Gwilym Williams.
Dangos fod Watcyn yn ymholi am fanylion ynglyn â Thegynys a Gwalch Ebrill y mae llythyr Gwydderig ato. Dyna ran o'r hyn a ddaw i'r golwg trwy'r "dellt," ac onid oes yma wneuthur a meddwl, a llanw cylch mawr! Difyr yw llythyr Gwydderig:—
BRYNAMAN,
Nawn Sadwrn.
Annwyl Gyfaill,
Daeth dy epistol i law bore ddoe. Diolch am y gwahoddiad i ddyfod am dro i'r Gwynfryn. Na, nid wyf wedi hanner gwella eto. Yr wyf yn cael annwyd yn barhaus. Yr wyf hefyd yn methu yn lân a chael gwared y crygni sydd yn fy ngwddf ers tua chwech wythnos.
Siarad bass ar hyd y byd—yr ydwyf
Yn greadur cryglyd;
Yn fy nghegen bob ennyd,
Mae rhyw lais marwol o hyd.
Bu'm gyda Dafydd Benygraig a Jacob neithiwr, a chefais yr hyn a ganlyn: Ganwyd Tegynys ar yr 8fed o Ionawr, 1847. Bu farw ar y 15fed o Hydref, 1894. Claddwyd ef yn 'Forty-Forte,' yn ymyl Kingston, P.A. Ganwyd y Gwalch ar y 4ydd o Fawrth, 1846. Bu farw ar yr 8fed o Fawrth, 1894. Claddwyd ef yn Summit Hill,' Carbon County, P.A."
Na, nid oes gennyf englyn jubilee. Nid wyf yn gweled dim neilltuol yn y testyn, ond hen wraig wedi cael oes hir i fwynhau byd da a helaethwych beunydd. Dim un newydd o bwys o'r lle hwn. 'Yr Hên Waith Tin,' y buost yn canu mor ymfflamychol iddo, flynyddau yn ol, heddyw yn gorwedd yn dawel o dan ei grwys. Dere i'r lan i draddodi pregeth angladdol iddo. Neu dere a chwmni i'r lan i ddywedyd cyfod a rhodia' wrtho. Os na thyrr y wawr yn fuan o ryw gyfeiriad, bydd y lle hwn wedi marw yn hollol mewn ystyr weithfaol. Nid oes ond un dyn yn unig yn y lle hwn mewn employ gan yr 'Aman Iron Company,' sef William Howells y Down.' Efe sydd yn cadw gwyliadwriaeth rhag ofn i wŷr Llanddeusant ddwyn y gwaith Tin, a mynd ag e drwa.
Cofion cynnes at y Gwynfryniaid, o'r boss i lawr hyd at Pegi Lewis.
GWYDDERIG.
Hawdd y gwelir wrth y llu llythyrau a dderbyniodd ar adegau o gystudd yn 1891, 1898, 1902, 1903, 1904, mor annwyl ydoedd gan ei genedl. Meddai Athan Fardd wrtho:—
Ebrill 21, 1891.
Fy Annwyl Watcyn Wyn,
Blin iawn iawn gennyf glywed am dy afiechyd; gwelais a chlywais arwyddion o'r cyfryw pan gwrddasom ddiweddaf, er na ddywedwyd dim. Hyderaf fod i fy annwyl gyfaill adferiad buan a llwyr, Amen; gyda phob difrifoldeb.
WATCYN WYN, mae'th beraidd delyn
Heddyw'n hongian ar y mur;
Anodd canu sanctaidd emyn
Pan mae'th gorff ar lawr dan gur;
Mae fy enaid yn gweddïo,—
Er nad yw ond gweddi fach,
Gan obeithio clywed eto
Ddyfod WATCYN WYN yn iach.
—Gyda pharch a chofion puraf fy enaid,
ATHAN FARDD.
A thrachefn, yn Ebrill 24, 1891:—
Os yw'th gorff mewn cyflwr poenus,
Fel y nodi yn dy gân,
Mae dy awen fawr yn hoenus,
Ac yn llawn prydyddol dân;
Ni wrandawa'th uchel awen
Ar awelon oer y glyn;
Dedwydd, nwyfus, sionc a llawen
Ydyw Awen WATCYN WYN.
Diddorol yw llythyr Hwfa Môn ato, yn y cysgodion:—
LLANGOLLEN,
Medi 15, 1898.
Fy Annwyl Watcyn Wyn,
Hwyrach y synnwch pan ddarllenwch y llythyryn hwn, a phan fynegaf i chwi fy hanes.
Pan glywais am eich gwaeledd, a phan oeddwn ynghanol twrw a berw y beirdd, yn Eisteddfod ddiweddaf Ffestiniog, ysgrifennais yr englynion sydd ar y ddalen arall, ar ryw scrap o bapur, a rhoddais hwy o'm llaw ynghanol rhyw ffwdan, a phan aethum i chwilio am danynt drachefn, methais yn lan a chael gafael ar yr ysbrydion.
Ond fodd bynnag, bore heddyw, ail ymrithiasant i'm golwg, ac ni bu yn well gennyf weled ysbrydion erioed.
Nid oes ynddynt unrhyw gywreinrwydd, ond y mae ynddynt arllwysiad o'm teimlad ar y pryd. Wele yr Englynion fel y daethant o'm calon ar foment:—
A yw WATCYN WYN awenawl—yn glaf
Dan glefyd arswydawl?
A d'w'llodd, a giliodd gwawl
Llygaid y Bardd allegawl?
Ydyw'r hanes ddywedir ini—yn wir
Am ein WAT. uchelfri?
D'wedwch, os medrwch, i mi,
Ydyw'r angel ar drengi?
O'i wendid, eto i hoender—y daw
Ar ol ei dost bryder,—
Yna y Bardd awen bêr,
Ymlonna mal y Wener.
Brysied i lonni ei breswyl,—nwydus,
Neidied at ei orchwyl,—
Doed ail fywyd, hyfryd hwyl,
I awenydd WAT. annwyl.
O'i waeledd, doed Bardd y delyn—eilwaith
I eiliaw aml Englyn,—
Boed llwydd am lawer blwyddyn,
Yn cynneu haul WATCYN WYN.
Os gwag o farddoniaeth yw'r englynion, y maent yn llawn o'm cydymdeimlad â chwi yn eich gwaeledd. Da gennyf eich bod yn gwella. Fy nghofion annwyl atoch oll fel teulu.
Byth yn bur,
HWFA MON.
A thrachefn yn 1903:—
Medi 2, 1903.
Fy Annwyl, Annwyl Watcyn Wyn,
Dywed fy nghydwybod wrthyf y dylaswn ysgrifennu atoch cyn hyn, a dywed hefyd mai gwell hwyr na hwyrach.
Wel, yr oedd yn ddrwg gan fy nghalon glywed i chwi orfod myned adref o Lanelli cyn diwedd yr ŵyl, a hynny oherwydd eich gwaeledd. Gobeithir eich bod wedi gwellhau yn llwyr erbyn hyn. Teimlo yn dra anhwylus yr oeddwn innau yn Llanelli. Ond wedi i'r holl drybestod fyned heibio, sibrydodd yr awen yn fy nghlust rywbeth tebyg i hyn —
DUWIOL o dwrf pob dolef,—ga heddwch
Yn dragwyddol gartref;
Câ raslawn gainc ar oslef
Telynau aur teulu NEF.
Ar ei thaith i fynyddoedd Morgannwg clywsai Cranogwen am ei gystudd, a dyna lythyr mwyn ato:—
CWM GARW,
Dydd Llun y 14.
At Watcyn Wyn,
Annwyl Frawd,
Drwg iawn iawn oedd gennyf glywed ryw dridiau yn ol eich bod yn teimlo gwaelder yn ddiweddar yma; a hynny yn fwy yr wythnos ddiweddaf i gyd-pa mor bwysleisiol y dylid darllen nis gwn, yn y niwl, am y wir sefyllfa yr ydych ynddi, gan hynny nid allaf ond gobeithio fel uchod, ' fod gwawr ar ol y plygain hwn eto i fod, a chwithau i gael eich dwyn i oleuni a dydd. Tra dan anfantais ac mewn gwendid, pa fodd bynnag, y Tad o'r nef a'ch cynhalio ac a'ch diddano, ac a wnelo bob trugaredd anhepgorol â chwi, ac â'r rhai o'ch cylch. Cyflawner i chwi, hyd yn oed yn y presennol, y dystiolaeth lawn hyder a hyfrydwch, Ti, yr hwn a wnaethost i mi weled aml a blin gystuddiau, a'm bywhei drachefn, ac a'm cyfodi drachefn, &c.' Amlhei fy mawredd, ac a'm cysuri oddiamgylch, &c.' 'Minnau a'th foliannaf, &c.' Ie, boed fel yna i chwi. Paham lai nad all fod, os nad yn y llythyren, paham nad all fod yn yr ysbryd? ac fe fyddai hynny yn filwaith mwy a gwell,
Melysach tŷ ein Tad
Ar ol y storom gref.
Gobeithio eich bod i gael ailsefydlu eich iechyd, annwyl frawd, neu ynte fwy na hynny o lawer.
Yr eiddoch, yn cydymdeimlo yn bur gryf,
CRANOGWEN.
Cerddasai'r newydd am ei gystudd yn 1904 i'r Ficerdy, ym Manordeilo, ac nid oedd aros i'r Ficer heb ysgrifennu'n gynnes ato, a'i wahodd i aros yn ei gartref am wythnos neu ddwy.
Mor naturiol a chyfoethog yw'r cyffyrddiad yn llythyr ei hen gyfaill, Mr. Thomas Thomas, Ty'nywern, ger Pontypridd.. O Fryn Gafel, Trecynnon, Aberdâr, yr ysgrifenna, Hydref 24, 1904" Y mae cymaint o amser er pan welais chwi ddiweddaf, fel yr wyf yn teimlo hiraeth ar fy nghalon am eich gweled, neu gael gair oddiwrthych. Clywais eich bod yng nghyfarfodydd , yr oeddwn felly, yn meddwl eich bod yn well.
Yn fuan, dyna air yn dilyn hyn i'r Gwynfryn
TRECYNNON, ABERDARE,
19th November, 1904.
My Dear Mrs. Williams,
I am very much grieved to hear of dear Mr. Williams's illness, but was greatly relieved to find he is slightly better. I hope and pray that the Lord of His mercy will allow us to keep him for several years yet. Wales would not be Wales without' Watcyn Wyn.' He is filling a sphere which no one else can but himself.
I wish I could run down to see him.
We are in a state of excitement in Aberdare, God having visited His people, and it is wonderful in our sight. Mr. Evan Roberts from Gorseinion commenced it; he and his brother are the central figures of the movement. I hope and pray that the salvation of thousands will be the result! The influence on young people from 18 to 25 is wonderful.
I do hope my dear friend will soon be restored to better health. I am glad to say that my health is still keeping up, the only thing that annoys me is rheumatism in my limbs, which disables me to walk sometimes.
I saw Tawelfryn last Thursday; he wished to be kindly remembered to both Mr. Williams and yourself, and expressed his delight in the news that dear Mr. Williams is better.
Give our united regards to him and your beloved children. me, dear Mrs. Williams, with deep concern and sympathy.
I am, dear Mrs. Williams,
Yours very sincerely,
THOMAS THOMAS (Ty'nywern).
Cyn diwedd y flwyddyn yr oedd yn ysgrifennu drachefn:—
TRECYNON, ABERDAR,
Rhagfyr 8, 1904.
Fy Annwyl Watcyn Wyn,
Nis gallaf ddywedyd pa mor dda gennyf oedd cael clywed, trwy 'Grawys', eich bod yn teimlo yn well, er nad cystal ag y dymunir i chwi fod—ond yr ydych dan fendith y nef ar y ffordd i wella. Mae miloedd o weddïau wedi eu hanfon i fyny ar eich rhan. Hwy gânt eu gwrando hefyd!
Clyw ein gweddi, Geidwad cu,
Gwrando'n rasol ar ein cri.
Gwnewch faddeu i mi am beidio dod i lawr i'ch gweled nes i'r hin ddod yn gynhesach ychydig. . . . .Hyderaf y byddwch wedi cael llwyr adferiad erbyn y Gwanwyn. Yr wyf yn gobeithio fod Mrs. a Miss Williams mewn iechyd da. Cofiwch fi atynt yn gynnes. Derbyniwch fy nghofion mwyaf annwyl eich hun, a chredwch fy mod, annwyl Mr. Williams,
Byth yr eiddoch yn ffyddlon,
THOMAS THOMAS.
Y Parch. W. Wyn.
Erbyn Mawrth 14, 1905, yr oedd Mr. Thomas "wedi clywed" fod iechyd y Bardd yn llawer gwell, "yr hyn," meddai, a barodd lawenydd mawr i ni i gyd." Ac meddai eilwaith, "Pe buaswn yn byw yn Nhy'nywern, fel cynt, buaswn wedi gofyn i chwi i ddod i aros atom i newid awyr, ac i dreulio pythefnos gyda ni yno. Diolch i chwi am y penillion, byddant i'm plant ar ol i mi fynd i ffordd yr holl ddaear."
Ac meddai Dr. D. R. Lewis, Whitestone, L.I., New York City, wrth anfon iddo "slips" o flodeuyn a elwid "Lawsom Carnation"—"very famous in this country, and decidedly unique in this respect, that six thousand pounds are said to have been paid for the first lot.". . .
Please ask Mrs. Wyn to transplant them into the garden or flower pot as soon as possible, and begin to pinch them back in about six weeks. They are to be brought into the house about October 1 to 15. I hope she will have good success with them. I shall be glad to hear how they progress. If they get on, perhaps our friend at Maesycwarre would like a couple. If I see Cynonfardd at Scranton I will 'holi' him about you.
Now lastly, but not least, that miserable affliction of yours. America is such an immense place, the soil, climate, and every other condition varies to such an extent that some parts of it should be good for almost every 'clefyd.' If you will come over I will be only too happy to do all in my power to help solve the problem. Amanford being so near the sea coast, with all that it implies, is, I should think, a very poor place for an asthmatic. A high, dry, even climate would suit you better. Central Pennsylvania ought to furnish about all the favourable conditions for treating such diseases. I assure you I will be very glad to be of any service to you at any time.
Pan ddaliwyd ef gan gystudd yn 1902, anfonodd ei hen gyfaill, Gwydderig, lythyr ato:—
Mawrth 18, 1902.
Annwyl Gyfaill Watcyn,
Ai gwir fod dy hen elyn wedi talu ymweliad arall â thi? Yr wyf wedi clywed hynny. Os yw yn wirionedd, yr wyf yn y cywair priodol i gydymdeimlo â thi. Yr wyf ers diwrnodau ar y sick list, ac yn cael gwaith caled i anadlu tipyn. Cefais annwyd ddydd angladd Watcyn o'r Pia. Bu'm mor ffoled a cheisio dilyn bechgyn hirgoes, hiranadlog, i fyny dros dwyn y Rhosfa, nes oeddwn yn chwys dyferol. Wedi hynny, aros am dros hanner awr y tu allan i'r tŷ. Yr oeddwn yn teimlo yr annwyd yn plannu ei ewinedd yn fy nghorpws. A ydynt wedi sylweddoli fod angladdau Cymru, er mor dra chysegredig ydynt, wedi bod yn angeu i filoedd. Y mae yn ffaith ddiymwad.
Yr wyf yn teimlo ryw ychydig bach yn well heddyw, ond hyd yn oed heddyw
Hyd y parth cyfarth fel ci—yr ydwyf,
A rhedeg i boeri;
Gwelw fardd tra gwael wyf fi,
Heb anadl yn ymboeni.
Neu fe ddichon mai mwy priodol fyddai dyfynnu Ioan Maethlu, a dywedyd fy mod
Yn cyfarch tragwyddoldeb pell
A phob pesychiad.
Gobeithio y cawn dipyn o adnewyddiad nerth gyda'r gwanwyn yma. Yr wyf wedi clywed fod ein hen gyfaill 'Siob' ar ymweliad âg Amanford. Caraswn yn fawr iawn gael golwg arno. Nid wyf yn mwynhau chat yn well gyda neb na chyda Siob. Os nad yw wedi dychwelyd, cofia fi yn garedig ato, a dywed wrtho y buaswn wedi dyfod i edrych am dano pe buaswn yn weddol o iach. Gobeithio y cawn gwrdd eto tua'r haf, naill ai yn Amanford, Ceinewydd, neu rywle arall.
Dim rhagor o bwys. Cofion cynnes at bawb o honoch.
GWYDDERIG.
Yr oedd y cysgodion ar y Bardd drachefn yn 1904, a dyna air oddiwrth "O.M." ato:—
LLANUWCHLLYN,
BALA,
NORTH WALES,
Rhagfyr 31, 1904.
Annwyl Watcyn Wyn,
Yr wyf yn gobeithio'n ddwys eich bod wedi cefnu ar fan gwaethaf eich afiechyd, ac y daw nerth a hoen i chwi eto gyda'r flwyddyn newydd.
Gyda'r dymuniadau goreu i chwi a'ch priod.
Yn gywir,
OWEN EDWARDS.
Melys yw gweled y llythyr diolch yn y pentwr; a dyna lythyr byr Tom Ellis:—
LONDON, S.W.,
Mai 14, 1898.
Annwyl Watcyn Wyn,
Diolch calon am eich Odlig ac am eich dymuniadau da ar ein rhan.
Yr eiddoch yn llawn o gofion caredig,
THOMAS E. ELLIS.
Yn dilyn, dyma lythyr y Barnwr Gwilym Williams:—
Gwyl Dewi, 1901.
Dear Watcyn Wyn,
I don't know how sufficiently to thank you for so readily responding to my request for Couplets for my nephew's Cawgiau. I found it very difficult to choose where all were so good, but I think I ultimately made a good selection, and when I see them next inscribed on the bowls, I will take the liberty of drinking your very good health out of the contents.
Mil ddiolch.
Yr eiddoch yn gywir,
GWILYM WILLIAMS.
Dyna lythyr y Prifathro Syr John Rhys yn dod, gyda'i ddiolch clau yntau:—
RHYDYCHEN,
Chwefror 12, 1896.
Annwyl Syr Watcyn,
Diolch yn fawr i chwi am y llyfr diddan o Gân a Thelyn' ydych wedi bod mor fwyn a'i gyflwyno i mi. Heddyw y cefais eich cyfrol, gan ddarfod i'r llanc ebargofi'r cyfan hyd yn hyn. Felly nid wyf wedi cael hamdden eto i'w ddarllen yn llwyr. I ddangos fy niolchgarwch i chwi, dyma finnau yn gyrru i chwi rai copïau o'r truth ar y Twrch Trwyth. Y mae llawer o bynciau digon dyrrus o hyd yn hanes y mochyn hwnnw. Ond hwyrach y cawn oleuni newydd ar rai o honynt. Ac os daw rhyw ddarganfyddiad i chwi yn y mater, bydd yn dda gennyf glywed pan gaffoch hamdden. Diolch i chwi hefyd am air ar y tafodieithoedd. Pan gaf dipyn o hamdden, casglaf a gefais o hysbysrwydd at ei gilydd, i'w gyhoeddi, hwyrach yn rhywle. Ond eisiau map sydd arnaf yn awr i ddangos y ffiniau.
Yr eiddoch yn ddiffuant,
J. RHYS.
Mae Arglwydd Dinefwr yn diolch am gân a ganesid ar achlysur diddorol:—
PORTMAN SQUARE,
June 5, 1904.
Dear Sir,
I have just received the original verses you were so kind as to compose in my honour on the occasion of the opening ceremony of the Amanford Institute, and I write to express to you my great appreciation of them, and also to thank you for the kind expressions of welcome contained in them, and I shall always keep them with the greatest pleasure.
Yours faithfully,
WALTER F. RICE.
The Rev. Watcyn Wyn.
Daw Gwydderig yntau â'i ddiolch, a rhaid iddo ef wrth ei englyn i ddiolch, fel pe'n teimlo'i hun yn fwy rhydd yn y mesur caeth nag mewn dim arall. Ar gefn y llythyr dyna gân y "Parish Council." Gwyddai ymha fyd yr oedd Watcyn yn byw.
Tachwedd 21, 1894.
Annwyl Mrs. Wyn,
Yr oeddwn wedi bwriadu ysgrifennu atoch yn gynnar yr wythnos ddiweddaf, ond daeth amgylchiadau i fy rhwystro. Dichon eich bod yn ameu fy mod yn ddarostyngedig i amgylchiadau, ond y mae yn wir, er hynny. Oddiwrth y nodyn a dderbyniais gyda'r "anrheg," yr wythnos ddiweddaf, yr wyf yn deall mai chwi sydd wedi fy anrhegu o honi, gan hynny, i chwi y mae yn briodol i mi ddiolch am dani. Felly, byddwch gystal a derbyn fy niolchgarwch mwyaf didwyll am y fath rodd ardderchog. Yr oeddwn wedi hoffi y darlun hwn pan welais ef gyntaf, ond nid oedd gennyf ddigon o cheek i ofyn am dano. Y mae yn ddarlun ardderchog iawn. Rhywbeth fel hyn ddaeth i'm meddwl wrth edrych arno: —
Cu ardeb ar y cerdyn—a welaf
O deulu y Gwynfryn;
Nid distadl iawn o destyn
Ydyw rhodd" o'r pedwar hyn.
Wedi hir ddannod rhôdd uniawn—yw hon,
Anrheg hardd a chyflawn,
Rhodd a berchir yn diriawn,
Yn wir, yr wy'n falch iawn, iawn.
Wrth riniog porth yr annedd—wele WAT,
A'i wraig lon yn eistedd
Ger y ddôr, yno'r unwedd
Mae'r ddau gyw mor dda eu gwedd.
Diolchaf, canaf â'm cêg,—hudolus
A gwir deilwng anrheg
Yw darlun da ar len deg,
Ni chwynaf ddim yn chwaneg.
Nid oes dim i'w glywed yn y lle hwn y dyddiau hyn ond 'Parish Council.' Y mae wyneb y ddaear i fod yn debyg i wyneb y nef ar ol i'r 'Parish Council' ddyfod i awdurdod.
Torrodd gwawr y Mil Blynyddoedd,
Haul Cyfiawnder gwyd i'r lan,
Ei oleuni a'i fendithion
Sy'n gwasgaru i bob man;
Parish Council, &c.,
Hon yw'r fendith gawsom ni.
Bendith fawr yr holl fendithion,
Rhaid cyfaddef ydyw hon;
Ni fydd angen bendith arall
Ar drigolion Gwalia lon:
Digon ydyw, &c.,
Iachawdwriaeth Cymru yw.
Ni fydd mwyach neb yn beio
Troion amgylchiadau'r byd;
Caiff y troion a'r plygiadau,
Eu cymhwyso oll i gyd:
Ffordd uniondeb, &c.,
Dyma'r ffordd a gerddwn mwy.
Derfydd sôn am drais a gormes,
Byddant feirw maes o law,
Parish Council ddaw i'w claddu
Gyda'i bâl, a'i gaib a'i raw,
Canwn ninnau, &c.,
Ta—ra—ra a Boom—de—ay.
Ffarwel byth i Bass ac Allsops,
Ac i "gasgen fach" Llwynhên,
Ni gawn yfed Gin a Whisky,
Rum a Brandy a Champagne;
Pawb â'i botel, &c.,
Gyda'r cork-screw yn ei law.
Ffarwel byth i gawl a bwdran,
Henffych dwrci, gŵydd a chyw,
Ar ddanteithion goreu'r ddaear
O hyn allan byddwn byw:
O am gylla, &c.,
Mwy ei faint na megin gôf.
Ffarwel byth i'r dillad molscin,
'Trowsus rib' a 'hat jim crow';
Ni gawn wisg o'r defnydd goreu,
Dim ond sidan wna y tro:
Fel pregethwr, &c.,
Gwisga pobun ei fox-hat.'
Ni fydd neb ar draed yn cerdded
Yn y wlad, o fôr i fôr,
Pan fydd arnom angen teithio,
Teithiwn yn ein coach of four ';
Bendigedig, &c.,
Dyma beth yw amser da!
Ni fydd neb mewn poen a galar,
Neb yn cwyno a thristâu;
Bydd pob dydd yn wyl i Mabon,'
A phob nos yn Nos y Pai'
Twrw Tariff, &c.,
Dderfydd gyda'r sliding scale.'
Parish Council, Parish Council,
Mae pob hawliau yn ei law,
Hawl ar wynt, a rhew a stormydd,
Hawl i dopio tyllau'r glaw;
Diolch iddo, &c.,
Ni gawn dywydd gwell na hyn.
(I'w barhau.)
Os nad yw Watcyn yn rhy fusi gyda busnes yr Archdderwydd a Pegi Lewis, dywedwch wrtho am orffen y gân uchod a'i chyhoeddi yn y Diwygiwr. Y newydd goreu sydd gennyf i'w ddywedyd wrthych yw fy mod yn iach —ac felly chwithau, gobeithio.
Yn gywir, &c.,
GWYDDERIG.
Cystal man ar y "Dellt" a dim i weld calon ei genedl tuag ato yw yr Anerchiad a baratoisid i'w gyflwyno iddo, gyda phedwar cant o bunnoedd; ond loes i ni yw meddwl iddo ddianc adref cyn y cyflwyniad. Mae'r Anerchiad yn siarad ar fur yr ystafell yn y Gwynfryn o hyd, ac am mai byr yw ef, a byr yn ol ei gais ef ei hun, caiff siarad yma:—
ANERCHIAD
I
MR. WATCYN WYN
AR GYFLWYNIAD TYSTEB GENEDLAETHOL IDDO, YN
RHYDAMAN, SIR GAERFYRDDIN.
ANNWYL WATCYN WYN,
Bu eich bywyd gwerthfawr mor amrywiol ac amlwg, fel mae'n anodd ei gwmpasu mewn Anerchiad byr. Fel Bardd, Llenor, ac Eisteddfodwr, adwaenid ac anwylid chwi dros Gymru gyfan. Cawsoch y safle uchaf allai Eisteddfod Cymru gynnyg i chwi drwy ennill ei Chadair Genedlaethol yn Aberdâr, ei Choron Genedlaethol ym Merthyr; a thrachefn, y Goron yn Eisteddfod y Cydfyd yn Chicago. Fel Llenor, buoch ddiwyd a gwasanaethgar, a darllenwyd eich cynhyrchion gan genedl ddarllengar. Fel Golygydd, gwnaethoch Lenyddiaeth ein cyfnodolion yn fwy enillgar a gwerinol. Am y chwarter canrif diweddaf buoch yn rhan hanfodol o'r Eisteddfod Genedlaethol. Buoch Feirniad ar y prif destynau; yn Arweinydd diddan ar ei llwyfan, ac yn fywyd i'w Gorsedd.
Fel Ysgolfeistr, Pregethwr, a Darlithiwr, buoch o wasanaeth arbennig. Rhoddasoch ysbrydiaeth naturiol i lu o efrydwyr ar gyfer y weinidogaeth. Pregethasoch y Gair gyda symledd a ffresni nodweddiadol, a bu eich Darlithiau yn oleuni a diddanwch miloedd. Drwy eich natur dda, eich arabedd iach, a'ch aberth diorffwys dros feddiannau uchaf y bobl, daethoch yn ffafryn gan eich cenedl. Nid yw'r Dysteb Genedlaethol hon ond mynegiant amherffaith o'u hanwyldeb tuag atoch, a'u hedmygedd o honoch.
Yr ydym fel pwyllgor, felly, ar ran y llu tanysgrifwyr a gynrychiolant wreng a bonedd Cymru, yn dymuno cyflwyno i chwi gyda'r Dysteb yr Anerchiad hwn, fel arwydd gwan o'n syniad uchel am danoch, gan erfyn rhad nef arnoch chwi a'r teulu hawddgar a lletygar yn y Gwynfryn.
Ydym, dros y pwyllgor,
| GWILYM WILLIAMS. | T. MARCHANT WILLIAMS. |
| COCHFARF. | J. TOWYN JONES. |
| G. PENAR GRIFFITHS. | JOHN T. JOB. |
| D. MORRIS. | JOHN LEWIS. |
| MARTHA PHILLIPS. | J. JENKINS (GWILI). |
| T. M. EVANS. | EOS DAR. |
| W. N. JONES. |