Cofiant Watcyn Wyn/Y bardd a'i ardal

← Trwy ddellt

Cofiant Watcyn Wyn gan Penar Griffiths

Y bardd a'i gartref →

Y BARDD A'I ARDAL.

O DDYDD ei ddyfodiad i Amanford aeth yn eiddo llwyr i'r lle; nid i'w eglwys yn unig, ac nid i'w enwad yn unig, eithr i'r holl ardal. Yr oedd ganddo syniad aruchel a gwerthfawr am berthynas dyn â'i ardal. Yr oedd ar y blaen o ran ei syniadau am anhepgorion dinesydd, ac yr oedd yn fyw iawn i'w gyfrifoldeb, ac i hawl ei ardal arno.

Yn ei bregeth ar "Cyfamod Duw â dyn," daw ei syniad am y dinesydd gwell i'r golwg. O dan y pen "Cyfamod Lleol," meddai, "Yr Arglwydd ein Duw a wnaeth gyfamod â ni yn Horeb."

Rhaid i ddyn ymhob lle gadw cyfamod Duw, os am gael bendith a llwyddiant yn y lle. 'Eiddof fi yr holl ddaear,' meddai Duw, a rhaid i ddyn gofio hynny pa le bynnag y bydd yn byw. Y mae Duw o'n blaen ymhob lle, a phan ddeuwn ninnau yno, cyfamod yn y lle hwnnw yw hi—cyfamod yn Horeb. Cyfamod yn Amanford yw'n cyfamod ni â Duw; mae Efe yma o'n blaen ni. Y mae Duw yn dywedyd yn y byd hwn, fel y dywedodd y Gwaredwr, Yr wyf fi yn myned i baratoi lle i chwi,' a diolch fod ganddo gynifer o drigfannau i gwrdd â chymaint o dyrfa. Rhaid i ni gadw mewn côf beth oedd diben cyntaf y dyfodiad i Horeb, dod yno i gael bendith, dod yno i gael dŵr, ond te fe?

Felly y mae Duw yn gwneud o hyd, pan yn ein harwain o le i le; mae'r fendith yno o'n blaen. Mae lle am fwyd a diod a chysur a llwyddiant yn ein haros ni yma. Y mae'r ffrydiau yma o'n blaen, yn cerdded rhwng y bryniau. Y mae'r creigiau yma yn llawn cyfoeth, dim ond eu hollti. Y mae'r mynydd du a'r mynydd mawr, a mynydd y Betws yn llawn trysorau, dim ond eu taro. Y mae'r bryniau yn orlawn o gyfoeth, dim ond eu hagor. Y mae'r ddaear yn lâs cyn i ni sangu arni. Y mae'r tir yn bwrw gwenith, dim ond ei aredig a'i hau. Y mae'r lle yn llawn o fendithion, ond cofiwn fod y cyfamod i fod yn llawn grym hefyd yn Horeb! Yr ydym yn ofni weithiau fod dyn wrth fyned o le i le yn barod i anghofio cyfamod Duw, a'i rwymedigaeth i'r lle newydd o hyd. Y mae ambell un, son am y lle y ganwyd ac y magwyd ef y mae e' o hyd; yn yr ardal, yn y gwaith, ac yn y capel: garw na buase fe wedi aros yn y lle y ganwyd ac y magwyd ef!

Gwaharddwyd y Chineaid i fyned i'r America am eu bod yn byw i China, ac nid yn byw i'r America. Ennill arian i China yn eu hol oedd eu holl fryd, gan anghofio eu dyledswydd mewn cyfamod â'r wlad newydd. Mae ambell feistr tir mor ynfyd a mynd a'r arian o'r tir i'w gwario mewn gwledydd eraill,—torri'r cyfamod lleol yw hynny.

Mae ambell un yn prynu ei nwyddau o leoedd dieithr, heb geisio helpu'r lle y mae'n byw ynddo: mae'r cyfryw heb ddysgu pwysigrwydd y cyfamod lleol. Y mae cyfamod Duw yn gofyn i ni dynnu'r dwfr o'r graig, a'r tân o'r mynydd, a'r bara o'r ddaear, yn y lle y byddwn ni yn byw, neu ynte fod heb y cysuron a'r bendithion. Rhaid i ni deimlo balchter yn y lle, a diddordeb yn ei lwyddiant, a gwneud ein rhan i'w gyfoethogi a'i wella, a'i brydferthu, a'i harddu, os am fod yn rhwymyn y cyfamod sy'n bendithio'r byd, ac yn bendithio dyn, pa le bynnag y bydd byw. Os lle sych fydd yno, rhaid agor y ffynhonnau melys. Os lle llwm fydd yno, rhaid i ni chwilio am ei drysorau cuddiedig. Os yw'r ardal i lwyddo, rhaid i bob un wneud ei ran. Os yw'n gwlad i fyw, rhaid i ni ofalu am dani. Os yw'r deyrnas i bara, rhaid i'r bobl i gyd fod yn frenhiniaeth o offeiriaid, ac yn genhedlaeth sanctaidd."

Teimlai ef "falchter" yn ei ardal, a "diddordeb" yn ei llwyddiant. Gwyddai am bob ffordd, ac am bob llwybr. Gwyddai enw pob fferm a phob plâs yn y cylchoedd. Yr oedd pob nant a chornant yn siarad âg ef, ac yntau'n siarad â hwythau. Cyfarchai bob pren prydferth a phob llwyn deiliog. Caent ei fendith ddistaw ef pan ddelai heibio iddynt. Ni "Cross agorid ffordd, ac ni chodid tŷ newydd ym mhentref y Inn " (Amanford yn awr), na theimlai ef ddiddordeb call a gweddus ynddynt. Os adeiledid pont, i wneud ffordd y trigolion dros afon yn ddiogelach a hyfrytach, llawenhai efe; ac odid na chanai iddi, fel y canodd i Bont y Betws, yn iaith y bobl fyddai yn ei cherdded amlaf. Pan aed i sôn am wneuthur "gwaith dŵr " i Amanford, yr oedd ei awen yn effro ac Codi capel newydd neu neuadd gyfleus! Yr oedd y cwbl yn mynd trwy ei fywyd ef. Yr oedd gwifrau bywyd ei ardal i gyd yn dod i'w galon. Byddai helynt y bwthyn yn cerdded trwy'r Gwynfryn, ond yn weddus a chymdogol. Nid spïo i mewn i helynt nac aelwyd na dyn y byddai, ond teimlo diddordeb brawd call a chyfrifol ynddynt! Ni ymhyfrydai mewn clep ardal; yn hytrach cashai hyn â châs cyfiawn. Collai ei dymer gyda'r arwydd lleiaf o ymyriad yn achosion. personau a theuluoedd. Dygwyd ef i gysylltiad â llu o deuluoedd drwy ei berthynas â myfyrwyr ei ysgol, y rhai a letyai yma a thraw, ond ni chroesai'r terfyn yn ei ymdrafodaeth â neb. Ni fyddai yn gadael argraff o ymdrech i beidio â gwneud hynny; ond peidio â gwneud hynny oedd y peth mwyaf naturiol ganddo. Ni allai neb feddwl am dano fel un yn ceisio "cadw'i ben," ac eto, ei gadw y byddai, ac yn ddianaf. Ni themtid neb i'w gyfrif yn giwt, ac eto, nid elai i fagl. Yr oedd yn naturiol rydd: yr oedd yn naturiol gywir.

Dywedai ardalwyr eu cyfrinach wrtho, ond dywedent hi am y gwyddent na cheisiai hi; ac ni fradychodd yr un erioed. Yr oedd fel Archoffeiriad i'w ardal—a hynny wrth natura phobl yn hoffi ymddiried ynddo, ac yn hoffi ei weled ef yn ymddiried ynddynt hwy. Nid rhyw dŷ gwych yn y pellter oedd y Gwynfryn, i'r ardalwyr syml; ond tŷ â'i ffenestri yn wynebu ar eu bywyd dyddiol hwy, gyda chydymdeimlad naturiol. Cymydog mawr, naturiol, ymddiriedus, oedd ef ymysg ei bobl; ond heb y ffwdan a'r rhwysg lleiaf, a heb gysgod o chwim.

Diddorol fyddai ei ddilyn o'r Gwynfryn i'r pentref ddechreunos, wedi i lafur y dydd beidio. Dacw ef yn troi allan yn syml a hamddenol, rhwng y llwyni gwyrddion, a hyd y llwybr cudd, rhwng dwy berth wyros, heibio i goed afalau, gydag ochr yr hen ysgoldy, i lawr trwy'r cae—heb unrhyw arwydd o frys, ac i'r heol. Mae ffon seml yn ei law—ffon gollen gan amlaf,—y mae wedi ymwisgo'n lân, gyda'i goler a'i dei yn syber; ac eto heb ddim o'i gwmpas yn tynnu sylw ato'i hun. Y mae'i gerddediad yn naturiol, heb unrhyw ymdrech i osgeddu fel hyn ac fel arall. Prin y mae wedi dod drwy'r iet fach i'r heol heb i rywun ddywedyd, "Mr. Williams, shwd ŷch chi?" ac yna ymgom bach naturiol, iach. Ond odid na fydd yno grac o chwerthin cyn delo'r "prynhawn da "—rhyw ergyd ffraeth gan y Bardd wedi digwydd. A phan â i'w hynt drachefn, rhywbeth tebyg a ddigwydd yn aml hyd y ffordd, nes cyrraedd "siop y Chemist ar y 'sgwar," oblegid rhaid galw yno bob dydd. Ond mor agos yw'r cyfarchiadau, mor rhydd yw'r ymddiddan, ac eto yn llawn parch gweddus—gormod of barch i roi lle i eofndra ar unrhyw adeg. "Prynhawn da, Mr. Williams"; "Shwd ŷch chi heno, Mr. Williams?" "Mr. Williams bach, shwd ŷch chi?"—(ambell i hen ardalwr cyfarwydd). Dyna'r cyfarchiad o hyd. Mor agos! "Shwd y chi heno, syr," medd yr eneth sy'n mynd trwy'r pentref i gyfeiriad un o'r ardaloedd cyfagos. "Shwd ŷch chi heno, merch i," medd yntau. Ac o bydd yn ferch i deulu adnabyddus iddo ef, dyna holi diffwdan a naturiol ynghylch y tad a'r fam. "Ferch," meddai'r eneth wrth ei chyfeilles, mewn llai na munud wedi cefnu arno, "oet ti ddim yn nabod hwnna, Watcyn Wyn,— dyna ddyn ishel yw 'e!" Dyna'r cymydog agos, cartrefol, a'i ardal a'i bobl yn ei galon. Cymydog i ŵr y plâs, a chymydog i'r bwthynnwr! Nid gormod yw dywedyd yr ystyriai teulu'r plâs hi yn anrhydedd i gael "Watcyn Wyn" i dreulio noson yno, ac i swpera gyda hwynt. Noson oleu fyddai noson ei ddyfodiad. Efe fyddai canolbwynt diddordeb y rhai a fyddai yno,—efe, gyda'i bersonoliaeth, enillgar, ei ergyd ffraeth, a'i stori gyfoethog! Yr oedd mor hawdd gan bob oed a phob sefyllfa ei barchu.

Ni ddigwyddai cynhulliad o unrhyw bwys yn Amanford na byddai Watcyn Wyn yno, a phawb yn teimlo nad oedd yn iawn i beidio â disgwyl i ddrws y cyntedd i agor drachefn tra fyddai efe heb ddod. Ac wedi ei ddod, mor foddlon pawb; fel pe teimlent fod popeth yn iawn bellach. Os darlith fyddai, byddai yno, ac yn gwrando'n naturiol a diymdrech bob amser, ond yn chwareus a siriol ar adegau. Os cyngerdd ddigwyddai, nid oedd y gân i fynd heibio heb i Watcyn Wyn fod yno i'w chlywed, yn arbennig y gân Gymraeg gan un o fechgyn Cymru. Pan ddeuai'r gwleidyddwr â'i hwyl a'i oleu, byddai'r Bardd yno, ond odid, ac yn llawenhau gyda phob cyffyrddiad eangfrydig a chenedlaethol. A phwy feddyliai am gyfarfod pregethu heb athro'r proffwydi ieuainc ynddo?

A gwrandawai'r bregeth yn ddistaw, ond yn gynorthwyol iawn, yn neilltuol os byddai arni raen meddwl. Hawdd iawn fyddai ei flino â hyd pregeth, ond ni flinid ef byth gan ormod lled.

Yr oedd yn y golwg i'w ardal, heb ymwthio. ei groesaw wedi cyrraedd o'i flaen bob amser. Yr oedd ei gartref yn disgleirio yn ddiymdrech yn y cylch, a'i bresenoldeb yntau ar bob achlysur yn dod a boddlonrwydd. Yr oedd yn unplyg heb fod yn erwin'; yn garedig heb fod yn rhodresgar. Cyfarchai gŵr y modur yn gystal a gŵr y car marchnad ef yn y ffordd.

Ychydig fu ei wasanaeth ar fyrddau cyhoeddus, ac ni chwenychai hwynt. Collodd mewn etholiad Bwrdd Ysgol unwaith, a mawr y rhyfeddu a fu. Erbyn edrych, hyn oedd y chware. Wrth ei enw priodol, wrth reswm, yr oedd ar y llechres—"Williams, Watkyn Hezeciah," a phwy wyddai pwy oedd y "gŵr dierth hwn?" Bod allan a fu raid iddo, ond mor foddlon, ac iach ei ysbryd a bachgennyn yn mitsio. Tra y brysiai'r ardalwyr a'i gyd-blwyfolion ato i fynegi eu siom, troi'r amgylchiad i chware'n ffraeth y byddai ef.

Fel y llawenychai ef yn nyrchafiad a llwyddiant ei ardal, llawenychai ei ardal hithau yn ei lwyddiant a'i ddyrchafiad yntau. Byddai ei fuddugoliaethau Eisteddfodol yn cynhyrfu ei ardal, ei blwyf; a darn mawr o'i sir, drwyddynt.

O fewn ychydig filltiroedd i Amanford y mae Brynaman, lle genedigol Watcyn Wyn; ac ar ei ddychweliad o Eisteddfod Genedlaethol Aberdâr, lle yr enillodd y gadair yn 1885, mynnodd ei hen bentref genedigol lawenychu a gorfoleddu. Yr oedd ef i arwain mewn cyngerdd fawr yn y lle hwnnw, y noson honno, a phan ddaeth y tren pedwar i mewn gyda'r Bardd a'i gadair, yr oedd yno dderbyniad tywysog iddo: goreugwyr y lle yn ei gyfarfod, a seindorf y Brynmawr yno i chware, See the conquering hero comes. Rhoed y Bardd yng ngherbyd Dr. Rees, Tirbach; a chyda'r seindorf yn blaenori, ac yn chware, yr oedd dwy fil o galonnau yn cerdded y ffyrdd, ac yn cydlawenhau. Yr oedd yr holl bentref wedi ei addurno gyda baneri hyd y ffordd, a bwa goruchafiaeth hardd yn ei chroesi, a'r gair tirion, "Croesaw i Watcyn Wyn" i'w weled o bell ar y baneri a'r bwa.

Pan enillodd y "Goron" drachefn yn Eisteddfod Chicago, yn 1893, bu raid i Amanford fynd i hwyl.

Caed cyfarfod llongyfarch yn yr Ivorites' Hall, Rhagfyr 19, 1893, yr hon oedd wedi ei gorlenwi, medd yr adroddiad yn y papur dyddiol. Daeth yr Anrhydeddus Anthony Howells, y trafnoddwr Americanaidd yng Nghaerdydd, i gymryd y gadair. Canai Eos Dâr a Madam Martha Harries Phillips benillion. Meddai'r Eos:—

Wele dorch o arian wen,
I gadw'r pen yn gyfan;
Torch o flodau prydferth iawn,
O wlad sy'n llawn o arian;
Bellach mae un prydydd llwm
Cyfoethog yng Nghwmaman.

Ac meddai Madam Martha Harries Phillips:—

Dyffryn Aman nid yw 'nol,
Nid bechgyn ffol sydd yno;
I ddyffryn Aman dros y don,
Daeth Coron Colorado;
Dyffryn Aman ar fy ngair,
Gadd shâr o Ffair Chicago.

Yr oedd nifer fawr o feirdd a phregethwyr yno, a Gurnos yn arweinydd y cyfarfod. Ymhlith y beirdd yr oedd Gwydderig a J. T. Job. Yn ol ei arfer, yn ei englyn cryf a chywrain y canodd Gwydderig:

Ar ben WATCYN WYN hen —cu arwr,
Rhoed Coron Chicago';
Arian gwlad Colorado
Geir yn urdd i'w goryn o.

Cywrain barhaus coron bri,—goraf yw,
I'r gwir fardd uchelfri;
Coron awen hen yw hi,—
Coron anrhydedd cewri.

Dan ei glod yn y gwledydd,—ei enw
A'n wynnach o'r herwydd;
Er yn fawr, ei enw fydd
Coronog Gawr Awenydd.

Mae rhyw gwyno a mawr gynnen—ar ol
Yr helynt anniben;
Tro heb ail oedd torri'i ben,—mewn gwlad bell,
Rhoddi y fwyell ar wddf ei awen.

Dienyddwyr duon oeddynt,—o'i dâl,—
Can dolar a ddygynt;
A dyna ben am danynt,
Arian ac aur Ianci ynt.

Daear twyll dan draed yw hon,—ysywaeth,
Gwerin-lywodraeth i garn o ladron.

Ond er poen wedi'r penyd,—o'i hacio
Ar blocyn y cydfyd,'
Er hynny, ar fyr ennyd,
Hawlia'i ben sylw y byd.

Y gŵr heno goronwyd,—ei awen
Hoyw ni ferthyrwyd;
Cu deyrn cân, cadarn y cwyd,—fel gwron,
Poeni awduron wna'r pen a dorrwyd.

Yn ei barch gwynnu y bydd,—ac i'w ran
Daw coronau beunydd;
I fyny'n gryf awenydd—i uwch nen,
Esgynna'i awen yn ei gwisg newydd.
—GWYDDERIG.

Canodd "J. T. Job" fel hyn:—

I.
Hwrê i WATCYN WYN,
Medd Joв o Aberdâr,
Y JOB fu'n byw cyn hyn
Yn Amanford, Shir Gâr;
Hwrê i goronfardd Washington,'
Medd Joв yr oruchwyliaeth hon!'

II.
Mae'n flin gan Joв ei fod
Yn methu dod i'r cwrdd,
I eilio'i gân o glod
Yn llon o gylch y bwrdd;
Ond mae ei galon gyda chwi
Yn cyd-ymuno yn y spree!
III.
Wel, dyma Ffair y Byd'
Yn marw yn sŵn' ffrae!'
A chwyno, cwyno o hyd
Wna'r ysgorpionawg' rai;
Ond WATCYN sydd dan goron wen
Er iddynt geisio torri'i ben 1

IV.
Na! na! mae pen WAT. WYN
Gryn dipyn yn rhy sound;
Mae WAT. â'i gleddyf gwyn
Yn herio'r boys all-round;
Pwy fel y Gwyn am drin y cledd?
Pwy fel y Gwyn am dorri bedd?

V.
Wel, dyma'r 'goron fawr'
Yn nhŷ y Bardd yn siwr;
Mae'r Gwynfryn i mi'n awr,
Yn edrych fel rhyw dŵr ';—
Rhyw ail Dŵr Llundain' yw y Bryn:
A'r Brenin ydyw WATCYN WYN!

VI.
Bydd rhaid cael" sowdwyrs' nawr
I wylio'r Castell Gwyn;
Eirf llym, a drylliau mawr,—
A channons gyda hyn.
Un ceidwad' mawr, a dêg life-guard
Ar full look-out o gylch y yard!

VII.
Os daw ysbeilwyr broch
I 'sbio'r goron' hardd,
Fe rua'r cannons croch
Yn wallgof yn yr ardd!
A thân a mellt o'r drylliau mawr
Yn fflamio angeu dros y llawr!

VIII.
Bu mwsked' mawr cyn hyn
O gylch yr ardd ddi-ail;
Yn bygwth tyrfa syn
O ddefaid JONES Tirdail!
Ond beth oedd hwnnw at y I?
Gwybedyn ymhlith haid o frain!

IX.
Ond os bydd dychryn du
O gylch y Castell glân;
Bydd yno groesaw' cu
I garwyr l'ên a chân:
A rhyddid gwir i fynd bob awr
I'r 'Tŵr'—i weld y goron fawr!

X
Wel, heddwch fo i'r bardd,
O dan ei goron gain;
Boed ef a'i deulu hardd
Dan goron heb ddim drain;
Eiddunaf iddynt fendith Iôr,—
I'r BARDD a'i ANN,—i' MAIR' a SIOR '!

Aberdar, Rhagfyr 18, 1893.JOHN T. JOB.

Eiliwyd y canu hwn gan genedl y Bardd drwy Gymru gyfan—Cymru, a'i carodd hyd fedd.

Yr oedd popeth oedd werthfawr yn symudiadau ei ardal yn ennill ei gân a'i fendith. Pan ddaeth Jiwbili Moriah, Llanedi, meddai ef:—

'Rwyf yn cofio un o'r troion cyntaf oddi cartre erioed,
Am y bregeth ar Moriah yn y Tabernacl coed,
Meini'r deml yn wasgaredig y pryd hynny hyd y fan,
A'r adeilad cysegredig ddim ond dechreu dod i'r lan.

Olion gwaith oedd ar y llecyn, olion ymdrech ar y tir,
A'r frawdoliaeth fechan yno'n ddigon gwan, a dweyd y gwir,
Ond y meini o'r chwareli, a'r rhigolau yn y llawr,
Os mai 'chydig, 'roedd y dwylo'n dangos penderfyniad mawr!

'Roedd rhyw sŵn addoliad cynnes yn y Tabernacl coed,
Ac arwyddion o'r boddlonrwydd cyn fod Teml yno erioed,
'Roedd arwyddion yn yr odfa fechan honno gyda ni,
Cyn i'r muriau gael eu codi fod rhai'n gweld y Jiwbili!

Beth all ysbrydoli ychydig i anturio ar waith mor fawr?
Beth all gadw cynulleidfa fechan, wan, heb dorri lawr?
Beth all roddi nerth i ymladd, gyda rhwystrau yn ddi ri?—
Dim ond edrych draw a gweled "Bore hyfryd Jiwbili!"

Bu yn brwydro'n ddigon caled, bu'r blynyddau'n ddigon maith,
Cwympodd rhai o'r hen ffyddloniaid, ond ni safodd dim o'r gwaith,
Bu cymylau ar Moriah'n ddigon tywyll ddigon hir,
Erbyn heddyw, pen y mynydd sydd ynghanol awyr glir!

Mae y muriau'n rhydd o ddyled, mae'r gwaith coed yn gwaeddi "Rhydd,"
Bellach drwy ffenestri'r capel fe ddaw mwy o oleu dydd,
Gall y trawst o'r gwaith coed waeddi, a'r garreg ateb yn y mur
Canwch chwi,—adseiniwn ninnau,—mae Moriah heddyw'n glir!

Bellach gall y blychau casglu a fu wrthi amser maith,
Wedi talu'r ffyrling olaf gael gorffwyso oddiwrth eu gwaith,
Dyna lle bydd dydd i'w gofio ar Moriah'n crefydd ni,
Pan bydd blychau casglu Cymru yn cydganu "Jiwbili!"

Cliriwch ddyled ein capeli, saif ein dyled ni o hyd,
Talu'n dyled am ein cysur fydd ein gwaith tra yn y byd,
Rhaid i'r blychau ym Moriah eto godi ati hi,
Cyn bo'r eglwys ar y ddaear wedi gweld ei Jiwbili!

Rhoddi rhywbeth i'r gymdogaeth, gweithio yn y lle dros Dduw,
Talu ei dyled mawr i'r Arglwydd, dyna waith yr eglwys fyw,—
Mynd a bara i'r newynog, basgedeidiau llawn di nag,—
Ac nid erfyn i rai tlodion byth i lanw boxes gwâg!

Y mae Aberth wedi nodi pen Moriah'n amlwg iawn,
Aberth ar y coed a'r allor yn y golwg yno gawn,
Wrth aberthu yn wirfoddol,—nid oes perygl byth i'r dyn,
Pan ddaw adeg y poeth-offrwm—Duw a edrych iddo'i Hun.

Dyma ddifyr chware'i awen ar gyfodiad Capel newydd yn yr Hendy, ger Pontarddulais:—

Y Tŷ Newydd yn yr Hendy,
Un o wyrthiau'r ganrif yw:
Hen dŷ ydoedd y Tŷ Newydd,
Cyn i'r ganrif ddechreu byw;
Ewch yn ol drwy y canrifoedd
I'r Alltfawr a'r hen Wern Whith,
Cyn i Apostol Sir Gaerfyrddin
Agor llyfr, na darllen llith.

Yr hen ogof gysegredig
Ger Llangenech, yn y bryn,
Fu yn gyrchfan i addoli
Yn y cym'dogaethau hyn:
Dyma ddechreu y Tŷ Newydd,
Yn y dyddiau gynt a fu,
Yn yr ogof yn y mynydd
Gwnaed Tŷ Newydd o Hen Dŷ.

Sŵn fforddolion yn addoli
Ynghysgodion yr Alltfawr,
Mae yr adsain drwy'r canrifoedd
Rhwng y bryniau'n dod i lawr;
Gyda threigliad y blynyddau,
Pan ddaeth STEPHEN HUGHES i'w plith,
Gan Apostol Sir Gaerfyrddin
Gwnaed Tŷ Newydd o'r Wern Whith.

Bu Wern Whith yn fan bendithiol
I droi llawer un o dde,
DAVID PENRY, Plas Llanedi,
Yma cyfarwyddwyd e';

Hwn fu'n torri coed y Fforest,
Derw cedyrn yn eu tro,
Er cael trawstiau i adeiladu
Y Tŷ Newydd yn y fro.

Hen yw hanes y Tŷ Newydd,
Hen, hen hanes ieuanc yw,
Hanes oesau o fforddolion
Yn y Tŷ'n addoli Duw;
Y Tŷ Newydd yn yr Hendy,
Yn gyfarfyddiad hapus sydd,
Y mae hanes y Tŷ Newydd
Yn Hen Dŷ er's llawer dydd.

Llanwer muriau y Tŷ Newydd
Ag ysbrydiaeth yr Hen Dŷ,
Oesau newydd o addolwyr,
O hen stamp y dyddiau fu:
Goleu cryf y ganrif newydd,
Tân a sêl canrifoedd gynt,
Megis colofn dân fo'n arwain
Yr hen eglwys ar ei hynt.

Ac yr oedd ei gân yn barod at Jiwbili Carmel, Gwauncaegurwen—cân Enwogion y Ffydd":—

Mae pob tad sydd wedi blaenu,
A phob mam sydd yn y nef,
Wedi gwneud y ffordd yn hawddach
Idd eu plant ddod tua thref;
Mae y rhai fu gynt yn gweithio,
Heddyw'n gweithio llawer mwy,
Maent yn gweithio i berffeithio
Eu rhai annwyl gyda hwy!

Beth yw'r hiraeth sy'n ein calon?
Beth yw'r atgof sy'n ein bron?
Pan yn colli rhagorolion,
Gwerthfawroca'r ddaear hon;
Beth yw'r gadwyn fawr o fywyd
Sydd yn dal heb dorri'n ddwy,
Ond atyniad y rhai perffaith,
I'n cael ninnau atynt hwy!

Na, nid yw y gwaith i aros
Chwaith, na'r gweithwyr i leihau:
Mae y gweithwyr i gynhyddu,
A gwaith Duw i'w gwblhau!
Pan yn son am nef a daear,
Nid yw'n iawn eu cyfri'n ddwy,
Ni fydd nef i'r hen ffyddloniaid,
Heb i'r plant fynd atynt hwy.