Cofiant Watcyn Wyn/Yr emynydd

Cofiant Watcyn Wyn

gan Penar Griffiths

YR EMYNYDD.

PLENTYN ieuangaf ei awen oedd yr emynydd, ond ni chollodd y teulu ei anrhydedd ynddo ef. Nid bob amser y meddwl dyn yr un pryd am fardd ag am emynydd. Maent o fath gwahanol. Methodd rhai o'n beirdd goreu fel emynwyr, am y ceid ganddynt ehediadau rhy awengar, ac yr arferent eiriau a mwy o naws y pennill moesol arnynt nag o naws y geiriau hynny sydd yn dod gyda'r emyn gwell. Byddai egluro'r gwahaniaeth cyn anhawsed ymron ag egluro arogl, a'r gwahaniaeth rhwng aroglau; eithr gŵyr y neb a fedd y synnwyr naturiol i arogli, am y gwahaniaeth. Ond gydag eithriad neu ddau, eithr o ychydig yn y naill a'r llall, llwyddodd Watcyn Wyn fel emynydd.

Yn y "Salmydd," emynlyfr a gyhoeddwyd yn 1892, dan olygiaeth amryw frodyr perthynol i'r Annibynwyr, y ceir ei emyn cyntaf, ac yn hwn llwyddodd mewn gorchwyl anodd—dal ysbryd emynydd arall a ganasai bennill oedd yn llawer rhy dda i'w adael ar ei ben ei hun:—

Dal fi, Arglwydd, dal fi ronyn.

Y Parch Samuel Evans, Soar, Merthyr, oedd awdur hwn, gŵr yntau, na enwid yn fardd, ond un na allai Cymru wneud heb ei bennill; ac mor hyfryd y daeth awen Watcyn Wyn i mewn ar ysgil y don:—

Dal fi, Arglwydd, mae cysgodion
Rhosydd Moab bron gerllaw;
Dim ond murmur tonnau'r afon
Rhyngwyf sydd â'r ochor draw;
Bryniau Canaan
Ddont i'r golwg yn y man.

Mae rhyw gyfoeth gweddus, iraidd, yn y cyfan. Barddoniaeth y gellir ymagweddu i addoliad ynddi sydd mewn dywedyd:—

Dim ond murmur tonnau'r afon
Rhyngwyf sydd â'r ochr draw!

Ca'r meddwl ganu heb ei derfysgu, ond ei ennill fwy-fwy gan y dwyster cyfrin sydd yn y llinellau.

Erbyn i gais ddod am" Y Caniedydd Cynulleidfaol," yr oedd ei awen gysegredig yn canu'n lled hael; a dyna lythyr ato oddiwrth" Dewi Môn "—un o'r golygwyr:—Ebrill 2, 1894. * * * "We are busy at the New Congregational Hymn Book now. I am allotting Hymns on Mesur 16 Yn Eden cofiaf hynny byth,' these days. * * * I should be exceedingly thankful if you would write a Hymn on this metre and send it to me." A dyna un o'r emynau mwyaf llwyddiannus yn y Gymraeg yn mynd i Aberhonddu, ac i galon gwerin Cymru:—

'R wy'n gweld o bell y dydd yn dod,
Bydd pob cyfandir is y rhod,
Yn eiddo Iesu mawr;
A holl ynysoedd maith y môr
Yn cyd-ddyrchafu mawl yr Iôr,
Dros wyneb daear lawr!

Mae teg oleuni blaen y wawr
O wlad i wlad yn dweyd yn awr,
Fod bore ddydd gerllaw;
Mae pen y bryniau'n llawenhau,
Wrth weld yr haul yn agoshau,
A'r nos yn cilio draw.

Mae rhyw fynd allan mawr, teilwng—rhyw gyfarch mawr, yn y llinell flaenaf, sy'n arwyddo fod gobaith fel ar flaenau'i draed, gyda'i lygaid byw fel llygad y gwyliwr yn " gweld," a'r " dydd yn dod o bell!" Golygfa ddigon mawreddog, nid i oglais ein natur, ond i'w chyffwrdd yn ddwfn, a hyd foddlonrwydd cyfan. Dyma ddywedyd yr hyn a all ysbryd dyn, ar ei awr oreu, ei obeithio; a dyna paham y parhawn i ganu yr emyn buddugoliaethus hwn!

Dau ddarlun mawr, gweddus yw, "Yr ynysoedd yn cyd—ddyrchafu mawl," a "phen y bryniau'n llawenhau." Llanwant ein meddwl i'r fath foddlonrwydd nad oes dim ond mwynhau distaw yn ddigon o ddiolch am danynt. A meddylier am wedduster gwych y llinell,

Mae teg oleuni blaen y wawr!

A meddylier am y lliwio gweddus yn

Teg oleuni blaen y wawr!

Geiriau hyfryd yw "teg oleuni," ac mae "blaen y wawr yn ennill meddwl gyda boddineb.

Yr oedd efe, pan wnaeth yr emyn hwn, newydd fod ar wyliau yng nghartref ei hen gyfaill Mr. Patrick, Ceinewydd, ac ar un awr, fore o haf, yn ystod y gwyliau, wedi codi i edrych allan trwy'r ffenestr yng nghyfeiriad y Wern ac Aberaeron. Ac wrth weld yr haul yn codi'n fawreddog dros y bryniau, meddai wrth ei briod, "Ann, cwyd i weld yr olygfa 'ma: mae hi'n fendigedig." Barna'i briod mai yn y fan honno y dechreuodd yr emyn mawr ganu. Fel y myn y nefoedd drefnu pethau! Yr oedd y "dydd yn dod " y bore hwnnw, fel ar bob bore arall, dros hen "fynydd Nantgwyn," lle y dygasid Thomas Bevan y Cenhadwr, at achos Crist; dros Benrhiw, lle y ganesid Dafydd Jones, Cenhadwr arall, yn ymyl y Neuaddlwyd; a thros amaethdy o'r enw "Llain," ym mhlwyf Llanina, lle y ganesid cenhadwr arall drachefn—David Johns—ill tri'n genhadon ym Madagascar; a dyma un o emynau cenhadol pennaf yr iaith, yn cychwyn ei ymdaith yng ngolwg "pen y bryniau" oedd yn llawenhau!"

Mae rhyw oleu siriol yn ei emynau, a phan ddewisir tant prudd, mae dwyster hwnnw mor wir fel y try'n felyster cynhaliol.

Yfwn o ffynhonnau
Gloywon dyfroedd byw,
Wrth fynd dros y bryniau.
Tua mynydd Duw

****

Canaf am yr addewidion;
Ar fy nhaith
Lawer gwaith,
Troisant yn fendithion.

****

Ofni rhwystrau yn fy nghalon,
Mewn amheuon 'rwyf yn byw
Gweld y bedd a'r meini mawrion,
Ond heb weld angylion Duw.

****

Fy olaf weddi wan
Fo atat Ti,
Am gael fy nwyn i'r lan
I'th gartref Di:
Pan fyddwy'n gado'r byd,
O dal fi'n gryf o hyd,
I'th garu Di o hyd,
I'th garu Di.

A pha le ceir emyn gweddusach i blant ysgol Sul na hwnnw y mae ei bennill cyntaf fel hyn?

Canwn ar y daith
Wrth fyned drwy y byd;
Canwn wrth ein gwaith
Ryw newydd gân o hyd;
Dilyn gwaith y nef
Mae mil o gerddi mân
Diolch iddo Ef
Am waith yn llawn o gan.

Nid oes honni profiad crefyddol eithriadol yn ei emynau, a phell ydynt o geisio gweithio yn annhêg ar deimlad, a thrwy hynny greu effeithiau arwynebol. Teimlad, ac nid ffug deimlad, yw'r hyn a geir ganddo, a cha adsain wir ymhob meddwl a chalon effro. Mae ef ei hun yn dod gyda'i emyn, ac nid oes nodyn gau yn y cyfan. Mae rhyw ddilyn ffyddlon mewn meddwl ganddo, eto heb ddim yn awgrymu trefnu caeth. Mae meddyliau yn atgofio'r darllenydd o'i gilydd, ar hyd yr emyn, nes bod un argraff cyfan yn aros, a'r un gwirionedd cyfan wedi dod adref.

Dy garu Di, O! Dduw,
Dy garu Di;
Yw'm gweddi tra bwy' byw—
Dy garu Di;
Daearol yw fy mryd,
O! dyro nerth o hyd,
A mwy o ras o hyd
I'th garu Di.

Os daw trallodion oes
Oddiwrthyt Ti;
Y goron ddrain a'r groes,
Oddiwrthyt Ti;

Bendithia'r oll, O! Dduw,
I'm dwyn yn nês i fyw,
Yn nês i Ti i fyw,
A'th garu Di.

Mae yr un meddwl yn cerdded drwodd, ond mor rhydd oddiwrth drefnu caeth, i bob ymddangosiad! Yr un gwêad trefnus, ond rhydd, sydd yn ei emyn, "Yr Hyfryd Wlad":—

Rwy'n caru enw'r hyfryd wlad.
Y wlad tu draw i'r bedd;
Lle mae digymysg bur fwynhad,
Lle mae tragwyddol hedd;
Y nefol wlad! y nefol wlad,
Lle mae tragwyddol bur fwynhad.

Rwy'n caru enw'r hyfryd wlad,
Lle mae plant bychain lu,
Oll wedi dianc er pob brâd,
I fryniau'r nefoedd fry;
O! hyfryd wlad! O! nefol wlad!
Lle na ddaw poen na thwyll na brâd!

Yn y trydydd bennill cân am yr " anwyliaid" sydd yno:—

Yn deulu mawr yn byw.

Yna daw canu am "Iesu" yn y "wlad," ac i gyrraedd y talar, y mae'r "wlad" yn "gartref" iddo. Ond fel mae mynychu yr un geiriau yn cadw'r syniad arweiniol ar y meddwl, a'r "wlad" yn dod yn bopeth iddo am y funud addolgar! "Y wlad, y wlad," biau'r meddwl!

Yr un ymlyniad geir yn ei emyn, "Y Dydd Saboth":—

Dydd i nerthu'r pererinion
Ar eu taith i'r nefoedd yw;
Dydd â'i oriau yn fendithion,
Dydd i'w dreulio gyda Duw;
Nefol ddydd, sanctaidd ddydd
Canaf am y nefol ddydd.

Chwery'r un goleu cyson hyd nes y byddo'r cwr pellaf wedi ei gyffwrdd a'i oleuo ganddo! Y "dydd" yw'r cyfan. Mae ei feddwl yn dod adref yn fuddugoliaethus ymhob emyn.

r pethau a bair fod emynau Watcyn Wyn, a'u tebyg, yn cyflawni gwaith eu dydd yn odidog. Ni cheir dim yn ei emynau a bair ryfeddu mawr, nes bod y llygad yn ymchwyddo gan ei oleuni newydd—rhyw feddwl hyd at lesmeirio—fel ag y ceir yn rhai o gyffyrddiadau mawrion "Williams, Pantycelyn," ac yn amryw o emynau "Ann Griffiths." Mae ef, er hynny, ar yr un gwastad â'i gyd-oeswyr goreu a ganodd emynau, ymhob ystyr hanfodol i'r emyn Cymraeg.

O'n hemynwyr diweddar, diau mai yn "Hiraethog" yn unig y caed yr ergyd mawr, a'r praffter meddwl a brawddegu a wna le mawr i awdur ym myd emyn. Ond mae rhywbeth yn natur pethau a bair fod emynau Watcyn Wyn, a'u tebyg, yn cyflawni gwaith eu dydd yn odidog.

Nodiadau