Cofiant Watcyn Wyn/Yr orsedd a'r delyn
| ← Yr emynydd | Cofiant Watcyn Wyn gan Penar Griffiths |
Chware awen → |
YR "ORSEDD" A'R "DELYN."
YN ystod ugain mlynedd olaf ei fywyd, ni bu neb yn goleuo'n ddisgleiriach "Yng Ngorsedd" na Watcyn Wyn. Yr oedd ei araith, ei gân, a'i ergyd ffraeth, yn doriad esmwyth ar eu cymheiriaid a fuasai'n gwasanaethu gynt. Siaradai a chanai yn syml fel gwerinwr, heb ddim o'r hen chwydd gorseddol a nodweddasai ebychiadau'r "Maen Llog" ers talm o amser. Ac yn ei arabedd yr oedd yn chwaethus ac yn lân, nodau na chaed hwy bob amser rhwng y "meini!"
Deallai'r dorf ei gân, ei araith, a'i arabedd yn ddiymdrech, ac yr oedd llygad ym mhen y naill a'r llall. Nid oedd neb a safai ar y Maen Llog a gawsai dderbyniad gwresocach. Wrth gofio nad oedd gryf ei lais, äi berw'r dorf yn llai, rhag colli na gair nac ergyd; a gwrandewid yn deneu, dan wenu!
Nid oedd neb yn y "Cylch" a wrandawai arall yn well, ac a fai gyflymach i weld ergyd pennili neu araith nag efe; a mynych y clywid ei chwerthin mân, heintus, ac y gwelwyd y llaw yn mynd at y "cudyn gên," ac yna, da 'fnadw!"
Byddai dau neu dri o oleuadau mwyaf yr Orsedd o'i gwmpas bob amser, yn gwrando'i sylwadau sydyn, ac yn eu temtio! Os digwyddai "Morien" fod yn ei ymyl, cadwai ffraethineb y Bardd natur aflonydd hwnnw i sydyn ffrwydro fel crochan berwedig; a mynych y deuai pwysau llygad mawr yr Archdderwydd, Hwfa Môn, ar ben y pechadur! Yna, Gosteg!!" nes dychrynai gwartheg y mynyddoedd yn y sŵn!
Nid oedd neb a wyddai hanes ac anianawd yr Orsedd yn well nag ef, ac ni arferodd neb fwy o synnwyr cyffredin tuag at ei diwygio'n gymedrol nag a wnaeth ef. Yn ei "Bapur a ddarllenodd gerbron " Cymdeithas yr Orsedd " yn Eisteddfod Genedlaethol Rhyl, 1892, dywedodd rai pethau byw, cyrhaeddgar.
"Y mae'r Eisteddfod yn hen—pa mor hen nid ydym yn gwybod y mae hi, fel llawer boneddiges arall, yn rhy hen i ni allu yn llednais ofyn ei hoedran. Am y gwryw y dywedwyd gynt, Y mae efe mewn oedran, gofynnwch iddo ef': ni ddywedwyd am y fenyw erioed, Y mae hi mewn oedran, gofynnwch iddi hi.' Boneddiges yw'r Eisteddfod; ac efallai mai dyna'r rheswm nad oes neb yn gwybod ei hoedran!"
Wrth son am feirniadaeth y Sais ar yr Eisteddfod, yn y wasg, meddai,
"Byddai yn eithaf peth i'r wasg Seisnig gofio fod dau lygad gan y Cymro—un yn darllen Cymraeg, a'r llall yn darllen Saesneg." Drachefn, wrth ddangos amcan yr Eisteddfod, meddai, "Nid sefydliad i ddysgu llaw-fer yw hi, ond sefydliad i ddwylaw â gormod o gyrn arnynt i ysgrifennu llaw-fer, i guro cymeradwyaeth cân.'
Dichon mai'r anerchiad mwyaf nodweddiadol o hono ef yw ei anerchiad ar gyhoeddi Eisteddfod Genedlaethol Merthyr. Gan gyfeirio at yr ysgol y daethai iddi "naw mlynedd ar hugain" cynt, meddai, " Yr oedd yr ysgol yn ymyl y meini; ond nid y meini hyn, ond meini tywyllwch a chysgod angeu yn y tips' yma! Yr hen dips' yma yw y bryniau mwyaf barddonol yn y wlad! Y mae beirdd a cherddorion a chantorion goreu ein cenedl ni wedi bod yn cysegru'r rhai hyn yn nyfnderoedd y ddaear. Y mae beirdd y pyllau glô wedi bod yn ysgrifennu barddoniaeth ddyfnaf eu calonnau ar y meini hyn yn y gwaelodion obry. Ai nid ar lechi fel hyn, yn y cymydogaethau hyn, y bu Telynog yn cerfio llinellau barddonol, a Gwilym Gwent yn argraffu cerddoriaeth, cyn iddynt weled goleuni dydd? Ai nid yn gymysg â'r llwch a'r llechi hyn y bu Eos Morlais yn pêr anadlu alawon y wlad cyn iddynt ddod allan i'r awyr agored?
Pan dry i ofyn, "Beth fydd gwaith Eisteddfod yr ugeinfed ganrif," dyma'i afiaith:—
Y mae Caerdydd ei henw da wedi Chastell Nedd'
"Y mae yn falch gennyf feddwl fod Merthyr Tydfil wedi cadw ei hen enw Cymraeg glân, gloyw, pan y mae y rhan fwyaf o drefydd mawrion y Deheubarth wedi colli'u henwau da. Y mae Caerlleon-ar-Wysg wedi mynd yn 'Caer-leon!' mae Casnewydd wedi mynd yn New Port!' Caerdydd wedi mynd yn Car-diff,' ac y mae dydd diffodd! Yna daw Penybont, Aberafon, a wedi syrthio, a Chastell Nedd wedi syrthio a dim ond Neath yn aros. . . Ai nid dyma ran o waith Eisteddfod yr ugeinfed ganrif, gofalu am enwau da ardaloedd yr hen wlad, a cheisio'u cadw rhag eu llurgunio a'u diystyrru gan Saesonach anwybodus! Yr ydym fel cenedl wedi bod mor ddifraw, ac mor ddifeddwl, a rhoi enwau Saesneg ar ein hysgoldai a'n capelydd, ac ar ein mynwentydd, ac ar gerrig ein beddau; ac eto y mae yr hen iaith wedi byw i gyhoeddi Eisteddfod gyntaf yr ugeinfed ganrif. . . . Canrif bwysig yn hanes ein gwlad a'n cenedl fydd y ganrif nesaf—a'r canrifoedd dilynol. Y mae'r wlad wedi deffro, a'r genedl yn dechreu rhwbio ei llygaid. Y mae ein llenyddiaeth ar gynnydd, a'n beirdd o hyd yn amlhau; dichon mai ein cerddoriaeth sydd fwyaf ar ol. Ai ni fyddai' cân a thelyn' yn fwy diddorol a chywrain na llawer o'r duets, a'r quartets, a'r quintets tramor a dieithr sydd yn ein llethu a'n trethu ym mhabell yr Eisteddfod, a elwir yn genedlaethol? Edryched Merthyr ei bod yn cychwyn ar y llinellau iawn, ddechreu y ganrif newydd. Rhaid i'n hen alawon ein hunain, a'n hen gerddorion ni, gael mwy o le a rhagor o sylw. Y mae'n dda gennym weled Emlyn Evans, ac eraill, yn trefnu'r hen alawon Cymraeg: ac y maent yn cydio yn ddwfn ac yn gyflym,—
Mae enaid yn y mwmianu,
A sain cerdd yn y sŵn cu.
sydd yn 'Llwyn Onn,' ac mae'r 'Deryn Pur' yn canu'n hyfryd, er yn dra gwahanol i'r hen dderyn hefyd!"
Ceir llawer cyffyrddiad cynefin a chyfoethog eto yn ei anerchiad Yng Ngorsedd Eisteddfod Genedlaethol Caerdydd, 1899, ar "Hen Ysgolion Bro Morgannwg":—
"Dyma ddwyrain y wlad," meddai, ar y rhan yma y tywynnodd y goleuni gwyn glân cyntaf ar feysydd crefydd a llenyddiaeth. Yr oedd goleuni dysg yn disgleirio ar y bryniau hyn yn y bumed ganrif; a'r tri sant (Dyfrig Beneurog, Llandaf; Illtud, Llanilltud Fawr; a Chatwg Ddoeth, Llancarfan), fel tair cannwyll yn llosgi, a gwŷr y Fro'n llawenychu yn eu goleuni cyn bod rhannau eraill Cymru wedi deffro, a chyn bod y Saeson wedi dysgu'r A B C!"
Yna daw at Gatwg Ddoeth, a'i waith gyda'r trioedd:"Nid geiriau Catwg Ddoeth (yn unig) ydynt, ond crynhodeb o ddywediadau goreu'r disgyblion; ac mae'r disgyblion yn fynych yn curo'r athro. Yr oedd y myfyrwyr hyn yn cydgwrdd wrth y bwrdd, ac yn cydweithio yn y maes; yn cwrdd yn y tŷ i drin llên ac awen, ac ar y cae i drin gwair a llafur; yn y neuadd i gyfansoddi ac adrodd llinellau trioedd a diarhebion, sydd yn addurn i'n llenyddiaeth bennaf a goreu; ac ar y maes i dynnu llinellau'r cloddiau a'r perthi sy'n degwch Bro Gwent a Morgannwg. Dichon i Catwg Ddoeth wneud llawer; ond teimlwn yn sicr i fwy o lawer, o honynt ddod o bennau eraill, ac i Catwg fod yn ddigon doeth i'w crynhoi, ac yn ddigon call i'w cadw." Yna galw'r Gân i ddysgu:—
Rhaid cadw'r Eisteddfod o hyd ac o hyd,
'Run fath a'r Ysgolion oedd yn yr hen fyd:
Rhaid agor yr Orsedd o hyd i bob tô,
'Run fath a'r Bangorau oedd yn yr hen fro.
Y genedl gadwodd yr awen a'r gân
Mor bur ac mor felys, mor loyw, mor lân.
Rhaid derbyn pob talent, a chroesaw pob dysg,
A chael pob athrylith a allom i'n mysg.
Os ydyw hen orsedd ein tadau'n y tir,
I ddal i deyrnasu yn fyw ac yn hir,
Rhaid cael teyrnwialen o aur yn ein llaw,
Ac nid gwialen haearn i gadw neb draw.
Mae'r llednais a'r tyner, a'r ieuanc, a'r gwan,
A'r cadarn cyfarwydd, i gwrdd yr un man.
Doethineb a Dysg sydd yn ben ar yr oll,
Os na fydd yr Orsedd yn Orsedd Ben Coll!
Fel rheol byddai ei englyn gorsedd, cadeirio, neu goroni, yn taro'r nôd:—
Eto:—
I'R ORSEDD.
Enwog lun Teml Goleuni,—a rhin haul
O'r nef ar ei meini;
Gwyliwch hedd ei chrwn-gylch hi,
Rhag y daw rhwyg i'w dorri.
O wawl haul y deml ole,—stranciau hyll
Ystrywion cel gormes
Trechwn—llwyr gaewn o'n gwest
Rhag colli nerth mur callestr.
O'n henwog gylch, gan hynny,—strywiau brâd
Toster bro ac ynys;
Trown o'n porth—torrwn o'n pyst
Rai doniol i greu dinystr.
Na chamed i'r crwn-gylch yma—stranc un;
Ystryw'n Cerdd a'n Barddas
Trown o'n cylch—triniwn y cast,
Rhag llunio rhwyg a llanastr.
Anodd meddwl am dano ef yn ymboeni gyda'r odl gudd, ond caed englynion cywrain a chryfion; eithr byddai ei awen yn haws ei dilyn na hyn, fel rheol.
Yn Eisteddfod Aberhonddu yr oedd y Bardd Cadeiriol yn absennol, a threfnodd ef neu rywun arall i gerddor adnabyddus i'w gynrychioli, a chymryd ei gadeirio yn ei enw. Erbyn i dro Watcyn Wyn i adrodd ei englyn ddod, yr oedd wedi clywed fod y bardd yn Llanwrtyd yn mwynhau ei wyliau, a dyma'r ergyd:—
Wele ef yn ei gadair glyd—urddas
Cerddor—bachgen glanbryd;
A'r bardd ym mhen draw'r byd—yn chware croquet
Yn llon a hearty—yn Llanwrtyd.
"A'r baw ym mhen draw'r byd," oedd y gynghanedd yn ambell bapur newydd, yr ail fore. Ond meddai Watcyn Wyn, "Nid wyf fi yn arfer taflu baw at neb, er y byddai digon o ddwr da i'w olchi i ffwrdd yn Llanwrtyd."
Ergyd yn cerdded yn llawer pellach a roddodd ef ar fuddugoliaeth y Parch. Ben Davies yn Llandudno, ar "Tuhwnt i'r Llen." Buasai Mr. Davies yn fuddugol ar bryddest yn flaenorol i hyn dan feirniadaeth Watcyn Wyn. O ddamwain ddall yr oedd y buddugwr yn berthynas i Watcyn, a rhwng y ddwy fuddugoliaeth, fuddugoliaeth, canasai a chyhoeddasai rhywun gân enllibus, ddienw, gan ei galw yn "Gân y Cenders," a phriodoli buddugoliaeth y Bardd i'r berthynas â'r beirniad. Cân ffiaidd ydoedd; ei nodwedd achubol oedd diffyg talent. Ond gyda'r ail fuddugoliaeth dyma gyfle'r awen barod, ac ymhlith yr englynion i'r bardd buddugol, dyma'r fflach:—
Un a ddychwel fel yn fyw un o'r llu,
"Hwnt i'r Llen "; pwy ydyw?
Cyhoeddir o'r fainc heddyw,
Wedi'r oll, y cender yw!
Ond o'i holl wasanaeth i'r Orsedd, gwneuthur penillion telyn oedd ei wasanaeth mwyaf.
Pa mor fore y daeth y delyn, a chanu gyda'r delyn, i'r Eisteddfod, nid hawdd gwybod. Cawn "ganu gyda'r tannau " yn Eisteddfod Caerfyrddin, yn 1819, a phrin y gellir olrhain yr arfer hon ymhellach yn ol. Buasai "datgeiniaid" cyn hyn, ond "datgeiniaid pen pastwn" fyddent, a "chanu gyda'r pastwn" fyddai'r gamp. Y gystadleuaeth olaf yn hyn o arfer, ac arfer da'i cholli, oedd yr hon a gaed yn Eisteddfod Llangollen, 1858. Ond daeth y delyn," a "chanu gyda'r tannau" i'r Eisteddfod Genedlaethol i aros; eithr i Watcyn Wyn y mae diolch o gyfeiriad y penilliwr, ac i Eos Dâr yn bennaf, fel datganwr. Buont mewn cyfathrach agos â'i gilydd am flynyddau, ac fel hyn y daeth yr undeb. Meddai'r datganwr cenedlaethol mewn llythyr atom:—
Naw diwrnod cyn cyhoeddi Eisteddfod Genedlaethol Cymru yn Aberhonddu, yn 1888, danfonodd Mr. Rhys Davies (Ysgrifennydd yr Eisteddfod), bellebyr ataf, yn hysbysu fod arno eisiau datganwr penillion gyda'r delyn, ac yn gofyn am fy ngwasanaeth. Atebais yn gadarnhaol, ac aethum at y gorchwyl o geisio penillion. Anfonais at amryw o brif feirdd Cymru yr adeg honno, yn gofyn yn garedig am ychydig benillion telyn, gan amgae amlen, ac arni lythyrnod. Dim ond Watcyn Wyn a atebodd yn sylweddol trwy ddanfon y penillion a welir yn nechreu Cân a Thelyn.'
Cafodd y penillion a'r datganiad dderbyniad brwdfrydig, fel pan ddaeth dydd yr Eisteddfod ym mhen blwyddyn, yr oeddwn yn cael fy ngofyn i feirniadu ar ganu penillion gyda'r delyn,' ac i ddatganu penillion yn yr Orsedd. Ar ol hyn priododd Watcyn a minnau â modrwy awen a chân. Danfon di air bach i'r Gwynfryn,' meddai, pan fydd eisiau penillion arnat.' 'Diolch,' meddwn innau, ni fydd i mi anghofio. Byddaf yn danfon yn fynych—ac felly bu. Buom yn gyfeillion mynwesol; Watcyn yn cyfansoddi penillion, a minnau'n eu canu—ym mhrif drefydd Cymru, Lloegr a'r Iwerddon. Erbyn hyn mae datganu penillion gyda'r delyn wedi dyfod yn boblogaidd iawn, a phlant ein hysgolion dyddiol yn dyfod yn gampwyr ar y gelfyddyd."
Meddai Watcyn Wyn yn ei anerchiad, "Canu Penillion," o flaen Cymdeithas Cymrodorion Llundain, gyda'n diweddar gydwladwr enwog, William Jones, Ysw., A.S., yn y gadair:—"Y mae Eos Dâr wedi gwneuthur mwy na neb y gwyddom am dano yn yr ystyr hyn ynglyn â'r Eisteddfod Genedlaethol oddiar Eisteddfod Aberhonddu yn 1889 hyd yn awr. Y mae wedi canu penillion ar gyfer y lle a'r amgylchiadau ymhob Gorsedd bu yn canu ynddi, o hynny hyd yn awr.
Yn y flwyddyn 1895 cyhoeddodd y penillion a wnaethai o dro i dro fel hyn, dan yr enw Cân a Thelyn," a chyflwynodd y gwaith 'I'w Anrhydedd y Barnwr Gwilym Williams, Miskin, a'i Briod."
Prin y cyhoeddwyd dim mewn cân yn y Gymraeg a fu'n fwy derbyniol, ac yn fwy o lwyddiant, na "Cân a Thelyn." Mae rhan o ddirgelwch llwyddiant y gwaith yng nghyffes y Bardd yn ei anerchiad, "Canu Penillion." Wrth son am yr hen ganu gyda'r delyn, meddai, "Yr oedd amgylchiadau lleol, a digwyddiadau perthynol i'r ardal, a chyfeiriadau at rai o'r cwmni, yn cael sylw neilltuol ac arbennig. Nid canu hen benillion o hyd, ond penillion wedi eu cyfansoddi yn 'newydd spon ar gyfer yr amgylchiad."
Dyna'i gamp ef ar wneuthur cân i fynd gyda'r delyn yn yr Orsedd a'r Eisteddfod—cyffyrddiadau lleol ac achlysurol! Byddai'r hen ganu'n rhy gywrain, pell, a diergyd; ond yr ergyd a ddisgwylid oddiwrth ei awen ef o hyd, a'r ergyd a ddeuai. Mae lliw'r cylch ar ei gân bob amser.
EISTEDDFOD ABERHONDDU
Croesaw hen Eisteddfod fwyn,
Mae swyn i mi'n dy enw;
Mae Cymru'n deffro'n genedl gref,
Pan yw dy lef yn galw;
Ac fel y plentyn at ei fam
A'i breichiau am dy wddw.
Deil ei bannau yn y nef,
A deil ei llef i ganu;
Deil ei hysbryd fel yr oedd
Gynt ar fynyddoedd Cymru;
Dilys deil, tra dalio stŵr,
Arianddwr yn yr Honddu.
Dewch yn nês i gylch y gân,
Brycheiniog lân sy'n galw;
Yn nhant y delyn yn ei hwyl
Mae sŵn yr ŵyl yn cadw;
Tra bo mynyddau a bannau'n bod,
Ni cha'r Eisteddfod farw.
Mae calon Cymru'n iach a llon
Yn Aberhonddu'n curo;
Mae cân a thelyn Cymru hen
A'r awen heb ddirywio;
Os nad yw'r T'wysog yn yr ŵyl,
Mae'r genedl annwyl yno.
ABERTAWE.
Hyfryd fan ar lan y môr,
I'r beirddion agor gorsedd;
Tir a thon yn cau o gylch
Henafol gylch tangnefedd;
Lle mae'r aig a'r creigiau cry
Yn canu yn ddiddiwedd.
Tra fo dŵr y môr yn hallt,
A gwallt y don yn gwynnu,
Bydd rhwng mynyddau Cymru lân
Wŷr diddan yn prydyddu,
A bydd y delyn yn ei hwyl,
Ac annwyl wŷr yn canu.
Maent wedi gwerthu'r Wyddfa.
I'r gŵr a'r geiniog ucha;
Pe cilia'r wlad o fryn i fryn,
Mae'r delyn fyth yn dala.
Cwm y gân yw'r Cwm i gyd,
I'r lan ar hyd yr afon,
A chlywir sŵn yr awen dlos
O Graig y Nos i'r eigion;
Yma megis adar hâ',
Y tyrra y cantorion.
PONTYPRIDD.
Mae llawer newid yn y fro,
Oddiar y tô cyntefig;
Er hyn, mae cylch y meini glân
Yn gyfan gysegredig;
A'r Garreg Siglo uwch y fan
Yn para'n ansigledig.
RHYL.
Er maint y troion sy'n y byd,
Mae Cymru o hyd yn canu;
Ac er fod Morfa Rhuddlan draw,
'Does friw na braw 'er hynny;
Fydd Cymru ddim yn Gymru lwyd
Tra Dyffryn Clwyd yn glasu.
CAERNARFON.
Tŵr yr Eryr" yn y nen,
A'r faner wen i fyny:
Pyrth y Castell led y pen,
A'r awen frwd yn canu;
A'r wlad a'i thelyn yn ei llaw
Yn croesaw T'wysog Cymru.
LLANELLI.
Yn y Dê, ar lan y dŵr,
Wrth enau'r Lwchwr lachar:
Lle mae'n uno'r môr a ylch,
Ei donnau gylch y ddaear;
Dyma fan i gwrdd yn hen
Deml awen Cymru hawddgar.
Mae prif nôd y lle yn y golwg o hyd yn y gân, a phob pennill yn canu.